SlowingoГрамматика
A1 1 / 32

Англисче сүйлөм кантип түзүлөт? Сөз тартиби (word order) кыргызча түшүндүрмө

How an English Sentence Works

Бул бетте
  1. Максат
  2. Негизги ой
  3. Кыргыз тили жана англис тили
  4. Түзүлүшү
  5. Колдонулушу
  6. Көп кездешкен каталар
  7. Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
  8. Чаташтырбаңыз
  9. Жазылышы жана айтылышы
  10. Алтын эреже
  11. Көнүгүүлөр

Максат

Бул сабактан кийин сиз англис тилиндеги негизги сөз түркүмдөрүн тааныйсыз жана аларды кадимки тартипке коё аласыз: ээ + этиш + толуктооч (Subject + Verb + Object), ал эми орун менен убакыт сүйлөмдүн аягында.

Негизги ой

Англис тилинде сөздүн сүйлөмдөгү милдетин көрсөткөн мүчөлөр абдан аз. Анда ким эмне кылып жатканын кантип билебиз? Сөздүн ордунан. Сөз кайда турат, ошол анын милдетин айтып берет.

Англисче сүйлөмдү вагондору бекем тартипте тизилген поезд катары элестетиңиз. Биринчи вагон – ээ (subject): иш-аракетти ким же эмне аткарат. Экинчиси – этиш (verb): иш-аракет же абал. Андан кийин толуктооч (object) келет: аракет кимге же эмнеге багытталат. Эң артында – орун жана убакыт.

The dogs chase the cats жана The cats chase the dogs деген сүйлөмдөрдө сөздөр такыр эле бирдей, бирок окуя таптакыр башка, анткени вагондор орун алмашты.

Ошондуктан англисче сөз тартиби катуу: кадимки ырастоо сүйлөмдө ээ жана этиш болушу керек, ошол тартипте. Эч ким чындап эле эч нерсе «кылбаса» да – It is raining – англис тили ээнин вагонуна it деген кичинекей сөздү коёт, поезд толук болушу үчүн.

Кыргыз тили жана англис тили

Кыргыз тилинде сөздүн милдетин көбүнчө мүчө көрсөтөт: «Итти мышык кууп жатат» деп тартипти өзгөртсөк да, -ти мүчөсү итти толуктооч кылып турат. Англисчеде мындай мүчө жок, ошондуктан сөздүн орду гана чечет. Экинчи чоң айырма – этиштин орду: кыргызча этиш сүйлөмдүн аягында, англисче ээден кийин дароо келет. Үчүнчүсү: кыргызча «Кофе ичем» дегенде «мен» айтылбаса да, -м мүчөсү кимди билдирерин көрсөтүп турат. Англисчеде ээ дайыма өзүнчө сөз болуп айтылат.

КыргызчаАнглисчеЭмнеси айырмаланат?
Мен кофе ичем.I drink coffee.кыргызча этиш аягында; англисче ээден кийин дароо
Итти мышык кууйт.The cat chases the dog.-ти мүчөсү толуктоочту көрсөтөт; англисчеде орун гана: толуктооч этиштен кийин
Кофе ичем.I drink coffee.кыргызча «мен» түшүп калышы мүмкүн, -м мүчөсү жетиштүү; англисчеде I милдеттүү
Жамгыр жаап жатат.It is raining.кыргызча ээ – «жамгыр»; англисчеде ээ it болот
Бүгүн абдан ысык.It's very hot today.кыргызча it сыяктуу сөз айтылбайт; англисчеде it милдеттүү
Ишемби сайын шаарда досторум менен жолугушам.I meet my friends in town on Saturdays.кыргызча убакыт жана орун этиштин алдында; англисче аягында: адегенде орун, анан убакыт
Эжем мугалим.My sister is a teacher.3-жакта кыргызчада эч кандай мүчө жок; англисчеде этиш (is) милдеттүү
дүйшөмбү, англис тилиMonday, Englishкыргызча кичине тамга; англисче баш тамга
жаңы машинаa new carБул жерде да ушундай: сын атооч зат атоочтун алдында

Кыскасы: кыргызча мүчөлөр сөздүн милдетин көрсөтөт, англисчеде аны орун көрсөтөт. Англисче этишти сүйлөмдүн аягына эмес, ээден кийин дароо коюңуз, ээни эч качан түшүрбөңүз, ал эми орун менен убакытты аягына калтырыңыз.

