To Be (am, is, are) oʻzbekcha: qachon va qanday ishlatiladi — misollar va mashqlar
To Be: am / is / are
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz am, is va are yordamida kimdir kim ekanini, kasbini, qayerdan ekanini, necha yoshdaligini, oʻzini qanday his qilayotganini va qayerdaligini ingliz tilida ayta olasiz.
Asosiy gʻoya
Oddiy inglizcha gapda feʼl boʻlishi kerak. Lekin baʼzan hech qanday harakat yoʻq: hech kim yugurmayapti, ovqat yemayapti, ishlamayapti. Biz faqat kimdir kim ekanini, qanday ekanini yoki qayerdaligini aytmoqchimiz. Ingliz tili bunday gaplarda ham feʼl talab qiladi. Bu feʼl — be.
Be ni koʻprik deb tasavvur qiling. Koʻprikning bir tomonida odam yoki narsa turadi. Ikkinchi tomonida u haqidagi maʼlumot. She — is — a doctor. Koʻprik boʻlmasa, gap daryoga qulaydi: «She a doctor» toʻgʻri inglizcha emas.
Biz uchun eng muhim nuqta shu. Oʻzbek tilida «U shifokor», «Akam baland boʻyli» deymiz va gap tayyor: uchinchi shaxsda koʻprik umuman koʻrinmaydi. «Men talabaman», «Biz doʻstmiz» gaplarida esa koʻprik bor, faqat u soʻz emas, qoʻshimcha: -man, -miz. Ingliz tilida koʻprik har doim alohida soʻz boʻlib turadi va uni hech qachon tushirib qoldirib boʻlmaydi.
Hozirgi zamonda be ning uchta shakli bor: am, is va are. Qaysi biri kerakligini oldidagi ega (subject) hal qiladi. Shu uchta juftlikni yodlab olsangiz, birinchi kundanoq yuzlab gap tuza olasiz.
Oʻzbek va ingliz tillari
Oʻzbek tilida kim yoki qanday ekanini aytish uchun alohida feʼl kerak emas. Bu vazifani kesimlik qoʻshimchalari bajaradi: talabaman, oʻqituvchisiz, doʻstmiz. Uchinchi shaxsda esa qoʻshimcha umuman yoʻq: «U shifokor», «Ota-onam uyda» (rasmiy uslubda -dir: «U shifokordir»). Shuning uchun oʻzbekzabonlar koʻpincha aynan is va are ni tushirib qoldiradi. Yana bir farq: oʻzbek tilida artikl yoʻq, «bir» soʻzi esa ixtiyoriy. Ingliz tilida bitta odamning kasbi oldida a / an majburiy.
| Oʻzbekcha | Inglizcha | Farqi |
|---|---|---|
| Men oʻqituvchiman. | I'm a teacher. | -man taxminan am ga teng; lekin inglizchada a ham kerak |
| U shifokor. | She is a doctor. | uchinchi shaxsda oʻzbekchada hech narsa yoʻq; inglizchada is majburiy, «u» esa he yoki she boʻladi |
| Ota-onam uyda. | My parents are at home. | -da → at / in / on, bundan tashqari are kerak |
| Men 25 yoshdaman. | I'm 25. | yosh: be + son; years yolgʻiz ishlatilmaydi, faqat years old |
| Bolalar sovqotyapti. | The children are cold. | oʻzbekchada feʼl (sovqotmoq); inglizchada are + sifat (cold) |
| Men itlardan qoʻrqaman. | I'm afraid of dogs. | oʻzbekchada feʼl va -dan; inglizchada am + afraid + of (from emas) |
| Bugun sovuq. / Soat uch. | It's cold today. / It's three o'clock. | ob-havo va vaqt: oʻzbekchada ega yoʻq; inglizchada it majburiy |
Xulosa: oʻzbekcha gapingizning kesimida hech qanday qoʻshimcha boʻlmasa ham, -man, -siz, -miz boʻlsa ham, inglizchada koʻprikni qoʻying: am, is yoki are. Egaga ham eʼtibor bering: «u» deganingizda erkakmi, ayolmi yoki narsami, shunga qarab he, she yoki it ni tanlang.
