Nominalisation кыргызча: этишти зат атоочко айлантуу жана зат атооч тизмектери
Nominalisation and Noun Phrases
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз этиштерди жана сын атоочторду зат атоочко айланта аласыз, бүтүн бир сүйлөмдүн маалыматын бир зат атооч тизмегине батыра аласыз, зат атоочтун алдына жана артына маалымат кошуп тизмек түзө аласыз, ошондой эле бул кыска, расмий стиль качан жазууңузга жардам берерин – жана качан аны начарлатарын чече аласыз.
Негизги ой
Күнүмдүк англисче окуяларды этиштер менен айтат: Prices rose sharply, so people bought less. Расмий англисче окуяларды көбүнчө нерселер катары сүрөттөйт: The sharp rise in prices led to a fall in demand. Этишти же сын атоочту зат атоочко айлантуу nominalisation (заттоо) деп аталат.
Окуяны агып жаткан суу деп элестетиңиз. Этиш аны агызып өткөрүп жиберет. Nominalisation аны муз кесекке айлантат: колго алып, өлчөп, сүйлөмдүн башка жерине коё турган катуу нерсеге. Зат атооч болгондо окуя ээ боло алат (The rise… led to…), сын атооч ала алат (a sharp rise) жана алдына да, артына да кошумча маалымат көтөрө алат.
Бирок муз нерселерди жашырат да. Зат атооч тизмегинде ким эмне кылганы жоголуп кетиши мүмкүн, ал эми зат атоочтор өтө көп болсо, текст жай жана суук окулат. Жакшы жазуучулар окурманга ой жүгүртүүнү ээрчүүгө жардам берүү үчүн заттоону колдонушат, таасирдүү угулуу үчүн эмес.
Кыргыз тили жана англис тили
Бул сабак кыргызча сүйлөгөн адамга тааныш. Кыргыз тилинде этиштен зат атооч жасоо абдан кеңири: -уу («окуу», «кыскартуу»), -ыш («өсүш», «келиш»), -лык («маанилүүлүк», «жеткиликтүүлүк»). Кыргыз расмий стили да заттоону жакшы көрөт: «баалардын кескин өсүшү», «кеңештин бассейнди жабуу чечими». Ээ англисчедеги 's же of сыяктуу -нын мүчөсүн алат. Бирок үч тузак бар. Биринчиси: кыргызча -нын бардык учурда бирдей, ал эми англисче зат атоочтон кийин ар башка предлог келет: rise in prices, impact on business, importance of sleep. Экинчиси: кыргызча тез тактооч да, сын атооч да («тез өстү», «тез өсүш»), англисчеде тизмектин ичинде тактооч сын атоочко айланат: grew rapidly → rapid growth. Үчүнчүсү: кыргызча «кардарлардын канааттануусу» деп көптүк колдонобуз, англисче зат атоочтун алдындагы зат атооч адатта жекелик: customer satisfaction survey.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Баалардын кескин өсүшү көп үй-бүлөлөрдү мажбур кылды. | The sharp rise in prices forced many families… | Бул жерде да ушундай: этиштен зат атооч; бирок «-нын» → in (of эмес) |
| кеңештин бассейнди жабуу чечими | the council's decision to close the pool | «-нын … чечими» → 's + decision + to |
| компаниянын тез кеңейиши | the company's rapid expansion | «тез» эки ишти аткарат; англисче тизмекте сын атооч: rapid |
| уйкунун маанилүүлүгү | the importance of sleep | «-лык» → -ance / -ity / -ness + of |
| Анын топтон кетүү чечими | Her decision to leave the band | кыргызча «кетүү чечими»; англисче decision + to-инфинитив |
| Суу ташкынынан жабыркаган адамдар | People affected by the floods | кыргызча атоочтук зат атоочтун алдында; англисче узун маалымат артында |
| жол коопсуздугу кампаниясы | a road safety campaign | Бул жерде да ушундай: акыркы зат атооч негизги; англисчеде мүчө жок |
| кардарлардын канааттануусу боюнча сурамжылоо | a customer satisfaction survey | кыргызча көптүк; англисче алдыңкы зат атооч жекелик |
| Иликтөө жүргүзөбүз. | We will investigate the matter. | кыргыз расмий стили «жүргүзүү» менен; англисче күчтүү этиш көбүнчө жакшыраак |
Кыскасы: кыргызча «-ыш / -уу / -лык» сыяктуу эле, англисче этиш зат атоочко айланат, бирок «-нын» ордуна туура предлогду тандаңыз (rise in, impact on, decision to), тактоочту сын атоочко айлантыңыз (rapidly → rapid), алдыңкы зат атоочту жекелик санда калтырыңыз.
