Cleft sentences кыргызча: It was… who, What I need is… менен басым коюу
Cleft Sentences: What I Need Is…
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз бир сүйлөмдү эки бөлүккө бөлүп, эң маанилүү маалыматка басым коё аласыз: It was… that / who…, What I need is…, All I want is…, The reason… is that… Ошондой эле мындай сүйлөмдөрдү туура басым менен айта аласыз.
Негизги ой
Cleft – «жарылган, бөлүнгөн» дегенди билдирет. Cleft сүйлөм бир жөнөкөй сүйлөмдү алып, аны эки бөлүккө бөлөт, ошондо бир бөлүгү жалгыз өзү прожектордун жарыгында калат.
Мындан баштайлы: Anna broke the window. Бирөө муну Том кылды деп ойлосо, жарыкты Аннага бурсаңыз болот: It was Anna who broke the window. Фактылар ошол бойдон калат, басым гана өзгөрөт. Эми угуучу Anna жаңы, маанилүү маалымат экенин, ал эми someone broke the window мурунтан белгилүү экенин түшүнөт.
Англис тилинде бул үчүн эки негизги курал бар. It-cleft (It was… that / who…) жарыкты бир элементке түшүрүп, «башкасы эмес, дал ушул» дейт. Wh-cleft (What I need is…) адегенде белгилүү ойду көрсөтөт, анан жаңы маалыматты аягында берет: англисче эң күчтүү басым табигый түрдө ошол жерге түшөт. Экөө тең угуучу эмнеге көңүл бурарын тандоого жардам берет.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргыз тилинде басымды көбүнчө сөз тартиби берет: басым түшкөн сөз этиштин дал алдына коюлат («Терезени Анна сындырды»). Ага дал, нак, гана бөлүкчөлөрү кошулат. Ошол эле учурда кыргызча англис cleft сүйлөмүнө абдан окшош түзүлүш да бар: атоочтук -ган / -ганы менен бөлүнгөн сүйлөм: «Терезени сындырган – Анна», «Мени таң калтырганы – баарынын ак пейилдиги». Бул дээрлик так эле It was Anna who… жана What surprised me was… Айырма бирөө, бирок маанилүү: кыргызча эки бөлүктүн ортосунда этиш жок, жазууда сызыкча гана турат. Англисчеде ортодо дайыма is / was болот, ал эми it-cleft башында it сөзү милдеттүү. Кыргызча себеби сөзү «the reason» да, «because» да болот, ошондуктан The reason… is because… деп айтуу оңой.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Терезени Анна сындырды. | It was Anna who broke the window. | кыргызча басым сөз тартиби менен (этиштин алдында); англисче It was … who |
| Терезени сындырган – Анна. | It was Anna who broke the window. | Бул жерде да ушундай: сүйлөм экиге бөлүнөт; англисче ортодо was жана башында it |
| Мени айныткан дизайны эмес, дал баасы болду. | It was the price that put me off, not the design. | «дал» → it-cleft |
| Үйгө келгенде гана тырмалганын байкадым. | It wasn't until I got home that I noticed the scratch. | «-ганда гана» → It wasn't until… that |
| Мени эң таң калтырганы – баарынын ак пейилдиги. | What surprised me most was how friendly everyone was. | «-ганы» → What…; сызыкчанын ордуна was |
| Анын кылганы: жетекчиге түз эле чалды. | What she did was call the manager directly. | кыймылга басым → What… did was + этиштин негизги формасы |
| Мен болгону жөнөкөй бир суроо бердим. | All I did was ask a simple question! | «болгону» → All (all what эмес) |
| Кечиккенимдин себеби – поездим жокко чыгарылды. | The reason I'm late is that my train was cancelled. | «себеби» = the reason же because; англисче the reason… is that |
Кыскасы: кыргызча «-ган / -ганы – X» түзүлүшү англис cleft сүйлөмүнө абдан жакын. Сызыкчанын ордуна is / was коюңуз, it-cleft башында it унутпаңыз: «Терезени сындырган – Анна» → It was Anna who broke the window; «Мага керектүүсү – эс алуу» → What I need is a holiday.
