Англисче алсыз формалар жана байланышкан кеп кыргызча: schwa, gonna, wanna, I'd've жана сүйлөмдүк басым
Weak Forms and Connected Speech
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз грамматикалык сөздөрдүн (can, was, to, of, and) кыска, алсыз тыбыштарын уга жана айта аласыз, кыскартылган формаларды, анын ичинде кош кыскартууларды (I'd've) түшүнөсүз, gonna жана dunno сыяктуу бейрасмий кыскартууларды тааныйсыз, тез кепте бири-бирине кошулуп кеткен сөздөрдү ээрчий аласыз жана басымды туура жерге коёсуз.
Негизги ой
Англис тилинин күчтүү ыргагы бар. Маанилүү сөздөр – зат атоочтор, негизги этиштер, сын атоочтор, тактоочтор – басымдуу айтылат: алар катуураак, узунураак жана ачык угулат. Грамматикалык сөздөр – көмөкчү этиштер, артиклдер, предлогдор, ат атоочтор – адатта басымсыз, ошондуктан кыска жана алсыз болуп калат.
Сүйлөмдү ортосуна аркан тартылган бийик мамылардын катары катары элестетиңиз. Мамылар – маанилүү сөздөр. Аркан – грамматика. Тез кепте аркан салаңдап, жерге тие жаздайт: What do you want to do? /ˈwɒtʃə ˈwɒnə ˈduː/ болуп угулат. Грамматика ордунда, бирок сиз аны бир нече тез, жумшак тыбыш катары угасыз.
Ушул себептен грамматиканы жакшы билген окуучулар тасмаларды же сүйлөшүүлөрдү түшүнбөй калышат. Алар was, to жана have сөздөрүнүн сөздүктөгү айтылышын күтүшөт, бирок кадимки кепте адамдар аларды дээрлик эч качан ошондой айтышпайт. Бул алсыз тыбыштардын көбүндө бир эле үндүү бар: кыска, бош /ə/. Анын аты – schwa, жана ал англис тилиндеги эң көп кездешкен тыбыш.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргызча ар бир муундагы үндүү толук жана ачык айтылат, ал эми басым адатта сөздүн акыркы муунуна түшөт: «китептер», «барабыз». Англисчеде болсо басымсыз муундардагы үндүүлөр бошоп, /ə/ болуп калат, жана грамматикалык сөздөр сүйлөмдө дээрлик угулбай калат. Кыргыз тилинде англисчедей /ə/ жок, ошондуктан бул тыбышка өзүнчө көнүү керек. Жакшы жаңылык да бар. Биринчиден, кыргызча оозеки кепте да сөздөр кыскарат: «келе жатам» → «келатам», «эмне кылып жатасың» → «эмне кылыпатасың». Бул жерде да ушундай: англисче going to → gonna. Экинчиден, кыргыз тилинде узун үндүүлөр бар (аа, оо, уу), ошондуктан күчтүү /tuː/ менен алсыз /tə/ ортосундагы узундуктун айырмасын угуу сизге оңой; бирок алардын үндүүсүнүн сапаты да башка. Үчүнчүдөн, кыргыздын ң тыбышы англисче /ŋ/ (going, thing) тыбышына дал келет.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Мен сүзө алам. | I can swim. /aɪ kən ˈswɪm/ | кыргызча «алам» толук; англисче can алсыз /kən/ |
| Ооба, алам. | Yes, I can. /jes aɪ ˈkæn/ | кыска жоопто can күчтүү /kæn/ |
| Бир чыны чай ичким келет. | I'd like a cup of tea. /ə ˈkʌp ə ˈtiː/ | кыргызча «чыны чай» – эки сөздүн ортосунда эч нерсе жок; англисче of бар, бирок дээрлик угулбайт: /ə/ |
| Киного бара жатам. | I'm going to the cinema. | кыргызча басым мүчөдө; англисче негизги басым акыркы маанилүү сөздө |
| Келе жатам → келатам | going to → gonna | Бул жерде да ушундай: оозеки кепте кыскаруу |
| Мен андан сурадым. | I asked him. /aɪ ˈɑːskt ɪm/ | him алсыз, h түшөт; басым маанилүү сөздө (asked) |
| Эшикти кулпулагам да! | I did lock the door! | кыргызча күчөтүүчү «да»; англисче басымдуу did – каршы чыгуу |
Кыскасы: англисчеде маанилүү сөздөр күчтүү, грамматикалык сөздөр алсыз айтылат. Кыргызча адат боюнча ар бир үндүүнү толук айтпаңыз: can, to, of, him көбүнчө /ə/ менен кыска айтылат, ал эми кыска жоопто жана сүйлөмдүн аягындагы предлогдо гана күчтүү форма колдонулат.