Түзүлүшү
Этиш → зат атооч (толук мүчөлөр системасы T-02 сабагында)
| Үлгү | Этиштер | Зат атоочтор |
|---|---|---|
| -tion / -sion | decide, reduce, explain, conclude | decision, reduction, explanation, conclusion |
| -ment | improve, develop, agree, argue | improvement, development, agreement, argument |
| -al | arrive, refuse, approve, propose | arrival, refusal, approval, proposal |
| -ure / -ance / -ence | fail, close, perform, depend | failure, closure, performance, dependence |
| ошол эле сөз | increase, decline, change, rise, delay | an increase, a decline, a change, a rise, a delay |
| туура эмес | grow, analyse, behave, choose, lose | growth, analysis, behaviour, choice, loss |
Сын атооч → зат атооч
| Үлгү | Сын атоочтор | Зат атоочтор |
|---|---|---|
| -ance / -ence | important, relevant, independent | importance, relevance, independence |
| -ity | able, possible, complex, available | ability, possibility, complexity, availability |
| -ness | aware, effective, willing | awareness, effectiveness, willingness |
| -y / -cy | difficult, accurate, efficient | difficulty, accuracy, efficiency |
| -th | long, strong, wide, deep | length, strength, width, depth |
Сүйлөмдөн зат атооч тизмегине
| Сүйлөм | Зат атооч тизмеги | Эмне өзгөрөт |
|---|---|---|
| prices rose sharply | a sharp rise in prices | этиш → зат атооч; тактооч → сын атооч |
| the council decided to close the library | the council's decision to close the library | ээ → 's |
| researchers analysed the data | the analysis of the data (by researchers) | толуктооч → of-тизмек; аткаруучу милдеттүү эмес |
| the train arrived late | the late arrival of the train | ээ → of-тизмек |
| customers are satisfied | customer satisfaction | сын атооч → зат атооч; аныктоочу зат атооч |
Зат атооч тизмегинин түзүлүшү
| Зат атоочтун алдында | Негизги зат атооч | Зат атоочтун артында |
|---|---|---|
| a rapidly growing | population | |
| her | decision | to leave the band |
| the | woman | in the green coat |
| people | affected by the floods | |
| the new customer satisfaction | survey | that we sent last week |
Негизги зат атооч – бүтүн тизмек ал жөнүндө болгон зат атооч. Калганынын баары аны сүрөттөйт. Зат атоочтордон кийинки предлогдор (increase in, impact on, access to) B2-24 сабагында.
Колдонулушу
1Этиштерди жана сын атоочторду зат атоочко айлантуу
Окуяларды, процесстерди жана сапаттарды билдирген этиштердин жана сын атоочтордун көбүнүн тектеш зат атоочу бар. Аларды жуп-жуп кылып, адатта алардан кийин келген предлог менен бирге үйрөнүңүз.
2Сүйлөмдү зат атооч тизмеги кылып кайра жазуу
Nominalisation бүтүн бир сүйлөмдү жаңы сүйлөмдүн ээсине же толуктоочуна айлантат, ошондо ал жөнүндө бир нерсе айта аласыз: эмне себеп болду, эмнеге алып келди, кандай баалайсыз. Этиш зат атоочко, тактооч сын атоочко айланат, ал эми ээ 's же of-тизмек болуп калат. Кыргызча да ушундай: «баалар өстү» → «баалардын өсүшү».
3Зат атоочтун алдындагы маалымат
Негизги зат атоочтун алдына аныктагычтарды, сын атоочторду, атоочтуктарды жана башка зат атоочторду коюуга болот. Тактооч + атоочтук – аныктооч багыныңкы сүйлөмдүн ордун баскан кыска жол: a population which is growing rapidly → a rapidly growing population. Кыргызча да атоочтук зат атоочтун алдында турат, бул сизге жеңил.
4Зат атоочтун артындагы маалымат
Негизги зат атоочтон кийин англис тили предлог тизмектери, to-инфинитив, атоочтук тизмектер (B2-09), аныктооч багыныңкы сүйлөмдөр жана that-сүйлөмдөр менен маалымат кошот. Узун, оор маалымат адатта зат атоочтун алдына эмес, артына коюлат. Кыргызча мунун баары зат атоочтун алдында турат («суу ташкынынан жабыркаган адамдар»), ошондуктан англисче тартипке көңүл буруңуз.
