Стиль (register) кыргызча: англисчедеги расмий жана бейрасмий грамматика
Register: Formal and Informal Grammar
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз кырдаалдын расмийлигине туура келген грамматиканы тандай аласыз, бир эле билдирүүнү үч стилде кайра жаза аласыз, бүтүн текстти бир стилде кармай аласыз жана көп илгерилеген окуучулар кетирген «өтө туура» каталардан качасыз.
Негизги ой
Стиль (register) – тилдин расмийлик деңгээли. Окуучулар көбүнчө стиль сөздөргө гана тиешелүү деп ойлошот – get же obtain. Чындыгында грамматика да стилди көрсөтөт: кыскартылган формалар, предлогдун орду, who же whom, негизги же туюк мамиле, этиш же зат атооч.
Стилди кырдаалга жараша кийим тандоо деп элестетиңиз. Кийимдин ичиндеги адам – билдирүү – ошол эле бойдон калат. Can't come, sorry! жана Unfortunately, I will be unable to attend бир эле нерсени айтат: биринчиси футболкада, экинчиси костюмда. Экөөнүн бири да «жакшыраак англисче» эмес. Пляждагы костюм аза күтүүдөгү футболкадай эле таң калыштуу көрүнөт, ал эми пляж шортусунун үстүнө кийилген костюм пиджаги баарынан таң калыштуу: бир текстте стилдерди аралаштыруу – чыныгы ката.
Расмий грамматика көбүнчө жеке эмес, толук жана тыгыз. Бейрасмий грамматика көбүнчө жеке, кыскартылган жана түз. Күнүмдүк англисченин көбү нейтралдуу, жана нейтралдуу стиль – сиздин коопсуз тандооңуз. C2 деңгээлиндеги акыркы тузак – өтө расмий кийинүү: between you and I сыяктуу формалар «туура» угулат, бирок туура эмес.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргызча стилди көбүнчө сен / сиз айырмасы жана -ыңыз сыяктуу мүчөлөр көрсөтөт; англисчеде you бирөө гана, ошондуктан расмийлик грамматиканын башка жерлерине – кыскартылган формаларга, туюк мамилеге, зат атоочторго – өтөт. Расмий кыргыз тексттери да туюк мамилени жана зат атоочторду жакшы көрөт: «Имаратта тамеки тартууга тыюу салынат», «Текшерүү жүргүзүлдү». Бул жерде да ушундай: англисче расмий стилде is not permitted, an investigation was carried out. Айырмалар да бар. Кыргызча ээ (ат атооч) кадимки эле түшүп калат («Эртең документтерди жөнөтөм»), ал эми англисчеде ээсиз сүйлөм (Will send them tomorrow) бейрасмий билдирүүлөргө гана таандык. Кыргызча өзүм / өзүмө («Суроолор болсо, өзүмө чалыңыз») сылык жана расмий угулат, бирок англисче myself бул орунда туура эмес. Кыргызча кимди? – толуктооч формасы, бирок англисче whom күнүмдүк сүйлөшүүдө дээрлик колдонулбайт.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Түн ортосунан кийин унаа токтотууга болбойт. | You can't park here after midnight. | нейтралдуу кулактандыруу: you + can't |
| Түн ортосунан кийин унаа токтотууга тыюу салынат. | Parking is not permitted after midnight. | Бул жерде да ушундай: расмий текстте туюк мамиле, you жок |
| Баалар кайра көтөрүлүп жатат. | Prices are going up again. | этиш: бейрасмий / нейтралдуу |
| Баалардын дагы көтөрүлүшү күтүлүүдө. | A further increase in prices is anticipated. | Бул жерде да ушундай: расмий текстте зат атооч |
| Ким менен сүйлөштүң? | Who did you speak to? | күнүмдүк: who, предлог аягында |
| Сиз ким менен сүйлөштүңүз? | To whom did you speak? | расмий: предлог алдыда + whom |
| Кабарыңды алдым. Кийин чалам. | Got your message. Will call later. | кыргызча ээ кадимки эле түшө берет; англисче – SMS стили гана |
| Кимдир бирөө чалса, саат үчтө келем де. | If anyone calls, tell them I'll be back at three. | they = бирөө: бардык стилдерде туура |
| Суроолоруңуз болсо, мага кайрылыңыз. | If you have any questions, please contact me. | «өзүмө» сылык угулат, бирок англисче me (myself эмес) |
Кыскасы: кыргызча «сиз» көтөргөн расмийликти англисчеде грамматика көтөрөт: толук формалар, туюк мамиле, зат атоочтор. Расмий текстте ээни түшүрбөңүз; «өзүмө кайрылыңыз» → contact me; «кимди / кимге» → күнүмдүк кепте who, расмий текстте предлогдон кийин гана whom.