Түзүлүшү
Грамматикалык сөздөрдүн алсыз формалары
| Сөз | Күчтүү формасы | Алсыз формасы | Мисал |
|---|---|---|---|
| can | /kæn/ | /kən/, /kn/ | I can swim. |
| was | /wɒz/ (UK), /wʌz/ (US) | /wəz/, абдан кыска | She was late. |
| were | /wɜː/ (UK), /wɜːr/ (US) | /wə/ (UK), /wər/ (US) | They were tired. |
| have | /hæv/ | /həv/, /əv/ | Where have you been? |
| do | /duː/ | /də/ | What do you think? |
| to | /tuː/ | /tə/ | I want to go. |
| of | /ɒv/ (UK), /ʌv/ (US) | /əv/ же /ə/ | a cup of tea |
| for | /fɔː/ (UK), /fɔːr/ (US) | /fə/ (UK), /fər/ (US) | It's for you. |
| and | /ænd/ | /ən/ же /n/ | fish and chips |
| a / an | /eɪ/ / /æn/ | /ə/ / /ən/ | a cup, an apple |
| the | /ðiː/ | /ðə/; үндүү тыбыштын алдында кыска /ði/ | the cup, the apple |
| at / from | /æt/ / /frɒm/ | /ət/ / /frəm/ | at home, from London |
Үндүү тыбыштын алдында the кыска /ði/ (the apple), ал эми to кыска /tu/ (to eat) болуп айтылат, /ðə/ жана /tə/ эмес.
Кыскартылган формалар, анын ичинде кош кыскартуулар
| Толук формасы | Кыскартылган формасы | Жазылабы? |
|---|---|---|
| it will | it'll | ооба (бейрасмий) |
| there will | there'll | ооба (бейрасмий) |
| should have / could have / would have | should've / could've / would've | ооба (бейрасмий) |
| I would have | I'd've | сейрек; негизинен оозеки |
| would not have | wouldn't've | сейрек; негизинен оозеки |
Бейрасмий кыскартуулар
| Толук формасы | Кыскартуу | Жазууга болобу? |
|---|---|---|
| going to (келер чак) | gonna | абдан бейрасмий билдирүүлөрдө, ыр тексттеринде, диалогдордо гана |
| want to | wanna | жогоркудай эле |
| (have) got to | gotta | жогоркудай эле |
| have to | hafta | сейрек жазылат |
| let me | lemme | бейрасмий билдирүүлөрдө гана |
| I don't know | dunno | бейрасмий билдирүүлөрдө гана |
| kind of | kinda | бейрасмий билдирүүлөрдө гана |
| should have / could have | shoulda / coulda | бейрасмий билдирүүлөрдө гана |
Колдонулушу
1Грамматикалык сөздөрдүн алсыз формалары
Кадимки кепте көмөкчү этиштер, артиклдер, предлогдор жана ат атоочтор көбүнчө /ə/ менен алсыз формада айтылат. Грамматикалык сөз басым алганда күчтүү формасын колдонот: кыска жоопто, карама-каршылык үчүн (A1-17) жана – көмөкчү этиштер менен предлогдор үчүн – сүйлөмдүн аягында (Yes, I can. Where are you from?). Толуктооч ат атоочтор (him, her, them, us) жана артиклдер, аягында турса да, адатта алсыз бойдон калат: I asked him. Кыргызча ар бир үндүүнү толук айтабыз, ошондуктан бул алсыз формаларды өзүнчө машыгыңыз.
