Present Simple inkor va savol oʻzbekcha: don't, doesn't, do, does qachon ishlatiladi?
Present Simple: Don't, Doesn't, Do, Does
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz don't / doesn't bilan inkor gap tuza olasiz, Do…? / Does…? bilan «ha / yoʻq» savollarini bera olasiz, Yes, I do kabi qisqa javob qaytara olasiz va Where do you live? kabi soʻroq soʻzli savollar tuza olasiz.
Asosiy gʻoya
A1-03 da be kuchli ekanini koʻrdingiz: u inkor va savolni oʻzi yasaydi (She isn't here. Is she here?). Koʻpchilik feʼllar unday emas. Work, live, like oʻziga not ni qoʻsha olmaydi va gap boshiga oʻta olmaydi. Ularga yordam kerak.
Bu yordamchi — do. U yordamchi feʼl (auxiliary): asosiy feʼl uchun grammatikani koʻtarib yuradi. Inkorda do not ni koʻtaradi: I don't work. Savolda do gap boshiga chiqadi: Do you work?
Do ni mehmonxonadagi hammol (porter) deb tasavvur qiling. Hammol ogʻir sumkalarni koʻtaradi: not ni, savolni, he / she / it bilan esa -s ni ham. Shuning uchun asosiy feʼl yengil, asosiy shaklda (base form) yuradi. She works → She doesn't work → Does she work? -s asosiy feʼldan hammolga oʻtadi. Feʼldagi -s gapda faqat bir marta keladi.
Oʻzbek va ingliz tillari
Oʻzbek tilida inkor va savol feʼlning oʻzida yasaladi: inkor uchun -ma- («ishlamayman»), savol uchun -mi («ishlaysizmi?»). Soʻz tartibi oʻzgarmaydi, yordamchi soʻz ham kerak emas. Ingliz tilida esa feʼl oʻzgarmaydi, hamma ishni alohida soʻz qiladi: don't / doesn't inkor uchun, gap boshidagi Do / Does savol uchun. Soʻroq soʻzli savollarda ham (Where…?, What time…?) do / does tushib qolmaydi, garchi oʻzbekchada bu yerda -mi ham kerak boʻlmasa ham.
| Oʻzbekcha | Inglizcha | Farqi |
|---|---|---|
| Men goʻsht yemayman. | I don't eat meat. | oʻzbekchada inkor feʼl ichida (-ma-); inglizchada alohida don't, feʼl oʻzgarmaydi |
| U yakshanba kunlari ishlamaydi. | She doesn't work on Sundays. | he / she / it: -s doesn't ga oʻtadi, work da -s yoʻq |
| Ingliz tilida gaplashasizmi? | Do you speak English? | -mi gap oxirida; inglizchada Do gap boshida, egadan oldin |
| Bu avtobus aeroportga boradimi? | Does this bus go to the airport? | bitta narsa → Does, feʼl esa go (goes emas) |
| Qayerda ishlaysiz? | Where do you work? | oʻzbekchada yordamchi ham, -mi ham yoʻq; inglizchada do + ega shart |
| «Kofe ichasizmi?» «Ha, ichaman.» | "Do you drink coffee?" "Yes, I do." | oʻzbekchada asosiy feʼl takrorlanadi; inglizchada faqat do |
Xulosa: oʻzbekchada inkor va savolni feʼlga yopishtiramiz, inglizchada esa ularni do koʻtaradi. Shuning uchun tarjima qilganda do ni qoʻshishni unutish oson.
Tuzilish
Inkor (negative)
| Ega | Yordamchi feʼl + not | Base form | Misol |
|---|---|---|---|
| I / you / we / they | do not → don't | work | I don't work on Sundays. |
| he / she / it | does not → doesn't | work | She doesn't work on Sundays. |
Ha / yoʻq savollari va qisqa javoblar
| Yordamchi feʼl | Ega | Base form | Ha | Yoʻq |
|---|---|---|---|---|
| Do | I / you / we / they | like it? | Yes, I do. | No, I don't. |
| Does | he / she / it | like it? | Yes, she does. | No, she doesn't. |
Ijobiy qisqa javoblarda do / does kuchli va urgʻuli aytiladi: Yes, I do.
