Англисче сүйлөм кантип түзүлөт? Сөз тартиби (word order) кыргызча түшүндүрмө
How an English Sentence Works
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз англис тилиндеги негизги сөз түркүмдөрүн тааныйсыз жана аларды кадимки тартипке коё аласыз: ээ + этиш + толуктооч (Subject + Verb + Object), ал эми орун менен убакыт сүйлөмдүн аягында.
Негизги ой
Англис тилинде сөздүн сүйлөмдөгү милдетин көрсөткөн мүчөлөр абдан аз. Анда ким эмне кылып жатканын кантип билебиз? Сөздүн ордунан. Сөз кайда турат, ошол анын милдетин айтып берет.
Англисче сүйлөмдү вагондору бекем тартипте тизилген поезд катары элестетиңиз. Биринчи вагон – ээ (subject): иш-аракетти ким же эмне аткарат. Экинчиси – этиш (verb): иш-аракет же абал. Андан кийин толуктооч (object) келет: аракет кимге же эмнеге багытталат. Эң артында – орун жана убакыт.
The dogs chase the cats жана The cats chase the dogs деген сүйлөмдөрдө сөздөр такыр эле бирдей, бирок окуя таптакыр башка, анткени вагондор орун алмашты.
Ошондуктан англисче сөз тартиби катуу: кадимки ырастоо сүйлөмдө ээ жана этиш болушу керек, ошол тартипте. Эч ким чындап эле эч нерсе «кылбаса» да – It is raining – англис тили ээнин вагонуна it деген кичинекей сөздү коёт, поезд толук болушу үчүн.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргыз тилинде сөздүн милдетин көбүнчө мүчө көрсөтөт: «Итти мышык кууп жатат» деп тартипти өзгөртсөк да, -ти мүчөсү итти толуктооч кылып турат. Англисчеде мындай мүчө жок, ошондуктан сөздүн орду гана чечет. Экинчи чоң айырма – этиштин орду: кыргызча этиш сүйлөмдүн аягында, англисче ээден кийин дароо келет. Үчүнчүсү: кыргызча «Кофе ичем» дегенде «мен» айтылбаса да, -м мүчөсү кимди билдирерин көрсөтүп турат. Англисчеде ээ дайыма өзүнчө сөз болуп айтылат.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Мен кофе ичем. | I drink coffee. | кыргызча этиш аягында; англисче ээден кийин дароо |
| Итти мышык кууйт. | The cat chases the dog. | -ти мүчөсү толуктоочту көрсөтөт; англисчеде орун гана: толуктооч этиштен кийин |
| Кофе ичем. | I drink coffee. | кыргызча «мен» түшүп калышы мүмкүн, -м мүчөсү жетиштүү; англисчеде I милдеттүү |
| Жамгыр жаап жатат. | It is raining. | кыргызча ээ – «жамгыр»; англисчеде ээ it болот |
| Бүгүн абдан ысык. | It's very hot today. | кыргызча it сыяктуу сөз айтылбайт; англисчеде it милдеттүү |
| Ишемби сайын шаарда досторум менен жолугушам. | I meet my friends in town on Saturdays. | кыргызча убакыт жана орун этиштин алдында; англисче аягында: адегенде орун, анан убакыт |
| Эжем мугалим. | My sister is a teacher. | 3-жакта кыргызчада эч кандай мүчө жок; англисчеде этиш (is) милдеттүү |
| дүйшөмбү, англис тили | Monday, English | кыргызча кичине тамга; англисче баш тамга |
| жаңы машина | a new car | Бул жерде да ушундай: сын атооч зат атоочтун алдында |
Кыскасы: кыргызча мүчөлөр сөздүн милдетин көрсөтөт, англисчеде аны орун көрсөтөт. Англисче этишти сүйлөмдүн аягына эмес, ээден кийин дароо коюңуз, ээни эч качан түшүрбөңүз, ал эми орун менен убакытты аягына калтырыңыз.
