SlowingoGrammatika
A1 14 / 32

Present Simple inkor va savol oʻzbekcha: don't, doesn't, do, does qachon ishlatiladi?

Present Simple: Don't, Doesn't, Do, Does

Bu sahifada
  1. Maqsad
  2. Asosiy gʻoya
  3. Oʻzbek va ingliz tillari
  4. Tuzilish
  5. Qoʻllanish
  6. Keng tarqalgan xatolar
  7. Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
  8. Adashtirmang
  9. Imlo va talaffuz
  10. Oltin qoida
  11. Mashqlar

Maqsad

Bu darsdan keyin siz don't / doesn't bilan inkor gap tuza olasiz, Do…? / Does…? bilan «ha / yoʻq» savollarini bera olasiz, Yes, I do kabi qisqa javob qaytara olasiz va Where do you live? kabi soʻroq soʻzli savollar tuza olasiz.

Asosiy gʻoya

A1-03 da be kuchli ekanini koʻrdingiz: u inkor va savolni oʻzi yasaydi (She isn't here. Is she here?). Koʻpchilik feʼllar unday emas. Work, live, like oʻziga not ni qoʻsha olmaydi va gap boshiga oʻta olmaydi. Ularga yordam kerak.

Bu yordamchi — do. U yordamchi feʼl (auxiliary): asosiy feʼl uchun grammatikani koʻtarib yuradi. Inkorda do not ni koʻtaradi: I don't work. Savolda do gap boshiga chiqadi: Do you work?

Do ni mehmonxonadagi hammol (porter) deb tasavvur qiling. Hammol ogʻir sumkalarni koʻtaradi: not ni, savolni, he / she / it bilan esa -s ni ham. Shuning uchun asosiy feʼl yengil, asosiy shaklda (base form) yuradi. She works → She doesn't work → Does she work? -s asosiy feʼldan hammolga oʻtadi. Feʼldagi -s gapda faqat bir marta keladi.

Oʻzbek va ingliz tillari

Oʻzbek tilida inkor va savol feʼlning oʻzida yasaladi: inkor uchun -ma- («ishlamayman»), savol uchun -mi («ishlaysizmi?»). Soʻz tartibi oʻzgarmaydi, yordamchi soʻz ham kerak emas. Ingliz tilida esa feʼl oʻzgarmaydi, hamma ishni alohida soʻz qiladi: don't / doesn't inkor uchun, gap boshidagi Do / Does savol uchun. Soʻroq soʻzli savollarda ham (Where…?, What time…?) do / does tushib qolmaydi, garchi oʻzbekchada bu yerda -mi ham kerak boʻlmasa ham.

OʻzbekchaInglizchaFarqi
Men goʻsht yemayman.I don't eat meat.oʻzbekchada inkor feʼl ichida (-ma-); inglizchada alohida don't, feʼl oʻzgarmaydi
U yakshanba kunlari ishlamaydi.She doesn't work on Sundays.he / she / it: -s doesn't ga oʻtadi, work da -s yoʻq
Ingliz tilida gaplashasizmi?Do you speak English?-mi gap oxirida; inglizchada Do gap boshida, egadan oldin
Bu avtobus aeroportga boradimi?Does this bus go to the airport?bitta narsa → Does, feʼl esa go (goes emas)
Qayerda ishlaysiz?Where do you work?oʻzbekchada yordamchi ham, -mi ham yoʻq; inglizchada do + ega shart
«Kofe ichasizmi?» «Ha, ichaman.»"Do you drink coffee?" "Yes, I do."oʻzbekchada asosiy feʼl takrorlanadi; inglizchada faqat do

Xulosa: oʻzbekchada inkor va savolni feʼlga yopishtiramiz, inglizchada esa ularni do koʻtaradi. Shuning uchun tarjima qilganda do ni qoʻshishni unutish oson.

Tuzilish

Inkor (negative)

EgaYordamchi feʼl + notBase formMisol
I / you / we / theydo not → don'tworkI don't work on Sundays.
he / she / itdoes not → doesn'tworkShe doesn't work on Sundays.

Ha / yoʻq savollari va qisqa javoblar

Yordamchi feʼlEgaBase formHaYoʻq
DoI / you / we / theylike it?Yes, I do.No, I don't.
Doeshe / she / itlike it?Yes, she does.No, she doesn't.

Ijobiy qisqa javoblarda do / does kuchli va urgʻuli aytiladi: Yes, I do.