Tuzilish
Ega olmoshlari (subject pronouns)
| Pronoun | Oʻzbekcha | Kimni bildiradi |
|---|---|---|
| I | men | gapiruvchi (har doim katta harf bilan) |
| you | sen, siz, sizlar | tinglovchi: bir kishi yoki bir necha kishi; hurmat farqi yoʻq |
| he | u (erkak) | bitta erkak yoki oʻgʻil bola |
| she | u (ayol) | bitta ayol yoki qiz bola |
| it | u, bu (narsa, hayvon) | bitta narsa, bitta hayvon, ob-havo, vaqt |
| we | biz | gapiruvchi va boshqalar |
| they | ular | boshqa odamlar yoki narsalar (koʻplik) |
Am / is / are
| Ega | Toʻliq shakl | Contraction (qisqargan shakl) |
|---|---|---|
| I | I am | I'm |
| you | you are | you're |
| he | he is | he's |
| she | she is | she's |
| it | it is | it's |
| we | we are | we're |
| they | they are | they're |
Xuddi shu qoida otlarga ham tegishli: bitta odam yoki narsa → is (My brother is…, The car is…); ikki va undan koʻp → are (My parents are…, The keys are…).
Gap tuzilishi
| Ega | be | Maʼlumot |
|---|---|---|
| I | am | a student. |
| She | is | from Brazil. |
| They | are | at home. |
Esda tuting: oʻzbek tilida soʻz tartibi «ega + … + kesim» boʻladi va kesim gap oxirida turadi («Men uydaman»). Ingliz tilida tartib boshqacha: ega, keyin darhol be, keyin maʼlumot: I'm at home.
Qoʻllanish
1Kimligi va ismi
Kimdir kim ekanini aytish uchun be ishlating.
2Kasb
Bitta odamning kasbini aytganda ingliz tilida a yoki an kerak. Oʻzbek tilida «Men oʻqituvchiman» ham, «Men bir oʻqituvchiman» ham deyish mumkin, lekin inglizchada a/an ni tushirib boʻlmaydi. Ikki va undan koʻp kishi haqida gapirsangiz, kasb koʻplikda keladi va a/an ishlatilmaydi.
3Millati va qayerdanligi
be + millat yoki be + from + davlat / shahar ishlating. Oʻzbekchadagi -dan («Yaponiyadan») bu yerda from ga toʻgʻri keladi.
4Yosh
Ingliz tilida yosh be + son (+ years old) bilan aytiladi; have ishlatilmaydi. Oʻzbekchada «25 yoshdaman» deymiz; inglizchada ega va be kerak, years esa yolgʻiz qolmaydi. (Sonlar: A1-04 ga qarang.)
5His-tuygʻular va holat
hungry (och), thirsty (chanqagan), cold (sovuq), hot (issiq), tired (charchagan), afraid (qoʻrqqan) ingliz tilida sifatlar, shuning uchun ular be dan keyin keladi. Oʻzbek tilida bularning koʻpini feʼl bilan aytamiz: «sovqotyapman», «chanqadim», «qoʻrqaman». Inglizchada esa doim be + sifat.
6Tasvirlash
Odamlar va narsalarni tasvirlash uchun be + sifat ishlating. Ingliz tilida sifat birlikda ham, koʻplikda ham oʻzgarmaydi: new, new shoes.
7Joy
Kimdir yoki nimadir qayerda ekanini aytish uchun be + joy ishlating. Oʻzbekchada joyni -da qoʻshimchasi koʻrsatadi va u otdan keyin keladi («sumkamda»). Inglizchada at / in / on otdan oldin turadi (predlog), qaysi biri kerakligini esa kontekst hal qiladi.
8Ob-havo, vaqt va narsalar uchun it
Inglizcha gapda ega boʻlishi shart, hatto haqiqiy «shaxs» boʻlmasa ham. Bunday holda it ishlating. Oʻzbekchada «Bugun sovuq», «Soat uch», «Stol ustida» deb egasiz gapiramiz; inglizchada it ni tashlab boʻlmaydi.