2Кыскартылган формалар, анын ичинде кош кыскартуулар
Кыскартылган формалар – көмөкчү этиштердин жана not сөзүнүн кадимки оозеки формасы. I'd've жана wouldn't've сыяктуу кош кыскартуулар оозеки кепте, айрыкча 3-түрдөгү шарттуу сүйлөмдөрдө (B1-07) жана should have / could have менен (B1-09) абдан көп кездешет, бирок адамдар аларды көбүнчө толук жазышат. Бул грамматиканы кийин үйрөнөсүз; азыр тыбыштарын тааныганды үйрөнүңүз.
3Бейрасмий кыскартуулар: gonna, wanna, gotta жана башкалар
Булар көп колдонулган тизмектердин кадимки, эркин оозеки формалары. Сүйлөшүүдө аларды айтсаңыз болот; жазууда абдан бейрасмий билдирүүлөрдө, ыр тексттеринде же диалогдо гана колдонуңуз. Gonna going to + этиштин (келер чак) ордуна гана келет, going to + жер-орундун ордуна эч качан келбейт. Wanna адатта want to дегенди билдирет; абдан эркин кепте ал want a дегенди да билдириши мүмкүн (I wanna coffee). Кошумча эскертүү: want жана to сүйлөмдүн ар башка бөлүктөрүнө таандык болсо, wanna колдонулбайт – Who do you want to win? (= сиз ал адамдын жеңишин каалайсыз) wanna болбойт (B1-18). Кыргызча да оозеки кепте «келатам», «бараткам» дейбиз, бирок расмий катта толук формасын жазабыз – англисчеде да ушундай.
4Байланышуу, түшүп калган жана өзгөргөн тыбыштар
Тез кепте сөздөр бири-бирине кошулуп кетет. Байланышуу (linking): сөздүн акыркы үнсүзү кийинки үндүүгө кошулат (an apple /ə ˈnæpl/ сыяктуу угулат). Түшүп калган тыбыштар (elision): эки үнсүздүн ортосундагы t же d көбүнчө жоголот (next week /neks wiːk/ сыяктуу угулат). Өзгөргөн тыбыштар (assimilation): d же t + you көбүнчө /dʒ/ же /tʃ/ болуп калат (did you /ˈdɪdʒə/). Бул процесстер көп учурда грамматикалык сөздөрдү жашырат. Кыргызча да «бара жатам» оозеки кепте «баратам» болуп угулат – бул жерде да ушундай.
5Сүйлөмдүк басым: маанилүү сөздөр, грамматикалык сөздөр жана карама-каршылык
Нейтралдуу сүйлөмдө маанилүү сөздөр басым алат, грамматикалык сөздөр албайт; эң күчтүү басым адатта акыркы маанилүү сөзгө түшөт. Негизги басымды башка сөзгө – ал тургай грамматикалык сөзгө – жылдыруу карама-каршылыкты же күчөтүүнү жаратат.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Ар бир үндүүнү толук айтабыз» → күчтүү формалар бардык жерде. Кыргызча «мен сүзө алам» дегенде ар бир үндүү ачык угулат, басымсыз үндүүлөр бошобойт. Ошондуктан англисчеде да can, to, of, was, and сөздөрүн сөздүктөгүдөй толук айтуу оңой: /kæn/, /tuː/, /ɒv/. Бул грамматикалык ката эмес, бирок кеп оор, ар бир сөзү басымдуу, ал тургай ачуулуу же каршы чыккандай угулат. Сүйлөмдүн ортосундагы грамматикалык сөздөрдү /ə/ менен кыска айтыңыз.
2. Кыргызча в, з, д → /w/, /ð/ алсыз формаларда. Кыргыз тилинде /w/ жана /ð/ тыбыштары жок. Ошондуктан was, were, would сөздөрүндө /w/ ордуна в, ал эми the сөзүндө /ð/ ордуна з же д айтылып калат: «воз», «вуд ю», «зе». Алсыз формалар кыска болгондуктан, бул ката айрыкча байкалат. /w/ үчүн эриндерди томолоктоңуз, тиштер эринге тийбесин; /ð/ үчүн тилдин учун тиштердин ортосуна жеңил коюңуз.
