Оозеки кептин грамматикасы кыргызча: Sounds good, heads and tails, sort of, You're mad, you are
Spoken Grammar
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз чыныгы сүйлөшүүнүн грамматикасын түшүнүп, колдоно аласыз: сүйлөмдүн башында түшүп калган сөздөр, heads жана tails, бүдөмүк тил, оозеки байланыштыргычтар, кыска жооптор, күчөтүүчү тегдер, ошол эле полярдуулуктагы реакция тегдери, be like / go жана сүйлөмдүн аягындагы though.
Негизги ой
Жазуу грамматикасы барак менен жалгыз калган окурман үчүн курулган. Оозеки грамматика ошол эле учурда бирге турган, бир эле нерселерди көрүп турган жана бири-биринин сөзүн бөлө алган эки адам үчүн курулган.
Сүйлөгөндөрдүн ортосунда жалпы нерсе көп болгондуктан, алар айкын нерсени айтпай коюшат (Coffee?), адегенде теманы жарыялап, андан кийин ал жөнүндө пикир айтышат (That restaurant, it's amazing) жана өз мамилесин дайыма билдирип турушат (well, I mean, sort of). Бул «жаман грамматика» эмес. Бул өз эрежелери бар башка система, жана эркин сүйлөгөндөр бул эрежелерди жазуучулар өз эрежелерин сактагандай эле так сакташат.
Сүйлөшүүнү топ ыргытып ойногондой элестетиңиз. Топ туура ылдамдыкта келип, аны кармоо оңой болушу керек. Оозеки грамматика жумшартат, алдын ала жарыялайт жана текшерет – экинчи адам билдирүүнү кармап, кайра ыргыта алышы үчүн. Толук жазуу сүйлөмдөрү менен гана сүйлөгөн окуучу катты үн чыгарып окуп жаткан адамдай угулат.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргыз оозеки кеби да ушундай иштейт. Биз ат атооч ээни көп учурда айтпайбыз, анткени этиштин мүчөсү жакты көрсөтүп турат: «Көрдүм го», «Бүттүңбү?». Бирок англис этишинде жакты көрсөткөн мүчө жок, ошондуктан ээ түшсө, көмөкчү этиш да бирге түшөт: Seen it?, Finished? (Have finished? эмес). Теманы алдыга чыгаруу кыргызчада да табигый: «Тиги жаңы кафе – барып көрдүңбү?», «Агам болсо, ал Кореяда иштейт». Бул жерде да ушундай: англисче heads. Кыргызча ал «he» да, «she» да, ошондуктан tail менен he / she чаташып калышы мүмкүн. Бүдөмүк тил үчүн кыргызча -раак, -ча («жетилер чамасында»), деген сыяктуу, ж.б. бар. Оозеки байланыштыргычтар да бар: эми (well), баса (by the way), айтор (anyway), ырас (fair enough). Англис күчөтүүчү тегдери (You're mad, you are) кыргызча «Жиндисиң да, жиндисиң» сыяктуу кайталоого жакын.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Буга чейин көргөм. | Seen it already. | кыргызча мүчө жакты көрсөтөт; англисче I've бүт бойдон түшөт |
| Бул жерде бирөө отурабы? | Anyone sitting here? | англисче Is да түшөт |
| Менеджерибиз болсо, ал ондон мурун катка жооп бербейт. | Our manager, she never answers emails before ten. | Бул жерде да ушундай: тема алдыда (head) |
| Абдан боорукер, сенин агаң. | He's really kind, your brother. | «ал» жыныссыз; англисче tail менен he / she дал келиши керек |
| Жетилер чамасында келип кал. | Come round at seven-ish. | «чамасында» → -ish |
| Эми, бул жакшы идея экенине ишенбейм. | Well, I'm not sure that's a good idea. | «эми» → well: макул эместикти жумшартат |
| Айтор, дем алышың кандай өттү? | Anyway, how was your weekend? | «айтор» → anyway: теманы алмаштырат |
| Жиндисиң да, жиндисиң. | You're mad, you are. | кайталоо → күчөтүүчү тег (полярдуулук өзгөрбөйт) |
| Демек, кетип жатат экенсиң, ээ? | So you're leaving, are you? | «демек … экенсиң» → реакция теги: ошол эле полярдуулук |
Кыскасы: кыргызча ээни мүчө калтырып түшүрөбүз, англисче ээ менен көмөкчү этиш бирге түшөт; «… болсо, ал …» → head; tail үчүн he / she туура тандалышы керек; «чамасында» → -ish; «эми / айтор» → well / anyway; кайталоо → You're mad, you are.