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. Uchinchi shaxsda koʻprik yoʻqoladi. «Men talabaman» gapida koʻprik -man qoʻshimchasida koʻrinib turadi, lekin «Dadam bugun juda band», «Toshkent katta shahar» kabi gaplarda kesimga hech qanday qoʻshimcha qoʻshilmaydi. Soʻzma-soʻz tarjima qilsangiz, is / are gʻoyib boʻladi. Ayniqsa, tez gapirganda ehtiyot boʻling.
2. «U» → he yoki she? Oʻzbek tilida «u» erkakka ham, ayolga ham, narsaga ham ishlatiladi, feʼl ham jinsni koʻrsatmaydi. Shuning uchun gap davomida he va she aralashib ketishi juda koʻp uchraydi. Inglizchada har safar tanlash kerak: erkak → he, ayol → she, narsa yoki hayvon → it.
3. «19 yoshda» → «19 years». Oʻzbekchada «yosh» soʻzi har doim sondan keyin keladi, shuning uchun inglizchada ham years qoʻshib, old ni tashlab ketish oson. Inglizchada yo faqat son, yo years old toʻliq aytiladi.
4. «-dan qoʻrqaman» → afraid from. Oʻzbekchada qoʻrquv -dan bilan keladi («ilondan qoʻrqaman»), maktabda esa -dan = from deb oʻrganamiz. Lekin afraid dan keyin ingliz tilida faqat of keladi. Bundan tashqari, afraid sifat, shuning uchun oldida am / is / are boʻlishi shart.
5. «Uyda», «ishda» → in home, in work? Oʻzbekchadagi bitta -da qoʻshimchasi ingliz tilida in, on yoki at boʻlishi mumkin. Koʻpchilik har doim in ishlatadi. Lekin home bilan at home deyiladi, in home emas. work bilan ham at work deyiladi.
Adashtirmang
be va have — be kimdir kim yoki qanday ekanini aytadi; have esa kimdadir nima borligini aytadi. Oʻzbek tilida egalik «bor» bilan aytiladi («Mening mashinam bor»); inglizchada faqat egalik uchun have ishlatiladi, ochlik va yosh uchun emas. A1-14 ga qarang.
it's va its — it's = it is; its = uning (narsa yoki hayvonning). A1-08 ga qarang.
be va harakat feʼllari (action verbs) — Gapda harakat feʼli boʻlsa, u asosiy feʼl hisoblanadi va be qoʻshilmaydi. A1-12 ga qarang.
Imlo va talaffuz
- Qisqargan shakldagi apostrof (') tushib qolgan harf oʻrnida turadi: I am → I'm, she is → she's, they are → they're.
- Qisqargan shakllar ogʻzaki nutqda va norasmiy yozuvda odatiy. Rasmiy yozuvda toʻliq shakllarni ishlating.
- I gap oʻrtasida ham doim katta harf bilan yoziladi. Millatlar ham katta harf bilan boshlanadi: I'm Canadian, She's Uzbek. Oʻzbek tilida «men» va «oʻzbek» kichik harf bilan yozilgani uchun buni unutish oson.
- they're, their va there bir xil eshitiladi: /ðeə/ (UK), /ðer/ (US). Birinchi tovush /ð/ oʻzbek tilida yoʻq: til uchini yuqori va pastki tishlar orasiga sal chiqarib, ovoz bilan talaffuz qiling. Uni z yoki d bilan almashtirmang. Faqat they're «they are» maʼnosini beradi.
- you're va your koʻpincha bir xil eshitiladi. Faqat you're «you are» degani.
- is = /ɪz/: oxiridagi tovush /z/, yaʼni jarangli. Koʻp oʻzbekzabonlar soʻz oxiridagi jarangli undoshni jarangsiz qilib aytadi («kitob» soʻzini [kitop] deganimiz kabi), shunda is «iss» boʻlib qoladi. Tomogʻingizga barmogʻingizni qoʻyib «zzz» deng: titrashni sezishingiz kerak.