3. Кыргыздын х тыбышы → him, her, have сөздөрүндө катуу h. Кыргыздын х тыбышы тамактан чыккан, сүрүлүүчү күчтүү тыбыш. Англисче h болсо жөн гана дем, ал эми алсыз him, her, have сөздөрүндө ал көбүнчө такыр угулбайт: told him /ˈtəʊld ɪm/. Аларды катуу «хим», «хэр», «хэв» деп айтсаңыз, бул сөздөр басымдуу жана ашыкча катуу угулат.
Чаташтырбаңыз
gonna (келер чак) жана going to (кыймыл) – Келер чактын формасы гана кыскарат.
алсыз форма жана күчтүү форма – Бир эле сөздүн эки айтылышы бар; аны орун жана басым чечет. Көмөкчү этиштер жана предлогдор сүйлөмдүн аягында жана кыска жоопто күчтүү форманы колдонот: Yes, I can эч качан алсыз /kn/ менен бүтпөйт. Толуктооч ат атоочтор алсыз бойдон калат: I asked him.
's = is жана 's = has – Кыскартылган форма бирдей угулат; кийинки сөз кайсынысы экенин айтып берет (A1-14, A2-16).
Жазылышы жана айтылышы
- Schwa /ə/ – кыска, бош үндүү: эриндер жана тил эс алып турат, оозду бир аз гана ачасыз. Ал англис тилиндеги эң көп кездешкен тыбыш, жана алсыз формалардын көбүндө бар: about /əˈbaʊt/, banana /bəˈnɑːnə/ (UK), /bəˈnænə/ (US). Бул кыргыздын ы тыбышы да, а тыбышы да эмес: ы тыбышынан бошураак, а тыбышынан кыскараак жана жабыгыраак.
- Күчтүү жана алсыз формалар: can /kæn/ → /kən/; was /wɒz/ (UK), /wʌz/ (US) → /wəz/; were /wɜː/ (UK), /wɜːr/ (US) → /wə/ (UK), /wər/ (US); have /hæv/ → /həv/, /əv/; do /duː/ → /də/; to /tuː/ → /tə/; of /ɒv/ (UK), /ʌv/ (US) → /əv/, /ə/; for /fɔː/ (UK), /fɔːr/ (US) → /fə/ (UK), /fər/ (US); and /ænd/ → /ən/, /n/; at /æt/ → /ət/; from /frɒm/ (UK), /frʌm/ (US) → /frəm/; a /eɪ/ → /ə/; an /æn/ → /ən/; the /ðiː/ → /ðə/, бирок үндүү тыбыштын алдында /ði/ (the apple); үндүү тыбыштын алдында to – /tu/ (to eat).
- /æ/ (can күчтүү формасы, at) кыргыз тилинде жок: ал э да, а да эмес. Оозду кенен ачып, тилдин учун астыңкы тиштерге коюңуз.
- Кыскартылган формалар: it'll /ˈɪtl/; I'd've /ˈaɪdəv/; wouldn't've /ˈwʊdntəv/. /d/ менен /n/ жана /n/ менен /t/ ортосуна үндүү кошпоңуз: кыргызча «вудентев» деп эмес, бир тез агым катары айтыңыз.
- Өзгөргөн тыбыштар: did you /ˈdɪdʒə/; would you /ˈwʊdʒə/; want to /ˈwɒnə/ (UK), /ˈwɑːnə/ (US); got to /ˈɡɒtə/ (UK), /ˈɡɑːtə/ (US).
- Can't сөзүнүн алсыз формасы жок: /kɑːnt/ (UK), /kænt/ (US). Тез америка кебинде акыркы t абдан акырын угулушу мүмкүн, ошондуктан узун, басымдуу үндүү негизги белги: алсыз /kn/ = can, күчтүү /kænt/ = can't. Кыргыз тилинде үндүүнүн узундугун угуу көнүмүш болгондуктан, бул айырма сизге жардам берет.
- Кош кыскартуулардагы апострофтор: түшүп калган ар бир бөлүк үчүн бирден – I'd've, wouldn't've.