Түзүлүшү
Стилдин грамматикалык белгилери
| Белгиси | Бейрасмий | Нейтралдуу | Расмий |
|---|---|---|---|
| Кыскартылган формалар | кадимки (can't, it's, we'd) | көп | колдонулбайт (cannot, it is) |
| Толуктооч who / whom | who же ат атоочсуз | who / that же ат атоочсуз | whom |
| Предлог | аягында (Who to?) | аягында | whom / which алдында (To whom…?) |
| Ээ | түшүп калышы мүмкүн (Can't come.) | бар | бар |
| Аткаруучу | you, we, they | you, we | туюк мамиле, it + туюк мамиле, one |
| Туюк мамиле | get же be менен | be менен | be менен |
| Ойлор | этиштер (we decided) | аралаш | зат атоочтор (the decision) |
| Этиштер | фразалык же кыска (find out, get) | аралаш | бир сөздөн турган, узунураак (discover, obtain) |
Кыска / фразалык этиш → расмий этиш
| Бейрасмий / нейтралдуу | Расмий |
|---|---|
| get | obtain, receive |
| find out | discover, ascertain |
| put off | postpone |
| ask for | request |
| look into | investigate |
| go up | increase, rise |
| need | require |
Ашыкча оңдоо (hypercorrection): өтө расмий болгондуктан туура эмес
| Ашыкча оңдолгон форма | Стандарттуу форма | Эмне үчүн |
|---|---|---|
| between you and I | between you and me | предлогдон кийин толуктооч формасы |
| the man whom I think is guilty | the man who I think is guilty | who – is этишинин ээси |
| Please contact myself. | Please contact me. | myself кайрыла турган мурунку I жок |
Колдонулушу
1Who жана whom, жана предлогдун орду
Whom – who сөзүнүн толуктооч формасы. Күнүмдүк англисчеде who ээ үчүн да, толуктооч үчүн да колдонулат, ал эми предлог аягында турат. Расмий жазууда whom пайда болот, айрыкча предлогдон дароо кийин; ал жерде кылдат англисче whom колдонот (to who бейрасмий кепте гана угулат). Аягындагы предлог расмий жазууда да ката эмес – көп учурда ал эң табигый тандоо. C1-15 караңыз. Кыргызча мындай айырма жок: «кимге» бардык стилде бирдей.
2Кыскартылган формалар, туюк мамиле жана жеке эмес түзүлүштөр
Кыскартылган формалар оозеки кепте, кесиптештерге жазылган каттарда жана көпчүлүк бейрасмий жазууда кадимки; расмий баяндамалар, юридикалык тексттер жана илимий жазуу аларды колдонбойт. Расмий жазуу адамды да жашырат: ал туюк мамилени (B1-10 караңыз), it + туюк мамилени (B2-12 караңыз) жана абстракттуу ээлерди жакшы көрөт. Абдан расмий же эскирген стилде жалпы you ордуна one колдонулат; юридикалык тексттер милдеттер үчүн shall колдонот. Кыргызча расмий тексттерде да «-ылат», «… деп эсептелет», «тыюу салынат» көп кездешет.
3Бейрасмий грамматика
Бейрасмий англисче расмий стиль колдонмолору качкан белгилерди колдонот: байламта катары like, түшүп калган ээлер жана көмөкчү этиштер, get менен келген туюк мамиле (B2-13 караңыз). Белгисиз же такталбаган адам үчүн жекелик they башкача: ал азыр бардык стилдерде стандарт.
4Расмий грамматика
Расмий жазуу мурунку сабактардагы түзүлүштөрдү колдонот: инверсия (C1-01, C1-03 караңыз), субъюнктив (C1-09 караңыз), номинализация (C1-11 караңыз) жана бир сөздөн турган расмий этиштер. Аларды баяндамаларда, расмий каттарда жана илимий жазууда колдонуңуз – сүйлөшүүдө сейрек.