Түзүлүшү

Сөз түркүмдөрү (parts of speech) кыскача

Сөз түркүмүМилдетиМисалдар
noun – зат атоочадам, жер, буюм же түшүнүкteacher, London, phone, music
pronoun – ат атоочзат атоочтун ордуна келетI, you, he, she, it, we, they
verb – этишиш-аракет же абалeat, work, like, be
adjective – сын атоочзат атоочту сыпаттайтbig, red, happy, cold
adverb – тактоочэтишти (кантип, качан, кайда…) же сын атоочту сыпаттайтslowly, here, today, very
preposition – предлогорунду, убакытты же байланышты көрсөтөтin, on, at, with, from
article – артикльзат атоочтун алдында келетa, an, the

Предлог зат атоочтун алдында турат: in the park. Кыргызча анын ордуна сөздүн аягына жалганган мүчөлөр (-да, -га, -дан) же сөздөн кийин келген жандоочтор («үстүндө», «менен», «үчүн») колдонулат. Артикль кыргыз тилинде такыр жок.

Кадимки тартип

Ээ (Subject)Этиш (Verb)Толуктооч (Object)Орун (Place)Убакыт (Time)
Idrinkcoffeeat homeevery morning.
My brothersplayfootballin the parkon Sundays.
Wewatchfilms—at the weekend.
Theywork—in a bank.—
  • films (UK) / movies (US); at the weekend (UK) / on the weekend (US).
  • Ар бир сүйлөмдө толуктооч боло бербейт: They work. We are tired.
  • Аягында адегенде орун, анан убакыт: at home every morning.
  • Убакыт сүйлөмдүн эң башында да турушу мүмкүн: Every morning I drink coffee at home.

Ырастоо сүйлөмдө ээ да, этиш да болушу керек

Эмнеси жетишпейтТолук сүйлөм
Is raining. (ээ жок)It is raining.
My sister a teacher. (этиш жок)My sister is a teacher.

Баш тамгалар жана тыныш белгилери

ЭрежеМисал
Сүйлөмдүн башында баш тамгаThe shops open at nine.
I деген сөз дайыма баш тамга менен жазылатToday I feel great.
Адамдардын, жерлердин, күндөрдүн, айлардын, тилдердин жана улуттардын аталыштарыMaria, Tokyo, Monday, July, English
Ырастоо сүйлөмдүн аягында чекит (.) – америкалык англисчеде period деп аталатWe live in Leeds.
Суроонун аягында суроо белгиси (?)Where is the station?

Байламталар: and кошот, but карама-каршы коёт: tea and coffee, We are tired but happy. Бул эки кичинекей сөздү көп сабакта көрөсүз; алар өзүнчө A1-29 сабагында өтүлөт.

Колдонулушу

1Сөз түркүмдөрүн таануу

Жаңы сөзгө жолукканда өзүңүздөн сураңыз: бул буюмбу (зат атооч), иш-аракетпи (этиш) же сыпаттамабы (сын атооч)? Ошондо аны туура орунга коюу оңой болот.