Түзүлүшү
Сөз түркүмдөрү (parts of speech) кыскача
| Сөз түркүмү | Милдети | Мисалдар |
|---|---|---|
| noun – зат атооч | адам, жер, буюм же түшүнүк | teacher, London, phone, music |
| pronoun – ат атооч | зат атоочтун ордуна келет | I, you, he, she, it, we, they |
| verb – этиш | иш-аракет же абал | eat, work, like, be |
| adjective – сын атооч | зат атоочту сыпаттайт | big, red, happy, cold |
| adverb – тактооч | этишти (кантип, качан, кайда…) же сын атоочту сыпаттайт | slowly, here, today, very |
| preposition – предлог | орунду, убакытты же байланышты көрсөтөт | in, on, at, with, from |
| article – артикль | зат атоочтун алдында келет | a, an, the |
Предлог зат атоочтун алдында турат: in the park. Кыргызча анын ордуна сөздүн аягына жалганган мүчөлөр (-да, -га, -дан) же сөздөн кийин келген жандоочтор («үстүндө», «менен», «үчүн») колдонулат. Артикль кыргыз тилинде такыр жок.
Кадимки тартип
| Ээ (Subject) | Этиш (Verb) | Толуктооч (Object) | Орун (Place) | Убакыт (Time) |
|---|---|---|---|---|
| I | drink | coffee | at home | every morning. |
| My brothers | play | football | in the park | on Sundays. |
| We | watch | films | — | at the weekend. |
| They | work | — | in a bank. | — |
- films (UK) / movies (US); at the weekend (UK) / on the weekend (US).
- Ар бир сүйлөмдө толуктооч боло бербейт: They work. We are tired.
- Аягында адегенде орун, анан убакыт: at home every morning.
- Убакыт сүйлөмдүн эң башында да турушу мүмкүн: Every morning I drink coffee at home.
Ырастоо сүйлөмдө ээ да, этиш да болушу керек
| Эмнеси жетишпейт | Толук сүйлөм |
|---|---|
| Is raining. (ээ жок) | It is raining. |
| My sister a teacher. (этиш жок) | My sister is a teacher. |
Баш тамгалар жана тыныш белгилери
| Эреже | Мисал |
|---|---|
| Сүйлөмдүн башында баш тамга | The shops open at nine. |
| I деген сөз дайыма баш тамга менен жазылат | Today I feel great. |
| Адамдардын, жерлердин, күндөрдүн, айлардын, тилдердин жана улуттардын аталыштары | Maria, Tokyo, Monday, July, English |
| Ырастоо сүйлөмдүн аягында чекит (.) – америкалык англисчеде period деп аталат | We live in Leeds. |
| Суроонун аягында суроо белгиси (?) | Where is the station? |
Байламталар: and кошот, but карама-каршы коёт: tea and coffee, We are tired but happy. Бул эки кичинекей сөздү көп сабакта көрөсүз; алар өзүнчө A1-29 сабагында өтүлөт.
Колдонулушу
1Сөз түркүмдөрүн таануу
Жаңы сөзгө жолукканда өзүңүздөн сураңыз: бул буюмбу (зат атооч), иш-аракетпи (этиш) же сыпаттамабы (сын атооч)? Ошондо аны туура орунга коюу оңой болот.
2Ээ + этиш + толуктооч
Ээ биринчи, этиш экинчи, толуктооч үчүнчү турат. Тартипти өзгөртсөңүз, маани да өзгөрөт.
3Орун жана убакыт кошуу
Орун жана убакыт адатта сүйлөмдүн аягында, орун + убакыт тартибинде турат. Убакыт сүйлөмдүн эң башында да болушу мүмкүн. Кыргызча биз аларды этиштин алдына коёбуз, көбүнчө убакытты биринчи айтабыз («ишемби сайын шаарда»), ошондуктан англисче тартипке өзүнчө көнүү керек.
4Ырастоо сүйлөмгө ээ жана этиш керек
Кыска ырастоо сүйлөмдө да эки бөлүк тең бар. Аба ырайы, убакыт жана аралык жөнүндө айтканда чыныгы ээ жок, ошондуктан англисче it колдонулат. Бул «бош» it формалдуу ээ (dummy subject) деп аталат. Кыргызча «Бүгүн ысык», «Саат он болду» дейбиз: it сыяктуу сөз айтылбайт. («Отуруңуз» сыяктуу буйруктарда ээ айтылбайт: A1-18 караңыз.)