5Of-тизмек жана зат атооч + зат атооч чынжырлары
Of-тизмек заттоону анын толуктоочу (the development of new drugs – аларды бирөө иштеп чыгат) же ээси (the arrival of the guests – коноктор келет) менен байлайт. Адамдар жана уюмдар менен көбүнчө 's табигыйраак. Зат атооч + зат атооч чынжырында акыркы зат атооч – негизгиси, ал эми алдындагы зат атоочтор сын атооч сыяктуу иштейт жана адатта жекелик санда болот. Чынжырды оңдон солго окуңуз: customer satisfaction survey – кардарлардын канааттануусу жөнүндөгү сурамжылоо.
6Nominalisation жазууну качан начарлатат
Nominalisation – максат эмес, курал. Ал ким жооптуу экенин жашырганда, күчтүү этиштин ордуна алсыз этиш + зат атооч келгенде (carry out an investigation → investigate), зат атооч чынжырлары түшүнүү кыйын болуп узарганда же кыска сүйлөм даанараак болмок болгондо жазууну начарлатат. Нускамаларда, каттарда жана оозеки кепте адатта этиштер жакшыраак. Кыргыз расмий стили «иш жүргүзүлдү», «чечим кабыл алынды» сыяктуу тизмектерди көп колдонот; англисчеде мындай стиль көп учурда оор угулат.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «-нын» жана «-га» → ар дайым of же to. Кыргызча «чет элдик коноктордун көбөйүшү» деп -нын колдонобуз, ошондуктан англисчеде дайыма of коюу оңой. Ал эми «чакан дүкөндөргө таасир» деп -га колдонобуз, ошондон impact to келип чыгат. Англисчеде ар бир зат атооч өз предлогун алат: increase / rise in, impact / effect on (B2-24 караңыз).
2. «Тез» → тактооч зат атоочтун алдында. Кыргызча тез, күтүлбөгөн жерден, кескин бир эле формада этиш менен да, зат атооч менен да келет: «кескин өстү» – «кескин өсүш». Ошондуктан англисчеде -ly формасы зат атоочтун алдында калып калат. Тизмектин ичинде сын атооч керек.
3. «Студенттерди колдоо борбору» → students support centre. Кыргызча «студенттерди колдоо», «кардарларды тейлөө» деп көптүк колдонобуз. Англисчеде зат атоочтун алдындагы зат атооч адатта жекелик санда болот, s жалганбайт.
4. «… жүргүзүлөт» → оор зат атооч стили. Кыргыз расмий стилинде «уюштуруу иштери жүргүзүлөт», «текшерүү жүргүзүлдү» деп көп айтабыз, ошондуктан англисчеде да carry out the organisation of… деп жазуу оңой. Кадимки билдирүүдө бул өтө оор угулат: ким эмне кыларын күчтүү этиш менен айтыңыз.
Чаташтырбаңыз
Nominalisation жана зат атооч катарындагы -ing формасы – Экөө тең кыймылды атайт. -ing формасы (B1-19) этиштин грамматикасын сактайт: түз толуктооч жана тактооч. Заттоо зат атоочтун грамматикасын алат: артикль, сын атооч жана of.
's, of жана зат атооч + зат атооч – 's негизинен адамдар жана уюмдар үчүн, of нерселер жана узун тизмектер үчүн, ал эми зат атооч + зат атооч түр же категория үчүн колдонулат. A1-08 караңыз.
increase in жана increase of – in эмне өзгөргөнүн айтат; of канчалык өзгөргөнүн айтат. B2-24 караңыз.
Жазылышы жана айтылышы
- Мүчө кошулганда басым көп учурда жылат: able /ˈeɪbl/ → ability /əˈbɪləti/; explain /ɪkˈspleɪn/ → explanation /ˌekspləˈneɪʃn/; analyse /ˈænəlaɪz/ → analysis /əˈnæləsɪs/. Кыргызча басым адатта акыркы муунга түшөт, бул сөздөрдө андай эмес.
- -tion, -sion жана -ity мүчөлөрүндө басым мүчөнүн дал алдындагы муунга түшөт: decision, reduction, complexity.