Түзүлүшү
Оозеки грамматиканын негизги белгилери
| Белгиси | Эмне болот | Мисал |
|---|---|---|
| Кырдаалдык эллипсис (situational ellipsis) | башында ээ / көмөкчү этиш / it / there түшүп калат | Seen it? Sounds good. |
| Head | сүйлөмдүн алдында зат атооч тизмеги, аны ат атооч кайра алат | My sister, she's a pilot. |
| Tail | сүйлөмдөн кийин ат атоочту кайталаган зат атооч тизмеги | She's a pilot, my sister. |
| Бүдөмүк тил | болжолдоо, жумшартуу, эркин тизмелөө | sort of, kind of, -ish, and stuff, or something |
| Байланыштыргычтар | сүйлөшүүнү иреттейт жана мамилени көрсөтөт | well, anyway, I mean, you know, right, mind you, actually |
| Кыска жооптор (response tokens) | кыска реакциялар | Fair enough. Absolutely. I suppose so. |
| Күчөтүүчү тег | ошол эле полярдуулук, ырастоо сүйлөмдүн тартиби, түшүүчү обон | You're mad, you are. |
| Реакция теги | ошол эле полярдуулук, суроонун тартиби, көбүнчө көтөрүлүүчү обон | So you're leaving, are you? |
| Цитата киргизүүчү сөз (quotative) | окуяда be like / go сөздү киргизет | She was like, "No way!" |
| Аягындагы though | аягында кошулган карама-каршылык | It's small, though. |
Кырдаалдык эллипсисте эмне түшүп калат
| Түшүп калат | Толук форма | Оозеки форма |
|---|---|---|
| I | I don't know. | Don't know. |
| It / that + be | It's a good idea. | Good idea. |
| Көмөкчү этиш + you | Have you finished? | Finished? |
| Көмөкчү этиш + you | Do you want some? | Want some? |
| Is there / are there | Is there any milk left? | Any milk left? |
| Артикль (абдан бейрасмий) | The car's outside. | Car's outside. |
Багыныңкы сүйлөмдүн башындагы сөздөр гана түшүп калат, жана угуучу аларды кырдаалдан калыбына келтире алганда гана.
Колдонулушу
1Кырдаалдык эллипсис
Кырдаал жетишпеген сөздөрдү айкын кылып турганда, сүйлөгөндөр аларды сүйлөмдүн башынан түшүрүп коюшат – көбүнчө ээ катары келген ат атоочту, көмөкчү этишти, it же there сөзүн. Бул C1-10 сабагындагы эллипсис эрежелерин кеңейтет: ал жерде жетишпеген сөздөр текстте мурда айтылган. Кыргызча ээни мүчө калтырып түшүрөбүз, ал эми англисче ээ менен көмөкчү этиш бирге түшөт.
2Heads жана tails
Head теманы алдыга коёт, ошондо угуучу эмне жөнүндө сөз болуп жатканын билет; андан кийин ат атооч аны кайра алат. Tail кимди же эмнени айтып жатканыңызды тактоо же пикириңизди баса белгилөө үчүн зат атооч тизмегин аягына кошот. Tails айрыкча баа берүүдө көп колдонулат. Кыргызча «… болсо, ал…» жана сүйлөмдүн аягындагы «сенин агаң», «ошол тасма» ушундай иштейт.
3Бүдөмүк тил
Сүйлөгөндөр көбүнчө атайын так айтпай коюшат: достук угулуш үчүн, ашыкча кылдаттыктан качуу үчүн, же так маалымат маанилүү болбогондуктан. -ish убакытка, сандарга, түстөргө жана сын атоочторго жалганышы мүмкүн. And stuff, and things жана or something нерселердин же иштердин тизмесин бүтүрөт. Кыргызча «… сыяктуу», «бир аз», «… чамасында», «ж.б.у.с.», «же бир нерсе» дейбиз.
4Оозеки кептеги байланыштыргычтар
Оозеки байланыштыргычтар сүйлөшүүнү башкарат: баштоо, теманы алмаштыруу, оңдоо, жалпы билимди текшерүү, карама-каршылык кошуу. Алар адатта сүйлөмдүн башында келет жана сөздүктөгү мааниси аз, бирок коомдук мааниси чоң. Кыргызча «эми», «айтор», «башкача айтканда», «билесиңби», «болуптур», «бирок», «чынында» дейбиз.