Түзүлүшү
It-cleft: It + be + фокус + that / who + сүйлөмдүн калган бөлүгү
| Жөнөкөй сүйлөм | Фокус | It-cleft |
|---|---|---|
| Anna broke the window. | ээ | It was Anna who / that broke the window. |
| I lost my keys. | толуктооч | It was my keys that I lost. |
| We met in Lisbon. | орун | It was in Lisbon that we met. |
| He left because of the noise. | себеп | It was because of the noise that he left. |
- Адамдар үчүн who же that, калганынын баары үчүн (убакыт жана орун да) адатта that колдонуңуз.
- It is / It was көптүк фокустун алдында да жекелик бойдон калат: It was the twins who…
- who / that сөзүнөн кийинки этиш фокус менен ыйкындашат: It's my parents who are worried.
Wh-cleft: What + сүйлөм + be + фокус
| Жөнөкөй сүйлөм | Wh-cleft |
|---|---|
| I need a long holiday. | What I need is a long holiday. |
| The lights went out. | What happened was (that) the lights went out. |
| She left. | What she did was (to) leave. |
Тескери wh-cleft: фокус + be + what-сүйлөм
| Wh-cleft | Тескери |
|---|---|
| What I need is a holiday. | A holiday is what I need. |
| What I mean is this. | That's what I mean. |
Башка башталыштар – All (= жалгыз нерсе, болгону), the thing (that), the reason (why), the place (where), the person (who), the only thing, the last thing: All I want is some peace. The reason I called is that I need advice.
Колдонулушу
1It-cleft: оңдоо же салыштыруу
«Башкасы эмес, дал ушул» деп айтуу үчүн it-cleft колдонуңуз: көбүнчө бирөөнү оңдоо же эки мүмкүнчүлүктү салыштыруу үчүн. Фокус – жаңы маалымат; that / who бөлүгү мурунтан белгилүү. Кыргызча мындай учурда «-ган … эмес, …» дейбиз.
2It-cleft: убакыт, орун, себеп жана ыкма
It-cleft качан, кайда, эмне үчүн же кантип дегенге да басым коё алат. Алардын баарынан кийин that колдонуңуз. It was not until… that… – бир окуя кеч болгонун баса белгилөөчү абдан көп кездешкен үлгү. Кыргызча ага «-ганда гана» туура келет.
3Wh-cleft: зат атооч жана сүйлөм менен
Wh-cleft белгилүү же жеңил ойдон башталат (What I need…, What surprised me…) жана жаңы маалыматты аягына калтырат. Бул оозеки кепте негизги ойго акырындап жетүү үчүн абдан көп колдонулат. Фокус көптүк сан болсо, is да, are да колдонулат: What we need is / are more volunteers. Кыргызча мындай сүйлөм көбүнчө «-ганы» же «суроо + жооп» түрүндө айтылат.
4What happened was… / What she did was (to)…
It-cleft этишке басым коё албайт. Бүтүн бир окуяга же кыймылга басым коюу үчүн What happened was (that) + сүйлөм же What + ээ + do + be + (to) + этиштин негизги формасы колдонуңуз. Do… was / is түзүлүшүнөн кийин to жок негизги форма көбүрөөк колдонулат. Биринчи этиш созулма формада болсо, -ing формасын колдонуңуз.
5Тескери wh-cleft
Фокусту башына коюп, what сүйлөмүн be этишинен кийин коюңуз. Бул фокус кыска же мурда айтылган болсо, ошондой эле That's what… менен жыйынтыктаганда көп колдонулат. Кыргызча мындай учурда «мына, ушул» дейбиз.
