Register oʻzbekcha: rasmiy va norasmiy grammatika (who / whom, contractions, between you and me)
Register: Formal and Informal Grammar
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz vaziyatning rasmiylik darajasiga mos grammatikani tanlay olasiz, bitta xabarni uch xil uslubda qayta yozasiz, butun matnni bitta uslubda saqlaysiz va koʻp ilgʻor oʻquvchilar yoʻl qoʻyadigan «haddan tashqari toʻgʻri» xatolardan qochasiz.
Asosiy gʻoya
Register (uslub) bu tilning rasmiylik darajasi. Oʻquvchilar koʻpincha register faqat soʻz boyligiga bogʻliq deb oʻylaydi: get yoki obtain. Aslida grammatika ham uslubni bildiradi: qisqargan shakllar, predlogning oʻrni, who yoki whom, aniq yoki majhul nisbat, feʼl yoki ot.
Registerni vaziyatga mos kiyim tanlash deb tasavvur qiling. Kiyim ostidagi odam, yaʼni xabar, oʻzgarmaydi. Can't come, sorry! va Unfortunately, I will be unable to attend bir xil narsani aytadi: biri futbolkada, biri kostyumda. Hech biri «yaxshiroq ingliz tili» emas. Plyajdagi kostyum ham, dafn marosimidagi futbolka ham gʻalati koʻrinadi. Eng gʻalatisi esa plyaj shortisi ustidan kiyilgan kostyum pidjagi: bitta matnda uslublarni aralashtirish haqiqiy xato.
Rasmiy grammatika odatda shaxssiz, toʻliq va zich. Norasmiy grammatika esa shaxsiy, qisqartirilgan va toʻgʻridan-toʻgʻri. Kundalik ingliz tilining katta qismi neytral, va neytral uslub sizning xavfsiz tanlovingiz. C2 dagi soʻnggi tuzoq haddan tashqari rasmiy kiyinish: between you and I kabi shakllar «toʻgʻri» eshitiladi, lekin aslida toʻgʻri emas.
Oʻzbek va ingliz tillari
Oʻzbek tilida hurmat va rasmiylikni koʻp hollarda olmosh va qoʻshimcha bildiradi: sen / siz, «oʻtir» / «oʻtiring», «keldingiz». Ingliz tilida esa hamma uchun bitta you bor, shuning uchun rasmiylik boshqa grammatik tanlovlar orqali beriladi: qisqargan shakllar, majhul nisbat, whom, otlashtirish. Rasmiy oʻzbek uslubi ham ingliz tiliga oʻxshab majhul nisbat (-il / -in: «taqiqlanadi», «qaror qabul qilindi») va ot birikmalarini («narxlarning oshishi kutilmoqda») yaxshi koʻradi; bu jihatdan tanish. Yana bir oʻxshashlik: oʻzbekcha u jinsni bildirmaydi, shuning uchun nomaʼlum bitta odam uchun they sizga tabiiy tuyuladi. Farqlar: oʻzbekchada muloyim nutqda «oʻzimga murojaat qiling» deyish odatiy, inglizchada esa contact myself xato; oʻzbekchada «men va onam» deb oʻzimizni birinchi aytish odatiy, inglizchada esa my mother and I.