Wh- savollar (soʻroq soʻzli savollar)

Soʻroq soʻziYordamchi feʼlEgaBase formQolgani
Wheredoyoulive?
Whatdoesshedo?(= kasbi nima?)
What timedoesthe filmstart?
Howdoyougetto work?

-s yordamchi feʼlga oʻtadi

Darak gapInkorSavol
He plays tennis.He doesn't play tennis.Does he play tennis?
She has a car.She doesn't have a car.Does she have a car?

Be inkor va savolda do ishlatmaydi

be bilanboshqa feʼllar bilan
Are you tired?Do you work here?
She isn't at home.She doesn't live here.

Qoʻllanish

1Inkor gaplar

don't / doesn't + base form ishlating. Ogʻzaki nutqda va norasmiy yozuvda qisqargan shakllar odatiy; do not / does not rasmiyroq yoki urgʻuli eshitiladi.

I don't eat meat.
Men goʻsht yemayman.
-ma- → don't
My boyfriend doesn't like horror films.
Yigitim qoʻrqinchli filmlarni yoqtirmaydi.
he → doesn't like, «likes» emas
She doesn't work on Sundays.
U yakshanba kunlari ishlamaydi.
«u» ayol → she
We don't have a car.
Bizning mashinamiz yoʻq.
«yoʻq» → don't have
It doesn't matter.
Farqi yoʻq. / Hechqisi yoʻq.
turgʻun ibora
They don't live here any more.
Ular endi bu yerda yashamaydi.
any more (UK); anymore (US)

2Ha / yoʻq savollari

Egadan oldin Do yoki Does qoʻying, keyin base form.

Do you speak English?
Ingliz tilida gaplashasizmi?
-mi → gap boshida Do
Does this bus go to the airport?
Bu avtobus aeroportga boradimi?
bitta avtobus → Does; go, goes emas
Do your kids like school?
Bolalaringiz maktabni yoqtiradimi?
koʻplik → Do
Does your phone take good photos?
Telefoningiz yaxshi suratga oladimi?
Do you know a good dentist?
Yaxshi tish shifokorini bilasizmi?

3Qisqa javoblar

Yes / No + olmosh + do / does / don't / doesn't bilan javob bering. Asosiy feʼlni takrorlamang. Oʻzbekchada esa aynan feʼlni takrorlaymiz («Ha, ichaman»).

"Do you drink coffee?" "Yes, I do."
«Kofe ichasizmi?» «Ha, ichaman.»
oʻzbekchada «ichaman», inglizchada faqat I do
Does she work here?
U shu yerda ishlaydimi?
No, she doesn't.
Yoʻq, ishlamaydi.
yuqoridagi savolga qisqa javob
"Do your parents live near you?" "Yes, they do."
«Ota-onangiz sizga yaqin yashaydimi?» «Ha, yaqin yashaydi.»
ota-ona → they
"Does the hotel have parking?" "No, it doesn't."
«Mehmonxonada avtoturargoh bormi?» «Yoʻq.»
«bormi?» → Does … have?; mehmonxona → it

4Wh- savollar

Avval soʻroq soʻzi, keyin do / does, ega va base form. Barcha soʻroq soʻzlari: A1-16.

Where do you work?
Qayerda ishlaysiz?
oʻzbekchada yordamchi yoʻq; inglizchada do shart
What does your sister do?
Opangiz nima ish qiladi?
kasbi haqida savol; sister = opa yoki singil
What time does the shop close?
Doʻkon soat nechada yopiladi?
How do you say this word in English?
Bu soʻz inglizcha qanday aytiladi?
oʻzbekchada majhul nisbat; inglizchada ega you
What does this word mean?
Bu soʻz nimani anglatadi?
mean oxirida keladi

5Do asosiy feʼl sifatida

Do asosiy feʼl ham boʻla oladi (do homework — uy vazifasini qilmoq, do the shopping — xarid qilmoq, do yoga). Unda inkor va savolda u ikki marta keladi: avval yordamchi feʼl, keyin asosiy feʼl.

"What do you do?" "I'm a nurse."
«Nima ish qilasiz?» «Men hamshiraman.»
kasbingiz nima? degani
I don't do much sport.
Men sport bilan unchalik shugʻullanmayman.
sport (UK), sports (US)
Does he do the cooking at home?
Uyda ovqatni u pishiradimi?
birinchi does yordamchi, ikkinchi do asosiy feʼl

6Be do ishlatmaydi

Be inkor va savolni oʻzi yasaydi (A1-03 ga qarang). am / is / are bilan hech qachon do / does qoʻymang. (Buyruq gaplar boshqacha: Don't be late! — A1-18 ga qarang.)