6All, the thing, the reason, the place, the person, the only thing
Бул башталыштар what сыяктуу иштейт, бирок тагыраак. All «жалгыз нерсе» дегенди билдирет жана көбүнчө «мындан башка эч нерсе» деген ойду берет; кыргызча «болгону». The reason (why)… is that… себепти түшүндүрөт. Орун, убакыт жана адамдар жөнүндө where, when жана who ордуна the place, the time жана the person табигыйраак угулат.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Мага керектүүсү – эс алуу» → is / was жок. Кыргызча мындай сүйлөмдүн эки бөлүгүнүн ортосунда этиш жок: үчүнчү жакта учур чакта байламта айтылбайт, жазууда сызыкча гана коюлат. Ошондуктан англисчеде да is / was түшүп калат. Англисче wh-cleft сүйлөмүндө эки бөлүктү дайыма be байлайт.
2. «… – бул …» → this / it кошулат. Кыргызча жазууда көбүнчө «Менин эң чоң кыялым – бул Ысык-Көлдүн жээгинде кафе ачуу» деп, сызыкчадан кийин бул коёбуз. Англисчеде мындай «көпүрө» сөз жок: what-сүйлөмүнөн кийин дароо is келет.
3. «Чалган – кошунабыз» → it жок. Кыргызча «Тез жардамды чакырган кошунабыз болчу» деп айтабыз, кыргызча it сыяктуу сөз айтылбайт. Ошондуктан it-cleft сүйлөмүн Was… деп баштап коюу оңой. Англисчеде It was… who / that толугу менен керек.
4. «Себеби» → The reason… is because. Кыргызча себеби зат атооч да («кечиккенимдин себеби»), байламта да («себеби жол жабык болчу»). Ошондуктан англисчеде the reason менен because бир сүйлөмдө жолугуп калат. Оозеки кепте бул кездешет, бирок расмий жазууда the reason… is that… колдонуңуз.
Чаташтырбаңыз
It-cleft жана It is + сын атооч + that – Cleft сүйлөмдөн It was… that алып салсаңыз, кадимки сүйлөм калат. It is + сын атооч + that түзүлүшүндө (B2-20 караңыз) андай болбойт.
Wh-cleft жана кадимки what-сүйлөм – Wh-cleft сүйлөмүндө be этиши what-сүйлөмүн фокус менен байлайт. Кадимки what-сүйлөм жөн гана ээ же толуктооч болот, андан кийин каалаган этиш келе берет (B2-20 караңыз).
Cleft жана fronting – Экөө тең басымды жылдырат, бирок cleft it… that же what… is кошот, ал эми fronting бир сөздү жөн гана алдыга чыгарат. C1-06 караңыз.
It was me who… жана It was I who… – Күнүмдүк англисчеде It is / was сөзүнөн кийин me кадимки форма. It was I who… абдан расмий угулат.
Жазылышы жана айтылышы
- It-cleft: негизги басым фокуска түшөт; that / who бөлүгү белгилүү болгондуктан, төмөнүрөөк жана тезирээк айтылат: It was ANna who broke the window. (Бул жерде чоң тамгалар басымды гана көрсөтөт.) Anna сөзүндө басым биринчи муунда; кыргызча адатка салып акыркы муунга басым койбоңуз.
- Wh-cleft: what-сүйлөмүнүн аягында үн бир аз көтөрүлөт же токтолот, анан фокуста катуу түшөт: What I need… is a HOliday.
- It was дегенде was алсыз айтылат: /wəz/. Кыргызча ар бир үндүүнү толук айтабыз, ошондуктан бул алсыз формага өзүнчө көнүү керек. Оозеки кепте It's кадимки форма: It's Tom who…
- Cleft сүйлөмдүн эки бөлүгүнүн ортосуна үтүр да, сызыкча да коюлбайт: What I need is a break (What I need, is a break эмес). Кыргызча бул жерде сызыкча коёбуз, англисчеде эч кандай белги жок.
- The reason… is that… расмий жазууда артык; The reason… is because… оозеки кепте көп кездешет, бирок кылдат жазууда көп сынга алынат.