5Кыска жооптор жана жумшарткычтар
Угуучулар сөздү ээрчип жатканын, макул экенин же кабыл алганын кыска, туруктуу жооптор менен көрсөтүшөт. Алардын көбү макулдукту же макул эместикти жумшартат. "Are you?" сыяктуу жооп-суроолор да ушуга кирет (A2-32 караңыз). Кыргызча «болуптур», «ырас», «мейли», «күмөн», «айтпа!» дейбиз.
6Күчөтүү үчүн тегдер
Суроо тегдеринен айырмаланып (B1-15 караңыз), күчөтүүчү тег ошол эле полярдуулукту сактайт, ырастоо сүйлөмдүн тартибин колдонот (ат атооч + көмөкчү этиш) жана эч нерсе сурабайт. Ал пикирди күчөтөт. Бул бейрасмий жана көбүнчө британ англисчесинде колдонулат; ат атоочтун ордуна толук зат атооч келиши мүмкүн. Кыргызча ушундай маанини кайталоо же «да» бөлүкчөсү берет.
7Реакция жана таң калуу үчүн ошол эле полярдуулуктагы тегдер
Ырастоо сүйлөм суроо тартибиндеги ырастоо тегин да алышы мүмкүн, адатта көтөрүлүүчү обон менен. Ал маалыматты текшербейт; ал жаңы эле билген же байкаган нерсеңизге реакция кылат – кызыгуу, таң калуу же, катуураак обон менен, нааразычылык же чакырык. Сүйлөм көбүнчө So же Oh менен башталат. Бул үлгү дээрлик ырастоо сүйлөмдөр менен гана колдонулат. Кыргызча «Демек, … экенсиң, ээ?», «… -ыпсың го?» дейбиз.
8Цитата киргизүүчү сөздөр жана аягындагы though
Окуя айтып жатканда сүйлөгөндөр бирөөнүн сөзүн же реакциясын көбүнчө say ордуна be like же go менен киргизишет. Be like сөздөрдү, ойлорду же мамилени бере алат; ал абдан бейрасмий жана жаштарда көп колдонулат. Go өткөн окуяда да көбүнчө учур чакта келет, бул окуяны жандуу кылат. Сүйлөмдүн аягындагы though жаңы эле айтылган нерсеге карама-каршылык кошот, аягына коюлган but сыяктуу; ал оозеки кепте although дегенден алда канча көп колдонулат. Үчөөнү тең расмий жазууга кийирбеңиз. Кыргызча «… дейт», «… деп калды», «бирок» дейбиз.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Келесиңби?» → Are coming? Кыргызча ат атооч ээ кадимки эле айтылбайт, жак болсо этиштин аягындагы -сиң мүчөсүндө калат: «Бүгүн кечинде Айжандын туулган күнүнө келесиңби?». Англисче are бул мүчөгө окшош көрүнгөндүктөн, you сөзүн гана түшүрүп, are сөзүн калтырып коюу оңой. Англисче оозеки кепте ээ менен көмөкчү этиш бирге түшөт – же экөөнү тең калтырыңыз.
2. «Ал» → tail менен he / she чаташат. Кыргызча «ал» эркек үчүн да, аял үчүн да бирдей: «Бүт Оштогу эң даамдуу паловду бышырат, чоң атам». Ошондуктан tail менен келген сүйлөмдө ат атоочту ойлонбой тандап коюу оңой, айрыкча сөз аягында гана ким экени айтылганда. Ат атоочту tail ичиндеги адамга дал келтириңиз.
3. «Актуалдуу» → actually = азыр. Кыргызча «актуалдуу» деген сөз «учурдагы, азыр маанилүү» дегенди билдирет: «Бул маселе азыр абдан актуалдуу». Ошондуктан англисче actually сөзүн «азыр, учурда» деген мааниде колдонуп коюу оңой. Actually – «чынында», «сиз ойлогондон башкача»; «азыр» дегиңиз келсе, at the moment же currently деңиз.
Чаташтырбаңыз
суроо теги, күчөтүүчү тег жана реакция теги – Суроо теги полярдуулукту өзгөртөт жана текшерет; күчөтүүчү тег полярдуулукту сактайт, ырастоо тартибин колдонот жана пикир кошот; реакция теги полярдуулукту сактайт, суроо тартибин колдонот жана реакция кылат. B1-15 караңыз.
кырдаалдык эллипсис жана тексттик эллипсис – Тексттик эллипсис мурда айтылган сөздөрдү түшүрөт (C1-10 караңыз); кырдаалдык эллипсис кырдаалдан айкын болгон сөздөрдү түшүрөт.
actually жана at the moment – Actually бирөө ишенген нерсеге карама-каршылыкты билдирет; ал убакытты билдирген сөз эмес.