| Oʻzbekcha | Uslub | Inglizcha |
|---|---|---|
| Kechirasan, jumaga kelolmayman, bir ish chiqib qoldi. | norasmiy | Sorry, can't come Friday — something's come up. |
| Afsuski, kutilmagan holatlar sababli juma kuni ishtirok eta olmayman. | rasmiy | Unfortunately, I will be unable to attend on Friday owing to unforeseen circumstances. |
| Yarim tundan keyin mashina qoʻyish taqiqlanadi. | rasmiy eʼlon, majhul | Parking is not permitted after midnight. |
| Narxlarning yana oshishi kutilmoqda. | otlashtirish | A further increase in prices is anticipated. |
| Kimdir qoʻngʻiroq qilsa, unga soat uchda qaytishimni ayting. | singular they | If anyone calls, tell them I'll be back at three. |
| Savollaringiz boʻlsa, oʻzimga murojaat qiling. | muloyim, lekin inglizchada myself emas | If you have any questions, please contact me. |
Tuzilish
Registerning grammatik belgilari
| Belgi | Norasmiy | Neytral | Rasmiy |
|---|---|---|---|
| Qisqargan shakllar | odatiy (can't, it's, we'd) | keng tarqalgan | ishlatilmaydi (cannot, it is) |
| Toʻldiruvchi who / whom | who yoki olmoshsiz | who / that yoki olmoshsiz | whom |
| Predlog | oxirida (Who to?) | oxirida | whom / which dan oldin (To whom…?) |
| Ega | tushib qolishi mumkin (Can't come.) | bor | bor |
| Bajaruvchi | you, we, they | you, we | majhul, it + majhul, one |
| Majhul nisbat | get- yoki be-majhul | be-majhul | be-majhul |
| Gʻoyalar | feʼllar (we decided) | aralash | otlar (the decision) |
| Feʼllar | phrasal yoki qisqa (find out, get) | aralash | bitta, uzunroq feʼl (discover, obtain) |
Qisqa / phrasal feʼl → rasmiy feʼl
| Norasmiy / neytral | Rasmiy |
|---|---|
| get | obtain, receive |
| find out | discover, ascertain |
| put off | postpone |
| ask for | request |
| look into | investigate |
| go up | increase, rise |
| need | require |
Giperkorreksiya: toʻgʻri boʻlish uchun haddan tashqari rasmiy
| Giperkorrekt shakl | Standart shakl | Nima uchun |
|---|---|---|
| between you and I | between you and me | predlogdan keyin toʻldiruvchi shakli |
| the man whom I think is guilty | the man who I think is guilty | who bu is ning egasi |
| Please contact myself. | Please contact me. | myself ishora qiladigan oldingi I yoʻq |
Qoʻllanish
1Who va whom, predlogning oʻrni
Whom bu who ning toʻldiruvchi shakli. Kundalik ingliz tilida who ham ega, ham toʻldiruvchi uchun ishlatiladi va predlog oxirga qoʻyiladi. Rasmiy yozuvda whom uchraydi, ayniqsa predlogdan keyin darhol; u yerda puxta ingliz tilida whom ishlatiladi (to who faqat erkin ogʻzaki nutqda eshitiladi). Oxirdagi predlog hatto rasmiy yozuvda ham xato emas, koʻpincha eng tabiiy tanlov. C1-15 ga qarang.
2Qisqargan shakllar, majhul nisbat va shaxssiz qurilmalar
Qisqargan shakllar ogʻzaki nutqda, hamkasblarga yoziladigan xatlarda va koʻp norasmiy yozuvda odatiy; rasmiy hisobotlar, huquqiy va ilmiy matnlar ulardan qochadi. Rasmiy yozuv shaxsni ham yashiradi: u majhul nisbatni (B1-10), shaxssiz it + majhulni (B2-12) va mavhum egalarni afzal koʻradi. Juda rasmiy yoki eskicha uslubda umumiy you oʻrniga one keladi; huquqiy matnlarda majburiyat uchun shall ishlatiladi.
3Norasmiy grammatika
Norasmiy ingliz tilida rasmiy uslub qoʻllanmalari tavsiya qilmaydigan xususiyatlar bor: bogʻlovchi sifatidagi like, tushib qolgan ega va yordamchi feʼllar, get-majhul (B2-13). Nomaʼlum yoki aniqlanmagan bitta odam uchun they esa boshqacha: u endi barcha uslublarda standart.
4Rasmiy grammatika
Rasmiy yozuv oldingi darslardagi qurilmalardan foydalanadi: inversiya (C1-01, C1-03), subjunctive (C1-09), otlashtirish (C1-11) va bitta soʻzli rasmiy feʼllar. Ularni hisobotlarda, rasmiy xatlarda va ilmiy matnlarda ishlating, suhbatda kamdan-kam.