- what /wɒt/: /w/ үчүн эриндерди томолоктоңуз, тиштер эринге тийбейт; «в» деп айтпаңыз.
Алтын эреже
Бир маалыматка басым коюу үчүн сүйлөмдү бөлүңүз: It + be + фокус + that / who… («башкасы эмес, дал ушул») же What + сүйлөм + be + фокус (белгилүү ой адегенде, жаңы ой аягында). Кыргызча «-ганы – X» сыяктуу, бирок сызыкчанын ордуна is / was коюңуз. Негизги басымды фокуска коюңуз.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Ар бир сүйлөмдү cleft сүйлөм кылып кайра жазыңыз. Берилген сөздөрдү колдонуп, маанисин сактаңыз.
-
«The finance team» сөзүнө басым коюп, it-cleft кылып кайра жазыңыз: The finance team spotted the error, not the auditors.
-
«It wasn't until» деп баштап кайра жазыңыз: I only noticed the scratch on the car when I got home.
-
«What surprised me» деп баштап кайра жазыңыз: I was surprised by how friendly everyone was.
-
«What happened was» деп баштап кайра жазыңыз: The server crashed in the middle of the update.
-
«What she did» деп баштап кайра жазыңыз: She called the manager directly.
-
«All» деп баштап кайра жазыңыз: I only asked whether the price included breakfast!
-
Расмий кат үчүн «The reason… is that…» колдонуп кайра жазыңыз: I am writing because the invoice contains two errors.
-
Тескери wh-cleft кылып кайра жазыңыз: Teamwork made this project a success.
B. Мааниси
Кырдаалды окуп, ылайыктуураак сүйлөмдү тандаңыз.
-
Бен кофе машинасын Кейт сындырды деп ойлойт. Сиз аны Том сындырганын билесиз. Кайсы жооп аны оңдойт?it-cleft: this person, not another
-
Баяндамачы негизги ойго акырындап жетип, аны аягында айткысы келет. Кайсы сүйлөм ушундай кылат?wh-cleft: known idea first, new information last
-
Бирөө мындай деп сурайт: «What did the council do about the budget cuts?» Кайсы жооп суроого туура келет?the question asks about an action: What… did was + base form
-
Жыйналышка келбей калганыңыз үчүн расмий кечирим кат. Кайсынысы жакшыраак?careful writing prefers the reason… is that
-
Кайсы сүйлөм cleft («It was… that» алып салсаңыз, толук сүйлөм калат)?it + be + adjective + that is not a cleft
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
It were the two youngest players who scored the goals in yesterday's final against the league champions.
-
It's the neighbours upstairs who is responsible for the noise, not the people in the flat next door.
-
The thing what annoys me most about open-plan offices is the constant noise from phone calls.
-
All what we need to finish the project on time is two more developers and a little luck.
-
What I don't understand is why nobody told us about the changes before the contract was signed.
D. Текстте
Жыйналыштын жазууларын окуңуз. Номерленген сүйлөмдөрдү берилген сөздөр менен cleft сүйлөм кылып кайра жазыңыз.
The board asked who was responsible for the six-week delay. (19) The supplier's late delivery caused the delay, not our team. Looking ahead, (20) we need a second supplier for the key components. The problems started last spring, when (21) the factory flooded and production stopped for three weeks. (22) We only realised how fragile our supply chain was after the flood. The board also asked why the budget had increased. (23) It increased because shipping costs doubled. Finally, (24) the client values reliability above everything else, so we must not let this happen again.
-
(19) сүйлөмүн it-cleft кылып кайра жазыңыз.
-
(20) сүйлөмүн «what» деп баштап кайра жазыңыз.
-
(21) сүйлөмүн «what happened was» деп баштап кайра жазыңыз.
-
(22) сүйлөмүн «It was only» деп баштап кайра жазыңыз.