Жазылышы жана айтылышы
- Head өзүнчө обон менен айтылат, андан кийин кыска тыным болот: That house (тыным) it's huge.
- Tails тез жана төмөн обон менен, кошумча ой катары айтылат: He's lovely, your brother.
- Күчөтүүчү тегдердин обону түшөт; реакция тегдеринин обону көбүнчө көтөрүлөт. Кыргызча «ээ?» менен суроо бергенде да обон көтөрүлөт – бул сизге жардам берет.
- Байланыштыргычтар көбүнчө кыскарат: you know /jəˈnəʊ/ (UK), /jəˈnoʊ/ (US); kind of /ˈkaɪndə/; sort of /ˈsɔːtə/ (UK), /ˈsɔːrdə/ (US). T-01 караңыз. Бул жерде of дээрлик угулбайт; кыргызча адатка салып ар бир үндүүнү толук айтпаңыз.
- Жазылган диалогдо head же tail үтүр менен бөлүнөт: Lovely people, the neighbours.
Алтын эреже
Сүйлөшүүдө ар бир сөздү эмес, угуучуга керек нерсени айтыңыз: кырдаалдан айкын нерсени түшүрүңүз, теманы жарыялаңыз жана мамилени башкаруу үчүн well, I mean, sort of сыяктуу кичинекей сөздөрдү колдонуңуз. Бул белгилерди оозеки кеп жана бейрасмий билдирүүлөр үчүн гана сактаңыз. Эсиңизде болсун: ээ түшсө, көмөкчү этиш да кошо түшөт (Are coming? эмес, Coming?), ал эми tail менен he / she туура тандалышы керек.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Ар бир сүйлөмдү берилген белгини колдонуп, табигый оозеки англисчеге айлантыңыз.
-
Кырдаалдык эллипсис: Have you seen my keys anywhere?
-
Пикириңизди баса белгилөө үчүн tail: Your sister is very funny.
-
Head: Have you tried the new gym on Park Road?
-
Пикириңизди күчөтүү үчүн күчөтүүчү тег: He's clever.
-
Жаңы эле уккан кабарга «So» жана ошол эле полярдуулуктагы тег менен реакция: You've bought a new car.
-
Экинчи сүйлөмдө аягындагы «though»: The hotel was lovely. But it was a long way from the beach.
B. Мааниси
Кырдаалды окуп, ага эң туура келген жоопту же сүйлөмдү тандаңыз.
-
Кесиптешиңиз айтат: «I can't come tonight — I've got a deadline.» Сиз анын себебин кабыл аласыз. Кайсы жооп туура келет?Fair enough accepts a reason; Tell me about it = strong agreement from experience
-
Сиз жумуштагы көйгөй жөнүндө сүйлөп бүттүңүз жана жаңы темага өткүңүз келет. Кайсынысы туура келет?anyway changes or closes a topic
-
Курбуңуз айтат: «You must be exhausted after that flight.» Сиз өзүңүздү жакшы сезесиз, бул ал күткөн нерсе эмес. Кайсы жооп туура келет?actually corrects an expectation
-
Өспүрүм уулуңуз бөлмөсүн жыйнаганын айтат. Сиз таң каласыз жана бир аз кекетесиз. Кайсынысы туура келет?same polarity, question order = a reaction, not a check
-
Сиз досуңуз жөнүндөгү пикириңизди күчөткүңүз келет, суроо бергиңиз келбейт. Кайсынысы туура келет?emphatic tag: same polarity, statement order
-
Илимий эссенин жыйынтыгы. Кайсынысы туура келет?ellipsis and vague language belong to speech
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
Is a shame you can't come to the barbecue on Saturday — we'll really miss you.
-
He's a brilliant teacher, my sister; all her students say she makes maths fun.
-
Want some more cake, or are you saving room for the cheese?
-
Have finished with the laptop? I need it for a video call in five minutes.
-
Has gone home already? I wanted to ask him about the report before the weekend.
D. Текстте
Бул сүйлөшүү жазылган тексттей угулат. Номерленген бөлүктөрдү тапшырма боюнча табигый оозеки кепке айлантыңыз.
Mia: (18) Is there any coffee left?
Sam: No, I'm afraid not. There's some tea. (19) But it's the herbal kind.
Mia: Oh well. (20) It sounds like a tea day, then. Oh, and (21) the new manager is really nice.