- -ment, -ness жана зат атооч жасоочу -al адатта этиштин же сын атоочтун басымын сактайт: develop → development, aware → awareness, arrive → arrival. (Сын атооч жасоочу -al басымды жылдырышы мүмкүн: origin → original.)
- Кээ бир сөздөр зат атооч да, этиш да боло алат, бирок басымы өзгөрөт: an increase / to increase; a record / to record.
- -tion аягы /ʃn/: /ʃ/ менен /n/ ортосунда толук үндүү жок; «-ция» же «-шын» деп айтпаңыз.
- Жазылыштагы өзгөрүүлөргө көңүл буруңуз: explain → explanation, pronounce → pronunciation, describe → description, maintain → maintenance, argue → argument (e жок).
- analyse, behaviour (UK) / analyze, behavior (US). judgement британдык жалпы колдонууда, judgment америкалык англисчеде жана британдык юридикалык жазууда көп кездешет.
- -ly тактоочунан кийин дефис коюлбайт: a rapidly growing population. Салыштырыңыз: a well-known study (B1-29 караңыз).
Алтын эреже
Расмий жана кыска жазуу үчүн окуяны зат атоочко айлантып, сүйлөмдүн калган бөлүгүн анын айланасына куруңуз. Кыргызча «-нын» ордуна туура предлогду тандаңыз (rise in, impact on), тактоочту сын атоочко айлантыңыз. Бирок окурман ким эмне кылганын көрбөй калса же тизмекти окуу кыйын болуп калса, кайра этишке кайтыңыз.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Окуя зат атооч тизмегине айлансын деп, ар бир сүйлөмдү берилген сөздөр менен кайра жазыңыз. Маанисин сактаңыз.
-
«Their failure» деп баштап кайра жазыңыз: They failed to agree, and this delayed the project by six months.
-
«His refusal» деп баштап кайра жазыңыз: He refused to comment, which surprised journalists.
-
«The rapid growth» деп баштап кайра жазыңыз: The population grew rapidly, and this surprised the experts.
-
«The council's decision» деп баштап кайра жазыңыз: The council decided to close the pool, and this angered residents.
-
«The sharp rise» деп баштап кайра жазыңыз: Prices rose sharply, so many families cut back on holidays.
-
«A rapidly growing» колдонуп кайра жазыңыз: The country has a population which is growing rapidly.
-
«The late arrival» деп баштап кайра жазыңыз: The train arrived late, so we missed the opening speech.
B. Мааниси
Контекстке туура келген сүйлөмдү тандаңыз. Эскертүү себебин түшүндүрөт.
-
Сиз ижара акы эмне өсөрүн эмес, канчалык өсөрүн айткыңыз келет. Кайсы сүйлөм?of = how much; in = what changes
-
«The development of the new software took two years.» Of-тизмек эмнени көрсөтөт?here the of-phrase is the object of develop
-
Кесиптешиңизге кыска кат. Кайсынысы жакшыраак?in emails and instructions, a strong verb is clearer
-
Орун аз болгон расмий жылдык баяндама. Кайсы сүйлөм кыскараак жана расмийирээк?the nominalised events can be linked with led to
-
Ким жооптуу экени маанилүү болгон кызматкерлерге билдирүү. Кайсы сүйлөм чынчылыраак?the noun style hides the doer
-
Команданын атайын сөздөрүн билбеген жаңы кесиптешке кат. Кайсы сүйлөмдү түшүнүү жеңилирээк?long noun chains are hard to decode; put information after the noun
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү толук жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
We are planning to send a customers feedback survey to everyone who bought a product from us last year.
-
Her refusal of signing the new contract caused serious problems for the whole department.
-
Experts warn that the new law will have a big impact in small businesses in rural areas.
-
The analyse of the results took the research team almost three weeks longer than expected.
-
The rapid expansion of online shopping has hit high-street stores in almost every town in the country.high-street stores (UK) = local shops in the town centre
D. Текстте
Шаардык баяндаманын биринчи долбоорун окуңуз. Ар бир номерленген сүйлөмдү тапшырмадагыдай кайра жазыңыз.
(19) Last year the number of cyclists increased dramatically. (20) This happened mainly because three new bike lanes opened. (21) Residents who live near the lanes reported less traffic noise, and air quality improved noticeably. (22) However, the council decided to remove 400 parking spaces, and this was unpopular with drivers. (23) The council also failed to consult local shops, and this led to a number of complaints. (24) An evaluation of the scheme will be carried out by the transport department in the spring. The council hopes that the results will help it to plan further routes across the city.