-
(23) сүйлөмүн «The reason… is / was that…» колдонуп кайра жазыңыз.
-
(24) сүйлөмүн тескери wh-cleft кылып кайра жазыңыз.
E. Сиздин кезегиңиз
Англисче жазыңыз.
-
Кесиптешиңиз командалык сапарды жокко чыгарууну сиз сунуштадыңыз деп ойлойт. Аны оңдоо үчүн 2–3 сүйлөм жазыңыз. Бир it-cleft жана бир wh-cleft колдонуңуз.
-
Оюңузду өзгөрткөн бир нерсе жөнүндө кыска баяндаманын башталышын жазыңыз (2–3 сүйлөм). What surprised me most was… жана The reason… is that… колдонуңуз.
-
Мейманканага эки сүйлөмдөн турган даттануу жазыңыз. All I… жана The last thing I needed… колдонуңуз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
C1-02 Inversion кыргызча: Only then, Not until, So… that, Here comes – инверсиянын экинчи бөлүгү «Not until» деп баштап кайра жазыңыз: I didn't understand the problem until I read the letter.
-
C1-01 Inversion кыргызча: Never have I…, No sooner had I… – англисче тескери сөз тартиби «Little» деп баштап кайра жазыңыз: We had no idea that the company was about to close.
-
B2-20 Noun Clauses кыргызча: that, whether жана what менен бүтүн ой зат атоочтун ордунда Расмий кат. Ачык суроо үчүн кайсы сүйлөмдө туура байламта колдонулган?decide + whether for a yes-no question
Жооптор
A. Түзүлүшү
- It was the finance team that spotted the error, not the auditors. / It was the finance team who spotted the error, not the auditors.
- It wasn't until I got home that I noticed the scratch on the car.
- What surprised me was how friendly everyone was.
- What happened was that the server crashed in the middle of the update. / What happened was the server crashed in the middle of the update.
- What she did was call the manager directly. / What she did was to call the manager directly.
- All I did was ask whether the price included breakfast! / All I asked was whether the price included breakfast!
- The reason I am writing is that the invoice contains two errors. / The reason why I am writing is that the invoice contains two errors.
- Teamwork is what made this project a success. / Teamwork was what made this project a success.
B. Мааниси
- It was Tom who broke the coffee machine, not Kate.
- What we really need is a completely new approach.
- What the council did was close the library.
- The reason I missed the meeting is that my train was cancelled.
- It was in Lisbon that the two founders first met.
C. Катаны табыңыз
- It was the two youngest players who scored the goals in yesterday's final against the league champions.
- It's the neighbours upstairs who are responsible for the noise, not the people in the flat next door.
- The thing that annoys me most about open-plan offices is the constant noise from phone calls. / What annoys me most about open-plan offices is the constant noise from phone calls.
- All we need to finish the project on time is two more developers and a little luck. / All that we need to finish the project on time is two more developers and a little luck.
- ✓ What I don't understand is why nobody told us about the changes before the contract was signed.
D. Текстте
- It was the supplier's late delivery that caused the delay, not our team.
- what we need is a second supplier for the key components.
- what happened was that the factory flooded and production stopped for three weeks.
- It was only after the flood that we realised how fragile our supply chain was.
- The reason it increased is that shipping costs doubled. / The reason the budget increased was that shipping costs had doubled.
- reliability is what the client values above everything else, so we must not let this happen again.
E. Сиздин кезегиңиз
- It wasn't me who suggested cancelling the trip; it was Marta. What I actually said was that we should move it to June.
- What surprised me most about living abroad was how quickly I stopped missing home. The reason I'm telling you this is that many of you will soon move away for work.
- All I asked for was a quiet room away from the lift. The last thing I needed after a twelve-hour flight was a room next to a building site.
F. Аралаш кайталоо
- Not until I read the letter did I understand the problem.
- Little did we know that the company was about to close. / Little did we realise that the company was about to close.
- We have not yet decided whether the event will go ahead.