Wh- savollar (soʻroq soʻzli savollar)
| Soʻroq soʻzi | Yordamchi feʼl | Ega | Base form | Qolgani |
|---|---|---|---|---|
| Where | do | you | live? | |
| What | does | she | do? | (= kasbi nima?) |
| What time | does | the film | start? | |
| How | do | you | get | to work? |
-s yordamchi feʼlga oʻtadi
| Darak gap | Inkor | Savol |
|---|---|---|
| He plays tennis. | He doesn't play tennis. | Does he play tennis? |
| She has a car. | She doesn't have a car. | Does she have a car? |
Be inkor va savolda do ishlatmaydi
| be bilan | boshqa feʼllar bilan |
|---|---|
| Are you tired? | Do you work here? |
| She isn't at home. | She doesn't live here. |
Qoʻllanish
1Inkor gaplar
don't / doesn't + base form ishlating. Ogʻzaki nutqda va norasmiy yozuvda qisqargan shakllar odatiy; do not / does not rasmiyroq yoki urgʻuli eshitiladi.
2Ha / yoʻq savollari
Egadan oldin Do yoki Does qoʻying, keyin base form.
3Qisqa javoblar
Yes / No + olmosh + do / does / don't / doesn't bilan javob bering. Asosiy feʼlni takrorlamang. Oʻzbekchada esa aynan feʼlni takrorlaymiz («Ha, ichaman»).
4Wh- savollar
Avval soʻroq soʻzi, keyin do / does, ega va base form. Barcha soʻroq soʻzlari: A1-16.
5Do asosiy feʼl sifatida
Do asosiy feʼl ham boʻla oladi (do homework — uy vazifasini qilmoq, do the shopping — xarid qilmoq, do yoga). Unda inkor va savolda u ikki marta keladi: avval yordamchi feʼl, keyin asosiy feʼl.
6Be do ishlatmaydi
Be inkor va savolni oʻzi yasaydi (A1-03 ga qarang). am / is / are bilan hech qachon do / does qoʻymang. (Buyruq gaplar boshqacha: Don't be late! — A1-18 ga qarang.)
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. Savolda do yoʻqoladi. Oʻzbekchada soʻroq soʻzi bor savolda feʼl oddiy shaklda qoladi: «Poyezdingiz soat nechada joʻnaydi?», «Bu telefon qancha turadi?». Soʻzma-soʻz tarjima qilsak, do / does tushib qoladi, -s esa asosiy feʼlda qolib ketadi.
2. «-ma-» → not. Oʻzbekchada inkor feʼlning ichida: «ishlatmaydi», «ichmaydi». Shuning uchun inglizchada ham not ni toʻgʻridan-toʻgʻri feʼl oldiga qoʻyib qoʻyamiz. Lekin not yolgʻiz kelmaydi: unga do / does kerak.
3. «Ha, xohlayman» → Yes, I want. Oʻzbekchada qisqa javobda asosiy feʼlni takrorlaymiz. Inglizchada asosiy feʼl qisqa javobda takrorlanmaydi, uning oʻrnida do / does keladi.
4. «Ha, ichmayman» → Yes, I don't. Oʻzbekchada inkor savolga «ha» deb rozilik bildiramiz: «Choy ichmaysizmi?» «Ha, ichmayman». Ingliz tilida esa yes / no savolga emas, javobning oʻziga qarab tanlanadi: inkor javob → No.
Adashtirmang
be bilan savol va boshqa feʼllar bilan savol — Be oʻzi joyini oʻzgartiradi; boshqa feʼllarga do / does kerak. A1-03 ga qarang.
do (yordamchi feʼl) va do (asosiy feʼl) — Yordamchi feʼl faqat grammatikani koʻtaradi; asosiy feʼl do esa «biror ishni qilmoq» degani.
Who toʻldiruvchi va who ega sifatida — who yoki what savolning egasi boʻlsa, do / does ishlatilmaydi (Who lives here?). Bu A2-33 da oʻrgatiladi.