Children love pizza.
Балдар пиццаны жакшы көрүшөт.
зат атооч – этиш – зат атооч; кыргызча этиш аягында
We have a small car.
Биздин кичинекей машинабыз бар.
сын атооч зат атоочтун алдында, кыргызча да ушундай
I speak slowly.
Мен жай сүйлөйм.
тактооч (slowly) этиштен кийин; кыргызча этиштин алдында
My keys are on the table.
Ачкычтарым столдун үстүндө.
предлог + the + зат атооч; кыргызча «үстүндө» сөздөн кийин келет
They live in an old house.
Алар эски үйдө жашашат.
артикль + сын атооч + зат атооч

2Ээ + этиш + толуктооч

Ээ биринчи, этиш экинчи, толуктооч үчүнчү турат. Тартипти өзгөртсөңүз, маани да өзгөрөт.

Anna and Tom call their parents.
Анна менен Том ата-энесине телефон чалышат.
ээ: Anna and Tom
Their parents call Anna and Tom.
Ата-энеси Анна менен Томго телефон чалышат.
тартип жаңы, маани да жаңы
I like your jacket.
Курткаңыз мага жагат.
кыргызча «мага жагат», англисче ээ I, этиш like
We need a new laptop.
Бизге жаңы ноутбук керек.
кыргызча «бизге … керек», англисче ээ We, этиш need
My parents cook dinner.
Ата-энем кечки тамакты жасашат.

3Орун жана убакыт кошуу

Орун жана убакыт адатта сүйлөмдүн аягында, орун + убакыт тартибинде турат. Убакыт сүйлөмдүн эң башында да болушу мүмкүн. Кыргызча биз аларды этиштин алдына коёбуз, көбүнчө убакытты биринчи айтабыз («ишемби сайын шаарда»), ошондуктан англисче тартипке өзүнчө көнүү керек.

I meet my friends in town on Saturdays.
Ишемби сайын шаарда досторум менен жолугушам.
англисче: орун (in town), анан убакыт (on Saturdays)
We study at the library every evening.
Биз күн сайын кечинде китепканада окуйбуз.
at the library – орун, every evening – убакыт
They have lunch at work at one o'clock.
Алар саат бирде жумушта түшкү тамак ичишет.
адегенде орун, анан убакыт
I eat breakfast in the kitchen.
Мен ашканада эртең мененки тамак ичем.
орун гана
On Sundays I visit my grandparents.
Жекшемби сайын чоң ата, чоң энемдикине барам.
убакыт сүйлөмдүн эң башында

4Ырастоо сүйлөмгө ээ жана этиш керек

Кыска ырастоо сүйлөмдө да эки бөлүк тең бар. Аба ырайы, убакыт жана аралык жөнүндө айтканда чыныгы ээ жок, ошондуктан англисче it колдонулат. Бул «бош» it формалдуу ээ (dummy subject) деп аталат. Кыргызча «Бүгүн ысык», «Саат он болду» дейбиз: it сыяктуу сөз айтылбайт. («Отуруңуз» сыяктуу буйруктарда ээ айтылбайт: A1-18 караңыз.)

It is raining.
Жамгыр жаап жатат.
кыргызча ээ «жамгыр», англисче ээ it
It's very hot today.
Бүгүн абдан ысык.
англисчеде It's милдеттүү
It's ten o'clock.
Саат он болду.
It is a long way to the airport.
Аэропортко чейин алыс.
аралык: it
I'm hungry.
Мен ачкамын.
ээ I + этиш am (I'm = I am): A1-02 караңыз

5Баш тамгалар, чекит жана суроо белгиси

Ар бир сүйлөмдү баш тамга менен баштаңыз. Аягына чекит же суроо белгисин коюңуз. I жана ысымдар үчүн баш тамга колдонуңуз.