-
(19) сүйлөмүн «Last year there was» деп баштаңыз.
-
(20) сүйлөмүн «This was mainly due to» деп баштаңыз.
-
(21) сүйлөмүндө «who live» ордуна атоочтук колдонуп, сүйлөмдү «a noticeable improvement in air quality» менен бүтүрүңүз.
-
(22) сүйлөмүн «However, the council's decision» деп баштаңыз.
-
(23) сүйлөмүн «Its failure» деп баштаңыз.
-
(24) сүйлөм өтө оор. Аны «The transport department» деп баштап, даана этиш стилинде кайра жазыңыз.
E. Сиздин кезегиңиз
Англисче жазыңыз.
-
Шаарыңыздагы, мектебиңиздеги же жумушуңуздагы бир өзгөрүү жөнүндө кыска расмий баяндама үчүн 2–3 сүйлөм жазыңыз. Жок дегенде эки заттоону ээ же толуктооч катары (the closure of…, a sharp rise in…) жана бир зат атооч + to-инфинитивди (decision to…, failure to…) колдонуңуз.
-
Бул оор кулактандырууну мүмкүн болушунча зат атоочтордун ордуна этиштерди колдонуп, 2–3 сүйлөмдөн турган жылуу катка айлантыңыз: «The completion of the renovation has been delayed. Confirmation of a new date will be provided upon receipt of the materials.»
-
Бул бейрасмий түшүндүрмөнү зат атооч тизмеги менен башталган жана зат атооч + предлог (impact on, increase in, lack of) колдонулган бир расмий сүйлөмгө айлантыңыз: «Lots of people started working from home, and that really hurt city-centre cafés.»
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
B2-09 Reduced Relative Clauses кыргызча: the man standing there, the first to arrive Аныктооч багыныңкы сүйлөмдү кыскартыңыз: People who live near the airport often complain about the noise at night.
-
C1-10 Ellipsis жана substitution кыргызча: I think so, I hope not, I'd love to Жоопту кайталоосуз кайра жазыңыз: "Will the report be ready by Friday?" "I hope that it will be ready by Friday."
-
C1-07 Participle clauses кыргызча: Built in…, Having been told…, With prices rising… Атоочтук тизмек менен кайра жазыңыз: The report was published in May, and it caused a national debate.
Жооптор
A. Түзүлүшү
- Their failure to agree delayed the project by six months.
- His refusal to comment surprised journalists.
- The rapid growth of the population surprised the experts. / The rapid growth in the population surprised the experts.
- The council's decision to close the pool angered residents.
- The sharp rise in prices forced many families to cut back on holidays. / The sharp rise in prices led many families to cut back on holidays.
- The country has a rapidly growing population.
- The late arrival of the train meant that we missed the opening speech. / The late arrival of the train caused us to miss the opening speech.
B. Мааниси
- The landlord has announced an increase of 12%.
- Someone developed the new software.
- Please check the figures before Friday.
- The sharp fall in sales led to cuts in the marketing budget.
- The board decided to cut forty jobs.
- The report on what training our staff need is late.
C. Катаны табыңыз
- We are planning to send a customer feedback survey to everyone who bought a product from us last year.
- Her refusal to sign the new contract caused serious problems for the whole department.
- Experts warn that the new law will have a big impact on small businesses in rural areas.
- The analysis of the results took the research team almost three weeks longer than expected.
- ✓ The rapid expansion of online shopping has hit high-street stores in almost every town in the country.
D. Текстте
- Last year there was a dramatic increase in the number of cyclists.
- This was mainly due to the opening of three new bike lanes.
- Residents living near the lanes reported less traffic noise and a noticeable improvement in air quality.
- However, the council's decision to remove 400 parking spaces was unpopular with drivers.
- Its failure to consult local shops led to a number of complaints.
- The transport department will evaluate the scheme in the spring.
E. Сиздин кезегиңиз
- The closure of the town's last bookshop has caused widespread disappointment. The council's decision to turn the building into flats was taken without public consultation. There has also been a sharp rise in rents in the surrounding streets.
- We haven't been able to finish the renovation yet. We'll confirm a new date as soon as the materials arrive.
- The sharp increase in home working has had a serious impact on city-centre cafés.
F. Аралаш кайталоо
- People living near the airport often complain about the noise at night.
- I hope so.
- Published in May, the report caused a national debate.