- he's /hiːz/ va his /hɪz/ dagi unlilar farq qiladi. Oʻzbek tilida bitta «i» bor va unlilar choʻziq-qisqaga ajralmaydi. /iː/ uzunroq va tarangroq, lablar tabassumdagidek choʻziladi; /ɪ/ qisqa va boʻshroq, ogʻiz biroz kengroq ochiladi.
- I'm bitta boʻgʻin; oxiriga unli qoʻshmang. It's /ts/ bilan tugaydi.
- Tez nutqda are kuchsiz va qisqa eshitiladi: We are friends gapida unli /ə/ ga yaqinlashadi. Oʻzbek tilida har bir unlini toʻliq aytamiz, inglizchada esa kuchsiz soʻzlarni toʻliq aytish shart emas.
- Otlardan keyin is ogʻzaki nutqda va norasmiy yozuvda koʻpincha qisqaradi: My name's Anna. The coffee's hot. Lekin /s/, /z/, /ʃ/, /tʃ/, /dʒ/ tovushlari bilan tugaydigan otlardan keyin (bus, box, church kabi) toʻliq shaklni yozing: The bus is late.
Oltin qoida
Egani tasvir, kasb, joy yoki yosh bilan bogʻlashingiz kerak, lekin gapda harakat feʼli yoʻqmi? be ishlating: I → am, he / she / it / bitta narsa → is, you / we / they / koʻp narsa → are. Oʻzbekchada «U shifokor», «25 yoshdaman» deb koʻprik soʻzsiz aytilsa ham, inglizchada uni tushirib qoldirib boʻlmaydi: She's a doctor. I'm 25. «U» deyapsizmi? he yoki she ni tanlang.
Mashqlar
A. Tuzilish
Gaplarni be feʼlining toʻgʻri shakli bilan toʻldiring.
-
I a student.
-
My mother a nurse.
-
We from Mexico.
-
It hot today.
-
The books on the desk.
-
Qisqargan shaklini yozing: they are
B. Maʼno
Toʻgʻri javobni tanlang.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: … Friday!
-
Toʻgʻri javobni tanlang: My parents … at home.
-
Yoshni toʻgʻri aytgan gapni tanlang: …
-
Toʻgʻri javobni tanlang: … a pilot.
C. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.
-
He 30 years old.
-
I have hungry.
-
She is doctor.
-
My brothers are tall.
D. Kontekstda
Suhbatni toʻldiring.
Lina: Hi! I 15 Lina. And he 16 my friend Tom.
Tom: Hello! We 17 from Dublin.
Ana: Nice to meet you. 18 cold in here!
Lina: Yes! And I 19 hungry. The food is over there.
E. Sizning navbatingiz
Oʻzingiz va bir doʻstingiz haqida ingliz tilida yozing.
-
Oʻzingiz haqingizda uchta gap yozing: ismingiz, ishingiz yoki oʻqishingiz va qayerdan ekaningiz.
-
Bir doʻstingiz haqida ikkita gap yozing: uning yoshi va bugun oʻzini qanday his qilayotgani.
F. Aralash takrorlash
Oldingi darsni takrorlang.
-
A1-01 Ingliz tilida gap tuzilishi: soʻz tartibi (Subject + Verb + Object) oʻzbekcha tushuntirish Soʻzlarni toʻgʻri tartibda joylashtiring: happy / are / we
Javoblar
A. Tuzilish
- am
- is
- are
- is
- are
- they're
B. Maʼno
- It's
- are
- I am 30.
- He's
C. Xatoni toping
- He is 30 years old. / He's 30 years old.
- I am hungry. / I'm hungry.
- She is a doctor. / She's a doctor.
- ✓ My brothers are tall.
D. Kontekstda
- am / 'm
- is / 's
- are / 're
- It's / It is
- am / 'm
E. Sizning navbatingiz
- I'm Sara. I'm a student. I'm from Brazil.
- My friend Leo is 28. He's tired today.
F. Aralash takrorlash
- We are happy.