Sam: Yes, she's lovely. (22) She is a little shy, I think. In the meeting yesterday, (23) she said, "Honestly, I'm terrified of presentations," and everyone relaxed.
Mia: Ha! By the way, (24) did you say that the machine is broken again?
Sam: Yes, again. Right, I'd better get back to my desk. (25) I will see you at the meeting at about three.
-
(18) бөлүгүн кырдаалдык эллипсис менен бейрасмий кылыңыз.
-
(19) бөлүгүн аягындагы «though» менен кайра айтыңыз.
-
(20) бөлүгүндө ээни түшүрүп, бейрасмий кылыңыз.
-
(21) бөлүгүн tail менен кайра айтыңыз.
-
(22) бөлүгүндө «a little» дегенди оозеки бүдөмүк тил менен алмаштырыңыз.
-
(23) бөлүгүн «go» же «be like» менен жандуу окуя кылып кайра айтыңыз.
-
(24) бөлүгүн «So» жана ошол эле полярдуулуктагы тег менен кабарга реакция кылып кайра айтыңыз.
-
(25) бөлүгүн бейрасмий кылыңыз: ээни түшүрүп, «-ish» колдонуңуз.
E. Сиздин кезегиңиз
Англисче жазыңыз же айтыңыз.
-
Досуңуз айтат: «I'm moving to Canada next month!» 2–3 оозеки сүйлөм менен жооп бериңиз. Жооп-суроо же реакция тегин, бир кыска жоопту жана I mean же well сыяктуу бир байланыштыргычты колдонуңуз.
-
Досуңузга өткөн дем алыш жөнүндө 2–3 оозеки сүйлөм менен айтып бериңиз. Бир tail, бир бүдөмүк тил (-ish, sort of, and stuff) жана аягындагы though колдонуңуз.
-
Күлкүлүү окуянын бир көз ирмемин 2–3 оозеки сүйлөм менен айтып бериңиз. Head, жок дегенде бир жолу be like же go жана негизги ойго кайтуу үчүн anyway колдонуңуз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
C1-10 Ellipsis жана substitution кыргызча: I think so, I hope not, I'd love to Жоопту алмаштыруу менен кыскартыңыз: "Are you coming to the party?" "I hope that I'm coming to the party."
-
B1-15 Question Tags кыргызча: isn't it, don't you – англисче «туурабы?» кантип айтылат? Суроо теги менен сунуш кылып кайра айтыңыз: Let's start.
Жооптор
A. Түзүлүшү
- Seen my keys anywhere?
- She's very funny, your sister.
- The new gym on Park Road, have you tried it?
- He's clever, he is.
- So you've bought a new car, have you?
- The hotel was lovely. It was a long way from the beach, though.
B. Мааниси
- Fair enough, maybe next time.
- Anyway, what time does the film start tonight?
- Actually, I feel fine. I slept the whole way.
- So you've finally tidied your room, have you?
- Honestly, you're an absolute genius, you are.
- This appears to be a sensible proposal.
C. Катаны табыңыз
- It's a shame you can't come to the barbecue on Saturday — we'll really miss you. / Shame you can't come to the barbecue on Saturday — we'll really miss you.
- She's a brilliant teacher, my sister; all her students say she makes maths fun.
- ✓ Want some more cake, or are you saving room for the cheese?
- Have you finished with the laptop? I need it for a video call in five minutes. / Finished with the laptop? I need it for a video call in five minutes.
- Has he gone home already? I wanted to ask him about the report before the weekend. / Gone home already? I wanted to ask him about the report before the weekend.
D. Текстте
- Any coffee left?
- It's the herbal kind, though.
- Sounds like a tea day, then.
- She's really nice, the new manager.
- She's kind of shy, I think. / She's sort of shy, I think.
- she goes, "Honestly, I'm terrified of presentations," and everyone relaxed / she was like, "Honestly, I'm terrified of presentations," and everyone relaxed
- So the machine's broken again, is it?
- See you at the meeting at three-ish. / See you at the meeting at threeish.
E. Сиздин кезегиңиз
- Oh, are you? Wow, good for you! I mean, I'll miss you, but it sounds amazing.
- It was brilliant, that party. We just danced and chatted and stuff till one-ish. The music was a bit loud, though.
- My neighbour, she knocks on my door at midnight, and she's like, "Have you seen my cat?" We search the whole building. Anyway, the cat was asleep on her own sofa the whole time.
F. Аралаш кайталоо
- I hope so.
- Let's start, shall we?
