Participle Clauses кыргызча: Feeling tired, After leaving, Having finished
Participle Clauses: Feeling Tired, After Leaving
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз убакыт жана себеп маанисиндеги багыныңкы сүйлөмдөрдү атоочтук менен кыскарта аласыз – Feeling tired, …, While waiting, …, After leaving, …, When asked, …, Having finished, … – жана жашырылган ээ туура экенин текшере аласыз.
Негизги ой
Убакыт же себеп маанисиндеги толук багыныңкы сүйлөмдө байламта, ээ жана этиш болот: Because she felt tired, she went to bed. Эки бөлүктө ээ бирдей болсо, англис тили биринчи бөлүктү кыскартып, «таңгактап» коё алат: Feeling tired, she went to bed.
Атоочтук түрмөктү (participle clause) вакуумдук таңгакка салынган багыныңкы сүйлөм катары элестетиңиз. Андан ээ жана чак алынып салынат (кээде байламта да), атоочтук гана калат. Окурман аны негизги сүйлөмдүн жардамы менен «ачат»: ким чарчады? She – негизги сүйлөмдүн ээси.
Негизги эреже ушул: атоочтук түрмөктүн жашырылган ээси – негизги сүйлөмдүн ээси. Муну туура кылсаңыз, аңгемелерде, жаңылыктарда жана сапаттуу жазууда көп кездешкен кыска, табигый стиль пайда болот. Туура эмес кылсаңыз, сүйлөм сиз айткыңыз келбеген нерсени айтып калат.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргыз тилинде мындай түзүлүштөр абдан табигый: чакчылдар жана атоочтуктар -ып («терезеден карап»), -гандыктан («ооруп калгандыктан»), -гандан кийин, -ганга чейин, -гандан бери, -ганда менен жасалат. Бул сизге жардам берет. Бирок эки айырма бар. Биринчиси, кыргызча «-ганда», «-гандан кийин» бөлүгүнүн ээси негизги сүйлөмдүн ээсинен башка боло берет: «Аэропортко келгенде, паспортум жок болуп чыкты». Англисчеде атоочтук түрмөктүн ээси негизги сүйлөмдүн ээси менен бирдей болушу керек. Экинчиси, кыргызча -ган атоочтугу өткөн чак сыяктуу көрүнөт, ошондуктан after, before, since сөздөрүнөн кийин finished, moved деп жазып коюу оңой; англисчеде бул жерде -ing келет.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Терезеден карап, ал короодо түлкүнү көрдү. | Looking out of the window, she saw a fox in the garden. | «-ып» → -ing; Бул жерде да ушундай: ээ бирдей |
| Ооруп калгандыктан, Сара кечеден эрте кетти. | Feeling unwell, Sara left the party early. | «-гандыктан» (себеп) → -ing |
| Мектепти бүткөндөн кийин, ал бир жыл Австралияда жашады. | After leaving school, she spent a year in Australia. | «-гандан кийин» → after + -ing (after left эмес) |
| Кечигүү жөнүндө сурашканда, жетекчи эч нерсе деген жок. | When asked about the delay, the manager said nothing. | кыргызча активдүү форма; англисче туюк маани → when + үчүнчү форма |
| Баяндаманы бүтүрүп алып, ал ноутбугун өчүрдү. | Having finished the report, he switched off his laptop. | мурун бүткөн аракет → having + үчүнчү форма |
| Аэропортко келгенде, паспортум жок болуп чыкты. | When I arrived at the airport, my passport was missing. | ээлер башка → англисчеде толук багыныңкы сүйлөм |
Кыскасы: «-ып», «-гандыктан» → -ing; «-гандан кийин / -ганга чейин / -гандан бери» → after / before / since + -ing; «сурашканда» (ага суроо берилгенде) → when asked; «-ып алып» (мурун бүткөн) → having + үчүнчү форма; ээлер башка болсо → толук багыныңкы сүйлөм.