5Бир эле билдирүү үч стилде
Билдирүүнү өзгөртпөй, грамматиканы өзгөртүңүз. Байкаңыз: расмий вариант жөн гана «узунураак» эмес; ал ээни өзгөртөт, этиштерди зат атоочтор менен алмаштырат жана сүйлөгөндүн сезимдерин алып салат.
6Бир стилде калуу – жана ашыкча кийинбөө
Текст бир стилде болушу керек. Расмий каттагы күтүлбөгөн бейрасмий сөз же достук билдирүүдөгү катаал расмий тизмек этиятсыз, муздак же шылдыңдагандай угулат. C2 деңгээлиндеги дагы бир тузак – ашыкча оңдоо (hypercorrection): стандарттуу грамматика кадимки форманы талап кылган жерде «расмий угулган» форманы колдонуу. Кээ бир талаштуу нерселер ката эмес, стилди тандоо: көптүк сандагы зат атооч менен less (less people) жана жекелик этиш менен data оозеки кепте көп угулат, бирок кылдат жазуу fewer people дегенди жакшы көрөт, ал эми илимий жазуу көбүнчө data сөзүн көптүк катары колдонот.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Өзүмө чалыңыз» → call myself. Кыргызча «Суроолор болсо, өзүмө чалыңыз» – сылык, ишенимдүү угулат: «түз эле мага» дегенди билдирет. Ошондуктан англисчеде да myself сөзүн сылык же расмий форма катары колдонуу оңой. Бирок толуктооч орунда myself ага кайрыла турган мурунку I болгондо гана колдонулат. Жөн эле me деңиз; «түз эле» дегиңиз келсе, directly кошуңуз.
2. Түшүп калган ээ → расмий катта ээсиз сүйлөм. Кыргызча ээ ар бир стилде түшө берет, этиштин мүчөсү жакты көрсөтүп турат: «Документтерди эртең жөнөтөм». Ошондуктан расмий англис катында да I же we жазбай коюу оңой. Англисчеде ээсиз сүйлөмдөр SMS, кыска жазуулар жана достук билдирүүлөр үчүн гана; расмий катта ээ дайыма керек.
3. «Урматтуу» → Respected. Кыргызча расмий кат «Урматтуу Асанов мырза» деп башталат. Ошондуктан англисчеде да Respected Mr… деп жазуу оңой. Британ жана америка англисчесинде расмий кат дээрлик дайыма Dear менен башталат; Respected таң калыштуу же эскирген угулат.
4. «Кимди?» → Whom… чатта. Кыргызча «кимди?», «кимге?» – жөн гана толуктооч формасы, бардык стилде бирдей. Ошондуктан whom сөзүн үйрөнгөн окуучулар аны досуна жазган билдирүүдө да колдонуп калышат. Күнүмдүк кепте who табигый, предлог аягында турат.
Чаташтырбаңыз
расмий жана сылык – Расмийлик – кырдаал жөнүндө; сылыктык – урмат жөнүндө. Бейрасмий тил абдан сылык болушу мүмкүн, ал эми расмий тил одоно болушу мүмкүн. A2-23 караңыз.
get менен туюк мамиле жана be менен туюк мамиле – Экөө тең туюк мамиле. Get бейрасмий жана көбүнчө күтүлбөгөн же жагымсыз өзгөрүүнү билдирет; be нейтралдуу жана расмий жазуудагы жалгыз тандоо. B2-13 караңыз.
оозеки бейрасмийлик жана жазуудагы бейрасмийлик – Түшүп калган ээлер кыска жазууларга, SMS жана оозеки кепке таандык; heads, tails жана бүдөмүк тил маекке таандык. C2-03 караңыз.
Жазылышы жана айтылышы
- Расмий жазууда кыскартылган формаларды толук жазыңыз: cannot бир сөз; will not, it is, they are.
- Who /huː/ жана whom /huːm/ акыркы /m/ менен гана айырмаланат. Башындагы /h/ жөн гана дем: кыргыздын катуу х тыбышындай кырылдатпаңыз. Тез сүйлөгөндө whom сейрек.