5Bitta xabar uch xil uslubda
Xabarni oʻzgartirmang, grammatikani oʻzgartiring. Eʼtibor bering: rasmiy variant shunchaki «uzunroq» emas, u egani oʻzgartiradi, feʼllarni otlar bilan almashtiradi va gapiruvchining his-tuygʻularini olib tashlaydi.
6Bitta uslubda qolish va «haddan tashqari kiyinmaslik»
Matn bitta uslubda boʻlishi kerak. Rasmiy xatdagi kutilmagan norasmiy ibora yoki doʻstona xabardagi quruq rasmiy ibora beparvo, sovuq yoki kinoyali eshitiladi. C2 dagi ikkinchi tuzoq giperkorreksiya: standart grammatika oddiy shaklni talab qiladigan joyda «rasmiy eshitiladigan» shaklni ishlatish. Baʼzi munozarali nuqtalar xato emas, uslub tanlovi: koʻplikdagi otlar bilan less (less people) va birlikdagi feʼl bilan data ogʻzaki nutqda keng tarqalgan, lekin puxta yozuv fewer people ni afzal koʻradi, ilmiy matnlar esa koʻpincha data ni koʻplik deb hisoblaydi.
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. «Oʻzimga murojaat qiling» → myself. Oʻzbek ish nutqida «oʻzimga», «oʻzim bilan bogʻlaning» deyish muloyim va odatiy. Uni soʻzma-soʻz tarjima qilsangiz, myself chiqadi va u rasmiyroq eshitiladi deb oʻylash oson. Inglizchada myself faqat oldin I kelgan boʻlsa (I did it myself) yoki taʼkid uchun ishlatiladi; toʻldiruvchi oʻrnida me keladi.
2. «Men va onam» → I and my mother. Oʻzbekchada oʻzimizni birinchi aytish ham odatiy: «Men va onam sizga minnatdorchilik bildiramiz». Inglizchada odob boʻyicha boshqa odam birinchi, I esa oxirida keladi. I and my mother grammatik jihatdan tushunarli, lekin gʻalati va biroz qoʻpol eshitiladi.
3. «Iltimos, yuboring» → rasmiy xatda buyruq mayli. Oʻzbekchada «-ing» qoʻshimchasi va «iltimos» buyruqni yetarlicha muloyim qiladi: «Iltimos, hujjatlarni bugun yuboring». Inglizchada please + buyruq mayli rasmiy xatda, ayniqsa notanish odamga, buyruqdek eshitiladi. Grammatik jihatdan toʻgʻri, lekin savol yoki I would be grateful if… yumshoqroq.
Adashtirmang
rasmiy va muloyim — Rasmiylik vaziyatga bogʻliq; muloyimlik esa hurmatga. Norasmiy til juda muloyim boʻlishi, rasmiy til esa qoʻpol boʻlishi mumkin. A2-23 ga qarang.
get-majhul va be-majhul — Ikkalasi ham majhul nisbat. Get norasmiy va koʻpincha kutilmagan yoki noxush oʻzgarishni bildiradi; be esa neytral va rasmiy yozuvdagi yagona tanlov. B2-13 ga qarang.
ogʻzaki norasmiylik va yozma norasmiylik — Tushib qolgan ega qaydlar, SMS va ogʻzaki nutqqa xos; heads, tails va noaniq iboralar esa suhbatga xos. C2-03 ga qarang.
Imlo va talaffuz
- Rasmiy yozuvda qisqargan shakllarni toʻliq yozing: cannot bitta soʻz; will not, it is, they are.
- Who /huː/ va whom /huːm/ faqat oxirgi /m/ bilan farq qiladi. Tez nutqda whom kam uchraydi.
- wanna, gonna, gotta kabi yozilgan qisqartmalar faqat juda norasmiy xabarlarga yoki yozma dialogga tegishli. T-01 ga qarang.
- Rasmiy matnlarda koʻp gaplarni And yoki But bilan boshlamang; However va In addition xavfsizroq. C1-12 ga qarang.