5Баш тамгалар, чекит жана суроо белгиси
Ар бир сүйлөмдү баш тамга менен баштаңыз. Аягына чекит же суроо белгисин коюңуз. I жана ысымдар үчүн баш тамга колдонуңуз.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Таежем жазында боорсок бышырат» → этиш аягында. Кыргызча этиш адатта сүйлөмдүн аягында турат, ал эми толуктооч, орун жана убакыт анын алдында келет. Сөзмө-сөз которсоңуз, англисче этиш да аягына жылып кетет. Англисчеде этиш ээден кийин дароо турат, калганынын баары андан кийин келет.
2. «Оштон келдим, апам менен жашайм» → ээ түшүп калат. Кыргызча этиштин аягындагы мүчө кимди билдирерин көрсөтүп тургандыктан, «мен», «биз» деген ат атоочторду көп учурда айтпайбыз. Бул сүйлөмдөрдө ээ бар, бирок айтылбай калат. Англисче этиш мындай маалымат бербейт, ошондуктан ээни дайыма өзүнчө айтыңыз. and сөзүнөн кийин ошол эле ээни кайталабай коюуга болот, бирок сүйлөмдүн башында ал милдеттүү.
3. «Январда Нарында суук» → it жоголот. Аба ырайы, убакыт жана аралык жөнүндө кыргызча it сыяктуу сөз айтылбайт. Англисчеде мындай сүйлөмдө да ээнин вагону бош калбашы керек, ошондуктан it коюлат.
4. «Ишемби сайын жаштар борборунда» → убакыт орундун алдында. Кыргызча адатта адегенде убакытты, анан орунду айтабыз. Англисчеде сүйлөмдүн аягында тескерисинче: орун + убакыт. Убакыт эң башында да тура алат, бирок этиш менен толуктоочтун ортосунда эмес.
5. «дүйшөмбү», «англис тили» → кичине тамга. Кыргызча күндөр, айлар, тилдер жана улуттар кичине тамга менен жазылат. Англисчеде алар дайыма баш тамга менен жазылат, сүйлөмдүн ортосунда да.
Чаташтырбаңыз
Ээ жана толуктооч – Ээ иш-аракетти аткарат жана этиштин алдында турат. Толуктооч аракетти кабыл алат жана этиштен кийин турат. Кээ бир ат атоочтор толуктооч болгондо формасын өзгөртөт (I → me): A1-09 караңыз.
Сын атооч жана тактооч – Сын атооч зат атоочту сыпаттайт (a quick lunch). Тактооч этишти сыпаттайт (eat quickly). Кыргызча көп учурда бир эле сөз экөөнө тең жарайт («этият айдоочу», «этият айдайт»), англисчеде болсо формасы өзгөрөт. A1-10 жана A2-09 караңыз.
Чыныгы ээ it жана формалдуу it – It чыныгы бир буюмду билдириши мүмкүн, же аба ырайы менен убакыт үчүн бош ээ болушу мүмкүн.
Жазылышы жана айтылышы
- Баш тамга менен жазылат: I, сүйлөмдүн биринчи сөзү, адамдардын, шаарлардын, өлкөлөрдүн аттары, күндөр, айлар, тилдер жана улуттар. Жыл мезгилдери адатта кичине тамга менен: spring, winter. Кыргызча «дүйшөмбү», «июль», «англисче» кичине тамга менен жазылгандыктан, бул жерде өзгөчө этият болуңуз.
- Full stop (UK) = period (US). Экөө тең ырастоо сүйлөмдүн аягындагы чекитти билдирет.
- Чекиттен же суроо белгисинен кийин бир боштук коюңуз, алардын алдына боштук коюлбайт: Where are you?, Where are you ? эмес.