My friend Carlos lives in Mexico City.
Досум Карлос Мехикодо жашайт.
ысым жана шаар баш тамга менен; lives: A1-12 караңыз
Our holidays start in August.
Биздин каникулубуз августта башталат.
кыргызча «август» кичине тамга менен, англисче August; holidays (UK), vacation (US)
Is this your bag?
Бул сиздин сумкаңызбы?
аягында суроо белгиси
Every Friday I go to the gym.
Жума сайын спорт залга барам.
I сүйлөмдүн ортосунда да баш тамга менен

Көп кездешкен каталар

❌Is raining.
✅It is raining.
Англисчеде ээ керек; формалдуу ээ «it» колдонуңуз.
❌I every day drink coffee.
✅I drink coffee every day.
every day сыяктуу убакыт сөздөрү аягында (же башында) турат, ээ менен этиштин ортосунда эмес.
❌We like very much music.
✅We like music very much.
very much этиш менен толуктоочтун ортосуна коюлбайт.
❌My brother a doctor.
✅My brother is a doctor.
Ырастоо сүйлөмгө этиш керек.
❌i live in rome.
✅I live in Rome.
«I» жана шаардын аталышы баш тамга менен.
❌We meet on monday.
✅We meet on Monday.
Күндөр жана айлар баш тамга менен жазылат.
⚠️I go every morning to the gym.
✅I go to the gym every morning.
Кадимки тартип эмес: орун убакыттан мурун келет.
⚠️Coffee I like.
✅I like coffee.
Ката эмес, бирок кадимки тартип да эмес. Мындай тартип карама-каршы коюу үчүн гана колдонулат (Coffee I like; tea I don't.): C1-06 караңыз.

Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар

1. «Таежем жазында боорсок бышырат» → этиш аягында. Кыргызча этиш адатта сүйлөмдүн аягында турат, ал эми толуктооч, орун жана убакыт анын алдында келет. Сөзмө-сөз которсоңуз, англисче этиш да аягына жылып кетет. Англисчеде этиш ээден кийин дароо турат, калганынын баары андан кийин келет.

❌On the first warm Saturday of spring, my aunt in Talas boorsok and plov for all our relatives cooks.
✅On the first warm Saturday of spring, my aunt in Talas cooks boorsok and plov for all our relatives.
этиш ээден кийин дароо
❌Aibek English at a language centre near Ala-Too Square studies.
✅Aibek studies English at a language centre near Ala-Too Square.
ээ – этиш – толуктооч – орун

2. «Оштон келдим, апам менен жашайм» → ээ түшүп калат. Кыргызча этиштин аягындагы мүчө кимди билдирерин көрсөтүп тургандыктан, «мен», «биз» деген ат атоочторду көп учурда айтпайбыз. Бул сүйлөмдөрдө ээ бар, бирок айтылбай калат. Англисче этиш мындай маалымат бербейт, ошондуктан ээни дайыма өзүнчө айтыңыз. and сөзүнөн кийин ошол эле ээни кайталабай коюуга болот, бирок сүйлөмдүн башында ал милдеттүү.

❌Live with my parents in a flat near Jayma Bazaar and take a minibus to the university at half past seven.
✅I live with my parents in a flat near Jayma Bazaar and take a minibus to the university at half past seven.
ээ I милдеттүү
❌Usually have lunch with our classmates in the small canteen next to the faculty.
✅We usually have lunch with our classmates in the small canteen next to the faculty.
кыргызча «түшкү тамакты ичебиз», англисче We

3. «Январда Нарында суук» → it жоголот. Аба ырайы, убакыт жана аралык жөнүндө кыргызча it сыяктуу сөз айтылбайт. Англисчеде мындай сүйлөмдө да ээнин вагону бош калбашы керек, ошондуктан it коюлат.

❌In January is so cold in Naryn that the water in the bucket outside turns to ice by morning.
✅In January it is so cold in Naryn that the water in the bucket outside turns to ice by morning.
аба ырайы: it
❌Is about six hours by car from Bishkek to Karakol if you take the road along the lake.
✅It is about six hours by car from Bishkek to Karakol if you take the road along the lake.
аралык: It is…

4. «Ишемби сайын жаштар борборунда» → убакыт орундун алдында. Кыргызча адатта адегенде убакытты, анан орунду айтабыз. Англисчеде сүйлөмдүн аягында тескерисинче: орун + убакыт. Убакыт эң башында да тура алат, бирок этиш менен толуктоочтун ортосунда эмес.