Түзүлүшү
Бул сабактагы эки атоочтук
| Атоочтук | Формасы | Мааниси | Мисал |
|---|---|---|---|
| present participle | этиш + -ing | бир убакта, же себеп | Feeling tired, she went to bed. |
| perfect participle | having + үчүнчү форма | негизги аракеттен мурун бүткөн | Having finished the report, he left. |
Толук багыныңкы сүйлөмдөн атоочтук түрмөккө
| Толук багыныңкы сүйлөм | Атоочтук түрмөк |
|---|---|
| As I was walking home, I met an old friend. | Walking home, I met an old friend. |
| Because he knew the city well, he took a shortcut. | Knowing the city well, he took a shortcut. |
| After she had paid the bill, she left. | Having paid the bill, she left. |
Байламта + атоочтук
| Байламта | + | Мисал |
|---|---|---|
| while / when | -ing | While waiting for the bus, I read the news. |
| after / before / since | -ing | After leaving school, she joined the army. |
| when | үчүнчү форма (туюк маани) | When asked, he refused to comment. |
Орду жана үтүр
- Сүйлөмдүн башында: атоочтук түрмөктөн кийин үтүр – Feeling tired, she went to bed.
- Сүйлөмдүн аягында (бир убакта): адатта үтүр жок же жеңил үтүр – He came in carrying three cups of coffee.
Колдонулушу
1Бир убактагы аракеттер үчүн -ing
-ing түрмөгү негизги аракет менен бир убакта, же андан бир аз гана мурун тез ырааттуулукта болгон аракетти сүрөттөйт. Ал аңгемелерде жана сүрөттөөлөрдө абдан көп кездешет. Кыргызча көбүнчө «-ып» же «-а» чакчылы туура келет.
2Себеп үчүн -ing
Сүйлөмдүн башындагы -ing түрмөгү көбүнчө эмне үчүн экенин түшүндүрөт. Бул жерде being + сын атооч же зат атооч көп колдонулат. Бул колдонуу бир аз расмий жана көбүнчө жазууга мүнөздүү. Кыргызча «-гандыктан», «-гандан кийин» сыяктуу себеп формалары туура келет.
3Байламтадан кийин – while waiting, after leaving, when asked
Убакыт маанисин так көрсөтүү үчүн байламтаны калтырыңыз: while, when, after, before, since + -ing. After, before жана since предлог болгондуктан, алардан кийин -ing формасы келет (B1-19 сабагындагыдай). Туюк маани болсо, when + үчүнчү форма колдонуңуз: when asked = when he was asked. Кыргызча «-ып жатканда», «-гандан кийин», «-ганга чейин», «-гандан бери» дейбиз.
4Мурунку аракет үчүн having + үчүнчү форма
Биринчи аракет негизги аракеттен мурун бүткөнүн так көрсөтүү үчүн having + үчүнчү форма колдонуңуз. Ал көбүнчө себепти да кыйытат. After + -ing да окшош маанини берет. Кыргызча «-ып алып», «-ып бүтүп», «-гандан кийин» дейбиз.
5Ээлер бирдей эрежеси
Атоочтук түрмөктүн жашырылган ээси – негизги сүйлөмдүн ээси. Ээлер башка болсо, толук багыныңкы сүйлөмдү колдонуңуз. Кыргызча «-ганда» бөлүгүнүн ээси башка боло бергендиктен, бул эрежеге өзгөчө көңүл буруңуз.
Бир нече туруктуу тизмек бул эрежеге баш ийбейт жана ээлери дал келбесе да колдонула берет: generally speaking, judging by…, considering…. Ээси дал келбеген атоочтуктар (dangling participles) C1-07 сабагында тереңирээк каралат.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «-ганда» бөлүгүнүн ээси башка. Кыргызча «Соң-Көлдүн жанында биринчи жолу атка мингенде, буттарым ушунчалык ооруду, эртеси баса албай калдым» деген сүйлөм табигый: биринчи бөлүктүн ээси «мен», экинчисиники «буттарым». Ошондуктан англисчеде да атоочтук түрмөктөн кийин башка ээ коюп коюу оңой. Бирок англисче окурман атоочтуктун ээсин негизги сүйлөмдөн алат, натыйжада буттарыңыз атка минип бараткандай угулат. Негизги сүйлөмдүн ээсин аракетти аткарган адам кылыңыз же толук багыныңкы сүйлөм колдонуңуз.