Are you hungry?
Qorningiz ochmi?
be: Do yoʻq
Is your brother a student?
Akangiz talabami?
She isn't at home today.
U bugun uyda emas.
«emas» → isn't

Keng tarqalgan xatolar

❌She don't like fish.
✅She doesn't like fish.
He / she / it → doesn't.
❌He doesn't works here.
✅He doesn't work here.
-s does ga oʻtadi; asosiy feʼlda -s yoʻq.
❌Does she lives in Paris?
✅Does she live in Paris?
Faqat bitta -s: does da.
❌Where you live?
✅Where do you live?
Wh- savollarga ham yordamchi feʼl kerak.
❌I not like it.
✅I don't like it.
not uchun yordamchi do kerak.
❌Do you be hungry?
✅Are you hungry?
be bilan savolda do ishlatilmaydi.
❌"Do you like jazz?" "Yes, I like."
✅"Yes, I do."
Qisqa javobda yordamchi feʼl ishlatiladi.
❌What does mean this word?
✅What does this word mean?
Yordamchi feʼl + ega + base form.
⚠️You like pizza?
✅Do you like pizza?
Erkin nutqda koʻtarilgan ohangli darak gap hayrat yoki tekshirishni bildirishi mumkin, lekin odatiy savol do bilan tuziladi.

Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar

1. Savolda do yoʻqoladi. Oʻzbekchada soʻroq soʻzi bor savolda feʼl oddiy shaklda qoladi: «Poyezdingiz soat nechada joʻnaydi?», «Bu telefon qancha turadi?». Soʻzma-soʻz tarjima qilsak, do / does tushib qoladi, -s esa asosiy feʼlda qolib ketadi.

❌What time your train leaves?
✅What time does your train leave?
❌How much this phone costs?
✅How much does this phone cost?
-s does ga oʻtadi.

2. «-ma-» → not. Oʻzbekchada inkor feʼlning ichida: «ishlatmaydi», «ichmaydi». Shuning uchun inglizchada ham not ni toʻgʻridan-toʻgʻri feʼl oldiga qoʻyib qoʻyamiz. Lekin not yolgʻiz kelmaydi: unga do / does kerak.

❌My grandfather not use a smartphone.
✅My grandfather doesn't use a smartphone.
❌We not have a garden.
✅We don't have a garden.

3. «Ha, xohlayman» → Yes, I want. Oʻzbekchada qisqa javobda asosiy feʼlni takrorlaymiz. Inglizchada asosiy feʼl qisqa javobda takrorlanmaydi, uning oʻrnida do / does keladi.

❌"Do you want some tea?" "Yes, I want."
✅"Yes, I do."
yoki: Yes, please.
❌"Does your sister like cats?" "Yes, she likes."
✅"Yes, she does."

4. «Ha, ichmayman» → Yes, I don't. Oʻzbekchada inkor savolga «ha» deb rozilik bildiramiz: «Choy ichmaysizmi?» «Ha, ichmayman». Ingliz tilida esa yes / no savolga emas, javobning oʻziga qarab tanlanadi: inkor javob → No.

❌"Don't you drink tea?" "Yes, I don't."
✅"No, I don't."
ichmasangiz: No, I don't; ichsangiz: Yes, I do.

Adashtirmang

be bilan savol va boshqa feʼllar bilan savol — Be oʻzi joyini oʻzgartiradi; boshqa feʼllarga do / does kerak. A1-03 ga qarang.

Is she a teacher?
U oʻqituvchimi?
be
Does she teach?
U dars beradimi?
boshqa feʼl: does

do (yordamchi feʼl) va do (asosiy feʼl) — Yordamchi feʼl faqat grammatikani koʻtaradi; asosiy feʼl do esa «biror ishni qilmoq» degani.

Do you like it?
Sizga yoqadimi?
faqat yordamchi feʼl
Do you do yoga?
Yoga bilan shugʻullanasizmi?
yordamchi + asosiy feʼl

Who toʻldiruvchi va who ega sifatida — who yoki what savolning egasi boʻlsa, do / does ishlatilmaydi (Who lives here?). Bu A2-33 da oʻrgatiladi.