Алтын эреже
Маанилүү сөздөр – мамылар; грамматикалык сөздөр – алардын ортосунда салаңдаган аркан. Алсыз, тез тыбыштарды – /ə/, /əv/, /tə/, gonna – угууга аракет кылыңыз, ал эми сөз басым алганда күчтүү форманы колдонуңуз: кыска жоопто, карама-каршылык үчүн жана сүйлөмдүн аягындагы көмөкчү этиштер менен предлогдор үчүн. Кыскартууларды эркин айтыңыз, бирок абдан бейрасмий билдирүүлөрдө гана жазыңыз. Эсиңизде болсун: кыргызча адат боюнча ар бир үндүүнү толук айтпаңыз; грамматикалык сөздөр көбүнчө /ə/ менен кыска угулат.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Толук формасын же кыскартылган формасын жазыңыз.
-
«I'd've» сөзүнүн толук формасы кандай?
-
«dunno» сөзүнүн толук формасы кандай?
-
Толук формасын жазыңыз: Do you wanna come?
-
Толук формасын жазыңыз: I've gotta go.
-
Кыскартылган формасын жазыңыз: should have
-
Толук формасын жазыңыз: It'll be cold tomorrow.
B. Мааниси
Сайтта адегенде ар бир сүйлөмдү угуңуз.
-
Алсызбы же күчтүүбү? «Yes, I can.» сүйлөмүндөгү «can» …
-
Алсызбы же күчтүүбү? «I asked him.» сүйлөмүндөгү «him» …object pronouns stay weak at the end
-
Сиз кыска, алсыз /kn/ угасыз: "I kn come on Friday." Бул кайсы сөз? …can't is long and stressed
-
«She's got two brothers.» сүйлөмүндөгү 's эмнени билдирет? …
-
Нейтралдуу сүйлөмдө кайсы сөз негизги басымды алат: "I bought a new laptop." …
-
Карама-каршылык үчүн кайсы сөздөр басымдуу? "I said Tuesday, not Thursday." …
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
She's gonna to call you later.
-
We're gonna the beach tomorrow.
-
He wanna play football.
-
I'm gonna miss you.
D. Текстте
Калың шрифт менен берилген ар бир кыскартуунун толук формасын жазыңыз.
Leo: Hey, what are you 17gonna do tonight?
Ana: 18Dunno . I'm 19kinda tired. Why?
Leo: Do you 20wanna see a film? It starts at eight.
Ana: OK, but I've 21gotta finish some work first. 22Lemme call you back.
Leo: Sure. I 23hafta cook dinner anyway.
E. Сиздин кезегиңиз
Англисче жазыңыз жана үн чыгарып айтыңыз.
-
«going to» менен пландарыңыз жөнүндө бир сүйлөм айтып, жазыңыз. Андан кийин ал эркин оозеки кепте кандай угуларын жазыңыз.
-
«Can you cook?» суроосуна кыска жооп жазыңыз жана «can» сөзүнүн кайсы формасын колдонгонуңузду айтыңыз.
-
Туура эмес фактыны оңдогон бир сүйлөм жазыңыз, аны үн чыгарып айтыңыз жана кайсы сөздөргө басым койгонуңузду жазыңыз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
A1-17 Can жана Can't кыргызча: «-а алам», «болобу?» англисче кантип айтылат Толуктаңыз: " you drive?" "Yes, I can."
-
A2-03 Be going to кыргызча: пландар жана көрүнүп турган белгилер Look at those clouds! It (rain).
-
A2-20 Must, Have To, Mustn't жана Don't Have To кыргызча: «керек», «болбойт» жана «кереги жок» Туура жоопту тандаңыз: You … bring food — there's plenty here.
Жооптор
A. Түзүлүшү
- I would have
- I don't know
- Do you want to come?
- I've got to go.
- should've
- It will be cold tomorrow.
B. Мааниси
- strong
- weak
- can
- has
- laptop
- Tuesday and Thursday
C. Катаны табыңыз
- She's gonna call you later. / She's going to call you later.
- We're going to the beach tomorrow.
- He wants to play football.
- ✓ I'm gonna miss you.
D. Текстте
- going to
- I don't know
- kind of
- want to
- got to
- Let me
- have to
E. Сиздин кезегиңиз
- I'm going to visit my grandmother on Sunday. Relaxed speech: I'm gonna visit my grandmother on Sunday.
- Yes, I can. — strong "can", because it is stressed at the end of a short answer.
- My birthday is in June, not July. — stress on "June" and "July".
F. Аралаш кайталоо
- Can
- 's going to rain / is going to rain
- don't have to