Imlo va talaffuz
- does qisqa javoblarda kuchli: /dʌz/. Unli qisqa, ogʻiz yarim ochiq, xuddi cup dagi kabi. Savol boshida esa koʻpincha kuchsiz: /dəz/ (Does she…?). Uni yozilishiga qarab «dous» yoki choʻzib «duuz» deb oʻqimang.
- doesn't /ˈdʌznt/: ikki boʻgʻin, /z/ va /n/ orasida unli yoʻq. don't /dəʊnt/ (UK), /doʊnt/ (US): unli ikki tovushli (diftong), u won't bilan qofiyadosh, want bilan emas. Oʻzbek tilida bunday diftong yoʻq, shuning uchun «dont» deb qisqa o bilan aytish oson; lablarni oxirida biroz yumaloqlang.
- Tez nutqda do you koʻpincha /djə/ yoki /dʒə/ boʻlib eshitiladi: Where d'you live?
- Inkor gaplarda don't va doesn't odatda urgʻuli: I don't know. Qisqa javobda yordamchi feʼl kuchli: Yes, I do.
- doesn't oxiridagi /z/ jarangli. Uni jarangsiz «s» bilan aytib yubormang: /z/ da ovoz paychalari titrab turadi.
- don't / doesn't dagi apostrof not soʻzidagi o harfi oʻrnida turadi.
Oltin qoida
Be dan boshqa feʼllar bilan (keyinroq can kabi modal feʼllardan tashqari) inkor va savol uchun do / does ishlating. Not, savol va -s yordamchi feʼlga oʻtadi; asosiy feʼl base form da qoladi.
Mashqlar
A. Tuzilish
Koʻrsatilganidek oʻzgartiring yoki toʻldiring.
-
Inkor shaklga keltiring: I like tea.
-
Inkor shaklga keltiring: He plays football.
-
Savol tuzing: You cook every day.
-
Savol tuzing: She works on Saturdays.
-
Where your parents live?
-
What time the film start?
B. Maʼno
Toʻgʻri javobni tanlang.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: … you tired?
-
Toʻgʻri javobni tanlang: … your brother speak French?
-
«Does your flat have a balcony?» savoliga toʻgʻri javobni tanlang: …flat (UK), apartment (US)
-
"What do you do?" nima haqida soʻraydi? …
C. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.
-
She doesn't goes to school.
-
Do you are happy?
-
Where you work?
-
Does your sister live in Rome?
D. Kontekstda
Suhbatni toʻldiring.
Ella: Hi! 15 you live in this building?
Sam: Yes, I 16. I'm in flat 4. And you?
Ella: Flat 9. Where 17 you work?
Sam: In a hotel near the station. My wife 18 work — she's a student. What 19 you do?
Ella: I'm a teacher. But I 20 work on Fridays!
E. Sizning navbatingiz
Ingliz tilida yozing.
-
Dam olish kunlari qilmaydigan ikkita ishingizni yozing.
-
Yangi sinfdoshingiz uchun uchta savol yozing (bittasi Where bilan, bittasi What bilan, bittasi «ha / yoʻq» savoli).
F. Aralash takrorlash
Oldingi darslarni takrorlang.
-
A1-12 Present Simple oʻzbekcha: I work, she works — -s qoʻshimchasi qachon kerak? My father (watch) the news every evening.
-
A1-03 To Be: inkor, savol va qisqa javoblar (isn't, aren't, Are you…?) oʻzbekcha your brother at home now?
-
A1-08 My, Your, His, Her va egalik 's oʻzbekcha: «mening», «uning» ingliz tilida "What's (she) name?" "Lucy."
Javoblar
A. Tuzilish
- I don't like tea. / I do not like tea.
- He doesn't play football. / He does not play football.
- Do you cook every day?
- Does she work on Saturdays?
- do
- does
B. Maʼno
- Are
- Does
- Yes, it does.
- your job
C. Xatoni toping
- She doesn't go to school.
- Are you happy?
- Where do you work?
- ✓ Does your sister live in Rome?
D. Kontekstda
- Do
- do
- do
- doesn't / does not
- do
- don't / do not
E. Sizning navbatingiz
- I don't get up early. I don't work.
- Where do you live? What do you do? Do you like music?
F. Aralash takrorlash
- watches
- Is
- her