⚠️My cousins and I play chess every Saturday afternoon at the youth centre on Chui Avenue.
✅My cousins and I play chess at the youth centre on Chui Avenue every Saturday afternoon. же Every Saturday afternoon my cousins and I play chess at the youth centre on Chui Avenue.
Грамматикалык жактан туура, бирок кадимки тартип эмес: орун убакыттан мурун келет.

5. «дүйшөмбү», «англис тили» → кичине тамга. Кыргызча күндөр, айлар, тилдер жана улуттар кичине тамга менен жазылат. Англисчеде алар дайыма баш тамга менен жазылат, сүйлөмдүн ортосунда да.

❌Our english classes at the university start on tuesday, the first of september.
✅Our English classes at the university start on Tuesday, the first of September.
English, Tuesday, September – баш тамга менен

Чаташтырбаңыз

Ээ жана толуктооч – Ээ иш-аракетти аткарат жана этиштин алдында турат. Толуктооч аракетти кабыл алат жана этиштен кийин турат. Кээ бир ат атоочтор толуктооч болгондо формасын өзгөртөт (I → me): A1-09 караңыз.

The boys help the girls.
Балдар кыздарга жардам беришет.
жардамды балдар берет
The girls help the boys.
Кыздар балдарга жардам беришет.
эми жардамды кыздар берет

Сын атооч жана тактооч – Сын атооч зат атоочту сыпаттайт (a quick lunch). Тактооч этишти сыпаттайт (eat quickly). Кыргызча көп учурда бир эле сөз экөөнө тең жарайт («этият айдоочу», «этият айдайт»), англисчеде болсо формасы өзгөрөт. A1-10 жана A2-09 караңыз.

You are a careful driver.
Сиз этият айдоочусуз.
сын атооч + зат атооч
You drive carefully.
Сиз этият айдайсыз.
этиш + тактооч; кыргызча «этият», англисче carefully

Чыныгы ээ it жана формалдуу it – It чыныгы бир буюмду билдириши мүмкүн, же аба ырайы менен убакыт үчүн бош ээ болушу мүмкүн.

"Where's my phone?" "It's in your bag."
«Телефонум кайда?» «Сумкаңда.»
it = телефон; кыргызча «ал» айтылбайт
It's cold outside.
Сыртта суук.
it эч бир буюмду билдирбейт

Жазылышы жана айтылышы

  • Баш тамга менен жазылат: I, сүйлөмдүн биринчи сөзү, адамдардын, шаарлардын, өлкөлөрдүн аттары, күндөр, айлар, тилдер жана улуттар. Жыл мезгилдери адатта кичине тамга менен: spring, winter. Кыргызча «дүйшөмбү», «июль», «англисче» кичине тамга менен жазылгандыктан, бул жерде өзгөчө этият болуңуз.
  • Full stop (UK) = period (US). Экөө тең ырастоо сүйлөмдүн аягындагы чекитти билдирет.
  • Чекиттен же суроо белгисинен кийин бир боштук коюңуз, алардын алдына боштук коюлбайт: Where are you?, Where are you ? эмес.
  • Оозеки кепте маанилүү сөздөр (зат атоочтор, негизги этиштер, сын атоочтор) басым менен, узунураак жана күчтүүрөөк айтылат. a, the, to, at сыяктуу кичинекей сөздөр кыска жана алсыз угулат. We drink coffee at home сүйлөмүндө күчтүү сөздөр – drink, coffee жана home; at кыска, /ət/ сыяктуу угулат. Кыргызча ар бир үндүүнү толук айтабыз, ошондуктан мындай алсыз формаларга өзүнчө көнүү керек.
  • Кыргыз тилинде басым көбүнчө акыркы муунга түшөт. Англисче көп сөздөрдө басым биринчи муунда: COFfee, TEAcher, MORning. Сөздүн аягын күчтөп айтпаңыз.