- Оозеки кепте маанилүү сөздөр (зат атоочтор, негизги этиштер, сын атоочтор) басым менен, узунураак жана күчтүүрөөк айтылат. a, the, to, at сыяктуу кичинекей сөздөр кыска жана алсыз угулат. We drink coffee at home сүйлөмүндө күчтүү сөздөр – drink, coffee жана home; at кыска, /ət/ сыяктуу угулат. Кыргызча ар бир үндүүнү толук айтабыз, ошондуктан мындай алсыз формаларга өзүнчө көнүү керек.
- Кыргыз тилинде басым көбүнчө акыркы муунга түшөт. Англисче көп сөздөрдө басым биринчи муунда: COFfee, TEAcher, MORning. Сөздүн аягын күчтөп айтпаңыз.
Алтын эреже
Кадимки тартип: ээ, этиш, толуктооч, анан орун, анан убакыт. Ырастоо сүйлөмгө ээ да, этиш да керек; чыныгы ээ жок болсо (аба ырайы, убакыт, аралык), it колдонуңуз. Кыргызчадагыдай этишти аягына калтырбаңыз: англисче ал ээден кийин дароо келет.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Сөздөрдү туура тартипке коюңуз же суроого жооп бериңиз.
-
Сөздөрдү туура тартипке коюңуз: football / play / my brothers
-
Сөздөрдү туура тартипке коюңуз: at home / every evening / I / dinner / cook
-
Сөздөрдү туура тартипке коюңуз: like / we / your new jacket
-
Сөздөрдү туура тартипке коюңуз: in the park / on Sundays / they / tennis / play
-
Ээни табыңыз: Our new neighbours have two dogs.
-
Толуктоочту табыңыз: We check the homework every day.
B. Мааниси
Туура жоопту тандаңыз.
-
«The dogs chase the cats» сүйлөмүндө иш-аракетти ким аткарат? …
-
Кайсы сүйлөмдө Люси менен Миа телефон чалышат?
-
«It is raining» сүйлөмүндө «it» чыныгы бир нерсени билдиреби? …
-
«a happy child» тизмегинде «happy» кайсы сөз түркүмү? …
-
«We walk slowly» сүйлөмүндө «slowly» кайсы сөз түркүмү? …
-
Кайсы сөз дайыма баш тамга менен жазылат? …
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
Is very cold today.
-
I every day read the news.
-
My sister a teacher.
-
We meet every Saturday our friends.
-
We like pizza very much.
D. Текстте
Текстти толуктаңыз: кашаадагы туура вариантты тандаңыз.
18 (I live / Live I) in a small house with my sister. She 19 (a teacher / is a teacher), and I am a nurse. We start work early on Mondays. 20 (Is / It is) cold in the morning, so we drink 21 (coffee hot / hot coffee). We meet our friends 22 (in town on Saturdays / on Saturdays in town). 23 (We love / Love) our weekends!
E. Сиздин кезегиңиз
Өзүңүз жөнүндө англисче жазыңыз.
-
Адатта эмне кыларыңыз жөнүндө эки сүйлөм жазыңыз. Ээ + этиш + толуктооч колдонуп, орун жана убакыт кошуңуз.
-
Бүгүнкү аба ырайы жөнүндө бир сүйлөм жазыңыз. Сүйлөмдү It менен баштаңыз.
Жооптор
A. Түзүлүшү
- My brothers play football.
- I cook dinner at home every evening. / Every evening I cook dinner at home. / Every evening, I cook dinner at home.
- We like your new jacket.
- They play tennis in the park on Sundays. / On Sundays they play tennis in the park. / On Sundays, they play tennis in the park.
- Our new neighbours
- the homework
B. Мааниси
- the dogs
- Lucy and Mia call their parents.
- no
- adjective
- adverb
- Monday
C. Катаны табыңыз
- It is very cold today. / It's very cold today.
- I read the news every day. / Every day I read the news. / Every day, I read the news.
- My sister is a teacher. / My sister's a teacher.
- We meet our friends every Saturday. / Every Saturday we meet our friends. / Every Saturday, we meet our friends.
- ✓ We like pizza very much.
D. Текстте
- I live
- is a teacher
- It is
- hot coffee
- in town on Saturdays
- We love
E. Сиздин кезегиңиз
- I drink tea at home every morning. We play tennis in the park on Saturdays.
- It is sunny today.