2. «-гандан кийин / -ганга чейин» → after finished / before left. Кыргызча «кечки жумушумду бүткөндөн кийин», «аэропортко чыкканга чейин» деген формаларда -ган атоочтугу бар, ал өткөн чак сыяктуу сезилет. Ошондуктан after, before сөздөрүнөн кийин finished, left деп жазып коёбуз. Бирок after жана before бул жерде предлог, андан кийин -ing формасы келет (же толук багыныңкы сүйлөм: after I finished).
3. «Чакырышканда» → when inviting. Кыргызча «Нарындагы бүтүрүү салтанатында сөз сүйлөөгө чакырышканда, англис тили мугалимибиз толкунданганынан биринчи сүйлөмүн унутуп калды» дейбиз: этиш активдүү формада, ал эми ким чакырганы айтылбайт. Ошондуктан англисчеде да when inviting деп активдүү -ing формасын коюп коюшат. Бирок мугалим эч кимди чакырган эмес, аны чакырышкан, демек маани туюк: when + үчүнчү форма.
Чаташтырбаңыз
Атоочтук түрмөк жана кыскартылган аныктооч багыныңкы сүйлөм – кыскартылган аныктооч багыныңкы сүйлөм зат атоочту сүрөттөйт жана дароо анын артынан келет (B2-09). Атоочтук түрмөк тактооч сыяктуу иштеп, бүтүн аракет жөнүндө айтат: качан же эмне үчүн.
doing жана having done – Жөнөкөй -ing формасы бир убакта же тез ырааттуулукту билдирет. Having done биринчи аракет экинчисинен мурун бүткөнүнө басым жасайт.
Сүйлөмдүн башындагы туюк маанидеги атоочтук түрмөктөр (Built in 1850, …), тануу формасындагы атоочтук түрмөктөр (Not knowing what to do, …), натыйжа түрмөктөрү (…, leaving thousands without power) жана with + толуктооч + атоочтук C1-07 сабагында.
Жазылышы жана айтылышы
- Сүйлөмдүн башындагы атоочтук түрмөктөн кийин үтүр коюңуз: Feeling tired, she…
- -ing жазылышы кадимки эрежелерге баш ийет: make → making, stop → stopping, lie → lying. A1-22 караңыз.
- Атоочтук түрмөктүн башында Having эч качан кыскартылбайт: Having finished…, 'Ving finished эмес.
- Оозеки кепте сүйлөмдүн башындагы атоочтук түрмөк өзүнчө топ болуп айтылат, үтүрдүн ордунда кыска тыным болот: Feeling tired | she went to bed. Тыным алдында үн адатта бир аз көтөрүлөт.
- -ing аягы /ɪŋ/ – кыргыздын ң тыбышы. Аягына [г] кошпоңуз.
- having /ˈhævɪŋ/: басым биринчи муунда. /æ/ кыргыз тилинде жок: оозду кеңири ачыңыз. h – жөн гана дем, катуу х эмес.
Алтын эреже
Атоочтук түрмөк ээсин негизги сүйлөмдөн алат, ошондуктан ал ээ аракетти чынында аткарарын текшериңиз. -ing = бир убакта же себеп; having + үчүнчү форма = мурун бүткөн; when + үчүнчү форма = туюк маани. Эсиңизде болсун: кыргызча «-ганда» бөлүгүнүн ээси башка боло берет, англисчеде болбойт.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Тапшырма боюнча сүйлөмдү кайра жазыңыз же толуктаңыз.