Алтын эреже

Кадимки тартип: ээ, этиш, толуктооч, анан орун, анан убакыт. Ырастоо сүйлөмгө ээ да, этиш да керек; чыныгы ээ жок болсо (аба ырайы, убакыт, аралык), it колдонуңуз. Кыргызчадагыдай этишти аягына калтырбаңыз: англисче ал ээден кийин дароо келет.

Көнүгүүлөр

A. Түзүлүшү

Сөздөрдү туура тартипке коюңуз же суроого жооп бериңиз.

  1. Сөздөрдү туура тартипке коюңуз: football / play / my brothers
  2. Сөздөрдү туура тартипке коюңуз: at home / every evening / I / dinner / cook
  3. Сөздөрдү туура тартипке коюңуз: like / we / your new jacket
  4. Сөздөрдү туура тартипке коюңуз: in the park / on Sundays / they / tennis / play
  5. Ээни табыңыз: Our new neighbours have two dogs.
  6. Толуктоочту табыңыз: We check the homework every day.

B. Мааниси

Туура жоопту тандаңыз.

  1. «The dogs chase the cats» сүйлөмүндө иш-аракетти ким аткарат? …
  2. Кайсы сүйлөмдө Люси менен Миа телефон чалышат?
  3. «It is raining» сүйлөмүндө «it» чыныгы бир нерсени билдиреби? …
  4. «a happy child» тизмегинде «happy» кайсы сөз түркүмү? …
  5. «We walk slowly» сүйлөмүндө «slowly» кайсы сөз түркүмү? …
  6. Кайсы сөз дайыма баш тамга менен жазылат? …

C. Катаны табыңыз

Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.

  1. Is very cold today.
  2. I every day read the news.
  3. My sister a teacher.
  4. We meet every Saturday our friends.
  5. We like pizza very much.

D. Текстте

Текстти толуктаңыз: кашаадагы туура вариантты тандаңыз.

My week
18 (I live / Live I) in a small house with my sister. She 19 (a teacher / is a teacher), and I am a nurse. We start work early on Mondays. 20 (Is / It is) cold in the morning, so we drink 21 (coffee hot / hot coffee). We meet our friends 22 (in town on Saturdays / on Saturdays in town). 23 (We love / Love) our weekends!

E. Сиздин кезегиңиз

Өзүңүз жөнүндө англисче жазыңыз.

  1. Адатта эмне кыларыңыз жөнүндө эки сүйлөм жазыңыз. Ээ + этиш + толуктооч колдонуп, орун жана убакыт кошуңуз.
  2. Бүгүнкү аба ырайы жөнүндө бир сүйлөм жазыңыз. Сүйлөмдү It менен баштаңыз.
Жооптор

A. Түзүлүшү

  1. My brothers play football.
  2. I cook dinner at home every evening. / Every evening I cook dinner at home. / Every evening, I cook dinner at home.
  3. We like your new jacket.
  4. They play tennis in the park on Sundays. / On Sundays they play tennis in the park. / On Sundays, they play tennis in the park.
  5. Our new neighbours
  6. the homework

B. Мааниси

  1. the dogs
  2. Lucy and Mia call their parents.
  3. no
  4. adjective
  5. adverb
  6. Monday

C. Катаны табыңыз

  1. It is very cold today. / It's very cold today.
  2. I read the news every day. / Every day I read the news. / Every day, I read the news.
  3. My sister is a teacher. / My sister's a teacher.
  4. We meet our friends every Saturday. / Every Saturday we meet our friends. / Every Saturday, we meet our friends.
  5. ✓ We like pizza very much.

D. Текстте

  1. I live
  2. is a teacher
  3. It is
  4. hot coffee
  5. in town on Saturdays
  6. We love

E. Сиздин кезегиңиз

  1. I drink tea at home every morning. We play tennis in the park on Saturdays.
  2. It is sunny today.
Android тиркемесиЖолдо үйрөнүңүз Google Play