- wanna, gonna, gotta сыяктуу кыскартылган жазуулар абдан бейрасмий билдирүүлөргө же жазылган диалогго гана таандык. T-01 караңыз.
- Расмий тексттерде көп сүйлөмдү And же But менен баштабаңыз; However жана In addition коопсузураак. C1-12 караңыз.
- ASAP, FYI жана pls сыяктуу кыскартуулар бейрасмий; расмий тексттерде аларды толук жазыңыз.
Алтын эреже
Билдирүүнү сактап, кийимди алмаштырыңыз: расмий грамматика толук, жеке эмес жана зат атоочко бай; бейрасмий грамматика кыскартылган, жеке жана этишке бай. Бир текстте бир стилди кармаңыз, ишенбесеңиз нейтралдуу стилди тандаңыз жана I, whom же myself сөздөрүн расмий угулат деп эле колдонбоңуз. Эсиңизде болсун: «өзүмө кайрылыңыз» → contact me; расмий катта ээни түшүрбөңүз.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Ар бир сүйлөмдү берилген стилде кайра жазыңыз. Билдирүүнү сактаңыз.
-
Предлогду алдыга коюп, расмий кылып кайра жазыңыз: Who did you give the keys to?
-
«Permitted» колдонуп, расмий кулактандыруу кылып кайра жазыңыз: You can't smoke anywhere in this building.
-
Эки фразалык этишти тең бир сөздөн турган расмий этиштер менен алмаштырып, расмий кылып кайра жазыңыз: We need to find out why the costs went up.
-
Жеке эмес «it» + туюк мамиле менен кайра жазыңыз: People think the scheme will fail.
-
Түшүп калган сөздөрдү кайра коюп, нейтралдуу кат кылып жазыңыз: Got your email. Will reply tomorrow.
-
Расмий жазуу стилинде кайра жазыңыз: Like I said, the meeting's been put off.
-
Бул расмий кулактандырууну нейтралдуу, күнүмдүк англисчеге которуп жазыңыз: Visitors are required to obtain a pass from reception.
B. Мааниси
Кырдаалды окуп, ага эң туура келген сүйлөмдү тандаңыз.
-
Расмий даттануу каты. Кайсы вариант стилге эң туура келет?object whom suits formal writing; who is fine in neutral English
-
Күн сайын бирге иштеген кесиптешиңизге кат. Кайсынысы туура келет?the formal version would sound cold
-
Долбоор боюнча расмий баяндама. Кайсынысы туура келет?impersonal, noun-based, no contractions
-
Университеттин сайтындагы студенттер үчүн заманбап, түшүнүктүү нускама. Кайсынысы туура келет?singular they is standard in all registers; one sounds old-fashioned
-
Кофе ичүүгө жолуга турган досуңузга SMS. Кайсынысы туура келет?dropped subjects suit a text
-
Расмий жарыя. Кайсынысы стандарттуу грамматикага ылайык?who is the subject of "will strengthen"; whom here is hypercorrect
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
Thank you very much for inviting my husband and I to your daughter's wedding; we would be delighted to attend.
-
Any questions about the new booking system should be addressed to myself or to the IT helpdesk.
-
Whom should I contact if the replacement part has still not arrived by the end of the week?
-
Whom is responsible for checking that the fire doors are kept closed at all times?
-
Between you and I, the new system has caused far more problems than it has solved.
D. Текстте
Бул долбоордо стилдер аралашып калган: кайрылуу жана аягы расмий, бирок негизги бөлүгү андай эмес. Номерленген бөлүктөрдү расмий стилде кайра жазыңыз.
Dear Ms Okafor,
Thank you for your letter of 3 March. (19) Just to let you know, your order's been sent off. (20) If you need any more info, get in touch with myself directly. (21) We're really sorry about the delay. It was caused by a technical fault. (22) We got a new part from our supplier, and the problem's been sorted. (23) Could you let me know who I should send the invoice to?
Yours sincerely,
Daniel Reyes
-
(19) бөлүгүн «I am writing to confirm» деп баштап кайра жазыңыз.
-
(20) бөлүгүн инверсиялуу шарт менен кайра жазып, ат атоочту оңдоңуз.
-
(21) бөлүгүн «for which» менен бир сүйлөм кылыңыз.