-
Атоочтук менен кайра жазыңыз: Because she felt nervous, she practised her speech again.
-
Атоочтук менен кайра жазыңыз: After he had read the email, he called his boss.
-
Атоочтук менен кайра жазыңыз: As I was walking home, I saw an accident.
-
Толуктаңыз: Since (start) this job, I've learned a lot.
-
Толуктаңыз: Before (leave) the house, check that the windows are closed.
-
When + үчүнчү форма менен кайра жазыңыз: When she was asked about her plans, she just smiled.
B. Мааниси
Туура жоопту тандаңыз.
-
Туура жоопту тандаңыз: … his keys the day before, he had to call a locksmith.
-
Туура жоопту тандаңыз: When … for his opinion, he said he didn't have one.
-
Туура жоопту тандаңыз: … a vegetarian, Tom didn't eat the burgers.
-
«Knowing the area well, she didn't need a map» сүйлөмүндө атоочтук түрмөк эмнени билдирет? …
-
«Having packed his bags, he called a taxi» сүйлөмүндө эмне биринчи болду?
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
Arriving at the hotel, the room wasn't ready.
-
After finish dinner, we went for a walk.
-
While waiting for the bus, I listened to a podcast.
-
Since move to Berlin, she has learned to cycle everywhere.
D. Текстте
Аңгемени толуктаңыз. Кашаадагы этиштин туура формасын жазыңыз.
16 (wake) up late on Monday, Jake jumped out of bed. 17 (realise) he had no time for breakfast, he grabbed an apple and ran to the station. While 18 (wait) for the train, he checked his email. 19 (read) the first message, he laughed: the meeting had been moved to Tuesday. When 20 (ask) later why he looked so tired, he just said, "Don't ask."
E. Сиздин кезегиңиз
Өзүңүз жөнүндө англисче жазыңыз.
-
Эртең мененки адатыңыз жөнүндө while + -ing же before + -ing менен бир сүйлөм жазыңыз.
-
Бир ишти бүтүргөндөн кийин эмне кылганыңыз жөнүндө having + үчүнчү форма менен жазыңыз.holiday (UK) = vacation (US)
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
B2-09 Reduced Relative Clauses кыргызча: the man standing there, the first to arrive The man (stand) next to the door is our new teacher.
-
B1-19 Gerund кыргызча: -ing ээ катары жана предлогдон кийин (look forward to seeing) I'm looking forward to (see) you.
-
B2-08 Non-Defining Relative Clauses кыргызча: үтүр менен кошумча маалымат We visited Rome, we ate the best pizza of our lives.
-
B2-04 I wish I had… жана regret кыргызча: англисче өткөнгө кантип өкүнөбүз? I wish I (not spend) so much money last month.
Жооптор
A. Түзүлүшү
- Feeling nervous, she practised her speech again. / Being nervous, she practised her speech again.
- Having read the email, he called his boss. / After reading the email, he called his boss.
- Walking home, I saw an accident. / While walking home, I saw an accident.
- starting
- leaving
- When asked about her plans, she just smiled.
B. Мааниси
- Having lost
- asked
- Being
- reason
- He packed his bags.
C. Катаны табыңыз
- Arriving at the hotel, we found that the room wasn't ready. / Arriving at the hotel, we found the room wasn't ready. / When we arrived at the hotel, the room wasn't ready.
- After finishing dinner, we went for a walk. / After we finished dinner, we went for a walk. / After we had finished dinner, we went for a walk.
- ✓ While waiting for the bus, I listened to a podcast.
- Since moving to Berlin, she has learned to cycle everywhere. / Since she moved to Berlin, she has learned to cycle everywhere.
D. Текстте
- Waking / Having woken
- Realising
- waiting
- Having read / Reading
- asked
E. Сиздин кезегиңиз
- While having breakfast, I usually listen to the news.
- Having finished my exams, I went on holiday with my friends.
F. Аралаш кайталоо
- standing
- seeing
- where
- hadn't spent