- ASAP, FYI va pls kabi qisqartmalar norasmiy; rasmiy matnlarda ularni toʻliq yozing.
Oltin qoida
Xabarni saqlang, kiyimni almashtiring: rasmiy grammatika toʻliq, shaxssiz va otlarga boy; norasmiy grammatika qisqartirilgan, shaxsiy va feʼllarga boy. Bitta matnda bitta uslubni saqlang, ikkilansangiz neytralni tanlang va I, whom yoki myself ni faqat rasmiy eshitilgani uchun hech qachon ishlatmang.
Mashqlar
A. Tuzilish
Har bir gapni berilgan uslubda qayta yozing. Xabarni saqlang.
-
Predlogni oldinga qoʻyib, rasmiy uslubda qayta yozing: Who did you give the keys to?
-
«permitted» bilan rasmiy eʼlon qilib qayta yozing: You can't smoke anywhere in this building.
-
Ikkala phrasal verb ni bitta soʻzli rasmiy feʼllar bilan almashtirib, rasmiy uslubda qayta yozing: We need to find out why the costs went up.
-
Shaxssiz «it» + majhul bilan qayta yozing: People think the scheme will fail.
-
Tushib qolgan soʻzlarni qaytarib, neytral xat qilib qayta yozing: Got your email. Will reply tomorrow.
-
Rasmiy yozma uslubda qayta yozing: Like I said, the meeting's been put off.
-
Bu rasmiy eʼlonni neytral, kundalik ingliz tilida qayta yozing: Visitors are required to obtain a pass from reception.
B. Maʼno
Vaziyatni oʻqing va unga eng mos gapni tanlang.
-
Rasmiy shikoyat xati. Qaysi variant uslubga eng mos?toʻldiruvchi whom rasmiy yozuvga mos; neytral ingliz tilida who ham toʻgʻri
-
Har kuni birga ishlaydigan hamkasbingizga xat. Qaysi biri mos?rasmiy variant sovuq eshitilardi
-
Rasmiy loyiha hisoboti. Qaysi biri mos?shaxssiz, otlarga asoslangan, qisqargan shakllarsiz
-
Universitet saytidagi talabalar uchun zamonaviy, tushunarli yoʻriqnoma. Qaysi biri mos?singular they barcha uslublarda standart; one eskicha eshitiladi
-
Qahva ichishga uchrashadigan doʻstingizga SMS. Qaysi biri mos?tushib qolgan ega SMS ga mos
-
Rasmiy eʼlon. Qaysi gap standart grammatikaga mos?who bu «will strengthen» ning egasi; bu yerda whom giperkorrekt
C. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻri gapni yozing.
-
Thank you very much for inviting my husband and I to your daughter's wedding; we would be delighted to attend.
-
Any questions about the new booking system should be addressed to myself or to the IT helpdesk.
-
Whom should I contact if the replacement part has still not arrived by the end of the week?
-
Whom is responsible for checking that the fire doors are kept closed at all times?
-
Between you and I, the new system has caused far more problems than it has solved.
D. Kontekstda
Bu qoralamada uslublar aralashgan: murojaat va yakun rasmiy, lekin asosiy qism rasmiy emas. Raqamlangan qismlarni rasmiy uslubda qayta yozing.
Dear Ms Okafor,
Thank you for your letter of 3 March. (19) Just to let you know, your order's been sent off. (20) If you need any more info, get in touch with myself directly. (21) We're really sorry about the delay. It was caused by a technical fault. (22) We got a new part from our supplier, and the problem's been sorted. (23) Could you let me know who I should send the invoice to?
Yours sincerely,
Daniel Reyes
-
(19) ni «I am writing to confirm» bilan boshlab qayta yozing.
-
(20) ni inversiyali shart gap qilib qayta yozing va olmoshni toʻgʻrilang.
-
(21) ni «for which» bilan bitta gapga birlashtiring.
-
(22) ni majhul nisbat va rasmiy feʼllar bilan qayta yozing.
-
(23) ni «to whom» va majhul nisbat bilan qayta yozing.