-
(22) бөлүгүн туюк мамиле жана расмий этиштер менен кайра жазыңыз.
-
(23) бөлүгүн «to whom» жана туюк мамиле менен кайра жазыңыз.
E. Сиздин кезегиңиз
Англисче жазыңыз.
-
Сиз дүйшөмбүдөгү жыйналышка катыша албайсыз. Билдирүүнү үч жолу жазыңыз: досуңузга SMS (ээси түшүп калган), кесиптешиңизге кат (нейтралдуу, кыскартылган формалар менен) жана расмий кат (кыскартылган формаларсыз, attend этиши жана себеп үчүн зат атооч тизмеги менен).
-
Расмий баяндама стилинде кайра жазыңыз: "Because the company grew so fast, it needed more staff." Ээ катары номинализацияны колдонуңуз жана күнүмдүк сөздүн ордуна жок дегенде бир расмий сөз коюңуз.
-
Досуңуз сизди туулган күнүнө чакырды, сиз баш тартууга аргасызсыз. 2–3 бейрасмий, бирок жылуу сүйлөм жазыңыз: кыскартылган формаларды жана жок дегенде бир ээси түшүп калган сүйлөмдү колдонуңуз, I regret же unable сыяктуу расмий тизмектерди колдонбоңуз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
C1-09 Subjunctive кыргызча: I suggest that he go, It is essential that she be… Субъюнктив менен расмий стилде кайра жазыңыз: The committee insists that every member should attend the meeting.
-
C1-15 Татаал аныктооч багыныңкы сүйлөмдөр кыргызча: to whom, whereby, in which case, whatever Предлог + «whom» колдонуп, расмий түрдө бириктириңиз: I sent the report to a colleague. That colleague has left the company.
-
C1-03 Расмий шарттуу сүйлөмдөр кыргызча: Should you need, Were I to, Had I known, But for Инверсия менен кайра жазыңыз: If you have any problems, call this number.
Жооптор
A. Түзүлүшү
- To whom did you give the keys?
- Smoking is not permitted anywhere in this building.
- We need to establish why the costs increased. / We need to ascertain why the costs increased. / We need to determine why the costs rose.
- It is thought that the scheme will fail. / It is believed that the scheme will fail.
- I got your email. I'll reply tomorrow. / I've got your email. I'll reply tomorrow.
- As I said, the meeting has been postponed. / As previously stated, the meeting has been postponed.
- Visitors need to get a pass from reception. / You need to get a pass from reception.
B. Мааниси
- The manager whom I contacted has not replied.
- Just to let you know, I won't be able to make tomorrow's meeting.
- The project was delayed owing to a failure to reach agreement.
- If a student is ill, they should inform the office.
- Running late, sorry! Be there in ten.
- The candidate who we believe will strengthen the team has accepted the post.
C. Катаны табыңыз
- Thank you very much for inviting my husband and me to your daughter's wedding; we would be delighted to attend.
- Any questions about the new booking system should be addressed to me or to the IT helpdesk.
- ✓ Whom should I contact if the replacement part has still not arrived by the end of the week?
- Who is responsible for checking that the fire doors are kept closed at all times?
- Between you and me, the new system has caused far more problems than it has solved.
D. Текстте
- I am writing to confirm that your order has been dispatched.
- Should you require any further information, please contact me directly.
- The delay, for which we apologise, was caused by a technical fault.
- A replacement part has been obtained from our supplier, and the problem has been resolved. / A replacement part was obtained from our supplier, and the problem has been resolved.
- Could you please let me know to whom the invoice should be sent? / Could you please let me know to whom the invoice should be addressed?
E. Сиздин кезегиңиз
- Can't make Monday, sorry — dentist! / I'm afraid I won't be able to come to the meeting on Monday because I have a dentist's appointment. / Unfortunately, I will be unable to attend the meeting on Monday owing to a prior medical appointment.
- The rapid growth of the company resulted in a need for additional staff.
- So sorry, can't make Saturday — I'm away at my cousin's wedding. Hope you have a brilliant night! Let's catch up next week.
F. Аралаш кайталоо
- The committee insists that every member attend the meeting.
- The colleague to whom I sent the report has left the company.
- Should you have any problems, call this number.