Who do you live with?
Kim bilan yashaysiz?
siz kim bilandir yashaysiz: do
Who lives in that house?
Anavi uyda kim yashaydi?
kimdir u yerda yashaydi: do yoʻq

Imlo va talaffuz

  • does qisqa javoblarda kuchli: /dʌz/. Unli qisqa, ogʻiz yarim ochiq, xuddi cup dagi kabi. Savol boshida esa koʻpincha kuchsiz: /dəz/ (Does she…?). Uni yozilishiga qarab «dous» yoki choʻzib «duuz» deb oʻqimang.
  • doesn't /ˈdʌznt/: ikki boʻgʻin, /z/ va /n/ orasida unli yoʻq. don't /dəʊnt/ (UK), /doʊnt/ (US): unli ikki tovushli (diftong), u won't bilan qofiyadosh, want bilan emas. Oʻzbek tilida bunday diftong yoʻq, shuning uchun «dont» deb qisqa o bilan aytish oson; lablarni oxirida biroz yumaloqlang.
  • Tez nutqda do you koʻpincha /djə/ yoki /dʒə/ boʻlib eshitiladi: Where d'you live?
  • Inkor gaplarda don't va doesn't odatda urgʻuli: I don't know. Qisqa javobda yordamchi feʼl kuchli: Yes, I do.
  • doesn't oxiridagi /z/ jarangli. Uni jarangsiz «s» bilan aytib yubormang: /z/ da ovoz paychalari titrab turadi.
  • don't / doesn't dagi apostrof not soʻzidagi o harfi oʻrnida turadi.

Oltin qoida

Be dan boshqa feʼllar bilan (keyinroq can kabi modal feʼllardan tashqari) inkor va savol uchun do / does ishlating. Not, savol va -s yordamchi feʼlga oʻtadi; asosiy feʼl base form da qoladi.

Mashqlar

A. Tuzilish

Koʻrsatilganidek oʻzgartiring yoki toʻldiring.

  1. Inkor shaklga keltiring: I like tea.
  2. Inkor shaklga keltiring: He plays football.
  3. Savol tuzing: You cook every day.
  4. Savol tuzing: She works on Saturdays.
  5. Where your parents live?
  6. What time the film start?

B. Maʼno

Toʻgʻri javobni tanlang.

  1. Toʻgʻri javobni tanlang: … you tired?
  2. Toʻgʻri javobni tanlang: … your brother speak French?
  3. «Does your flat have a balcony?» savoliga toʻgʻri javobni tanlang: …
  4. "What do you do?" nima haqida soʻraydi? …

C. Xatoni toping

Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.

  1. She doesn't goes to school.
  2. Do you are happy?
  3. Where you work?
  4. Does your sister live in Rome?

D. Kontekstda

Suhbatni toʻldiring.

A new neighbour
Ella: Hi! 15 you live in this building?
Sam: Yes, I 16. I'm in flat 4. And you?
Ella: Flat 9. Where 17 you work?
Sam: In a hotel near the station. My wife 18 work — she's a student. What 19 you do?
Ella: I'm a teacher. But I 20 work on Fridays!

E. Sizning navbatingiz

Ingliz tilida yozing.

  1. Dam olish kunlari qilmaydigan ikkita ishingizni yozing.
  2. Yangi sinfdoshingiz uchun uchta savol yozing (bittasi Where bilan, bittasi What bilan, bittasi «ha / yoʻq» savoli).

F. Aralash takrorlash

Oldingi darslarni takrorlang.

  1. A1-12 Present Simple oʻzbekcha: I work, she works — -s qoʻshimchasi qachon kerak?
    My father (watch) the news every evening.
  2. A1-03 To Be: inkor, savol va qisqa javoblar (isn't, aren't, Are you…?) oʻzbekcha
    your brother at home now?
  3. A1-08 My, Your, His, Her va egalik 's oʻzbekcha: «mening», «uning» ingliz tilida
    "What's (she) name?" "Lucy."
Javoblar

A. Tuzilish

  1. I don't like tea. / I do not like tea.
  2. He doesn't play football. / He does not play football.
  3. Do you cook every day?
  4. Does she work on Saturdays?
  5. do
  6. does

B. Maʼno

  1. Are
  2. Does
  3. Yes, it does.
  4. your job

C. Xatoni toping

  1. She doesn't go to school.
  2. Are you happy?
  3. Where do you work?
  4. ✓ Does your sister live in Rome?

D. Kontekstda

  1. Do
  2. do
  3. do
  4. doesn't / does not
  5. do
  6. don't / do not

E. Sizning navbatingiz

  1. I don't get up early. I don't work.
  2. Where do you live? What do you do? Do you like music?

F. Aralash takrorlash

  1. watches
  2. Is
  3. her
Android ilovasiYo'l-yo'lakay o'rganing Google Play