E. Sizning navbatingiz
Ingliz tilida yozing.
-
Dushanba kungi yigʻilishga qatnasha olmaysiz. Xabarni uch marta yozing: doʻstga SMS (tushib qolgan ega bilan), hamkasbga xat (neytral, qisqargan shakllar bilan) va rasmiy xat (qisqargan shakllarsiz, attend feʼli bilan va sabab uchun ot birikmasi bilan).
-
Rasmiy hisobot uslubida qayta yozing: "Because the company grew so fast, it needed more staff." Ega sifatida otlashtirishni ishlating va kamida bitta kundalik soʻz oʻrniga rasmiy soʻz qoʻying.
-
Doʻstingiz sizni tugʻilgan kun kechasiga taklif qildi va siz rad etishingiz kerak. 2–3 ta norasmiy, lekin iliq gap yozing: qisqargan shakllar va kamida bitta tushib qolgan egani ishlating, I regret yoki unable kabi rasmiy iboralarni ishlatmang.
F. Aralash takrorlash
Oldingi darslarni takrorlang.
-
C1-09 Subjunctive oʻzbekcha: I suggest that he go, It is essential that she be — rasmiy tuzilmalar Subjunctive bilan rasmiy uslubda qayta yozing: The committee insists that every member should attend the meeting.
-
C1-15 Murakkab relative clauses oʻzbekcha: to whom, whereby, in which case, whatever, all of whom Predlog + «whom» bilan rasmiy tarzda birlashtiring: I sent the report to a colleague. That colleague has left the company.
-
C1-03 Rasmiy shart gaplar oʻzbekcha: Should you need, Were I to, Had I known, But for Inversiya bilan qayta yozing: If you have any problems, call this number.
Javoblar
A. Tuzilish
- To whom did you give the keys?
- Smoking is not permitted anywhere in this building.
- We need to establish why the costs increased. / We need to ascertain why the costs increased. / We need to determine why the costs rose.
- It is thought that the scheme will fail. / It is believed that the scheme will fail.
- I got your email. I'll reply tomorrow. / I've got your email. I'll reply tomorrow.
- As I said, the meeting has been postponed. / As previously stated, the meeting has been postponed.
- Visitors need to get a pass from reception. / You need to get a pass from reception.
B. Maʼno
- The manager whom I contacted has not replied.
- Just to let you know, I won't be able to make tomorrow's meeting.
- The project was delayed owing to a failure to reach agreement.
- If a student is ill, they should inform the office.
- Running late, sorry! Be there in ten.
- The candidate who we believe will strengthen the team has accepted the post.
C. Xatoni toping
- Thank you very much for inviting my husband and me to your daughter's wedding; we would be delighted to attend.
- Any questions about the new booking system should be addressed to me or to the IT helpdesk.
- ✓ Whom should I contact if the replacement part has still not arrived by the end of the week?
- Who is responsible for checking that the fire doors are kept closed at all times?
- Between you and me, the new system has caused far more problems than it has solved.
D. Kontekstda
- I am writing to confirm that your order has been dispatched.
- Should you require any further information, please contact me directly.
- The delay, for which we apologise, was caused by a technical fault.
- A replacement part has been obtained from our supplier, and the problem has been resolved. / A replacement part was obtained from our supplier, and the problem has been resolved.
- Could you please let me know to whom the invoice should be sent? / Could you please let me know to whom the invoice should be addressed?
E. Sizning navbatingiz
- Can't make Monday, sorry — dentist! / I'm afraid I won't be able to come to the meeting on Monday because I have a dentist's appointment. / Unfortunately, I will be unable to attend the meeting on Monday owing to a prior medical appointment.
- The rapid growth of the company resulted in a need for additional staff.
- So sorry, can't make Saturday — I'm away at my cousin's wedding. Hope you have a brilliant night! Let's catch up next week.
F. Aralash takrorlash
- The committee insists that every member attend the meeting.
- The colleague to whom I sent the report has left the company.
- Should you have any problems, call this number.
