Ingliz tilidagi 12 zamon oʻzbekcha: tense system xaritasi (simple, continuous, perfect)
The English Tense System: The Map
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz ingliz tilidagi 12 ta zamon shaklini bitta xaritada koʻra olasiz, ularning istalganini ikki tanlovdan (vaqt + aspekt) tuza olasiz va har bir aspekt nimani bildirishini ayta olasiz: simple, continuous, perfect va perfect continuous.
Asosiy gʻoya
Ingliz tilidagi feʼl shakllari yodlash kerak boʻlgan 12 ta alohida zamonning uzun roʻyxatiga oʻxshab koʻrinishi mumkin. Aslida unday emas. Har bir shakl atigi ikki tanlovdan kelib chiqadi.
1-tanlov: Vaqt — qachon? Oʻtgan, hozirgi yoki kelasi zamon. Uch qismli vaqt chizigʻini tasavvur qiling: oʻtmish, hozir, kelajak.
2-tanlov: Aspekt — ish-harakatga qanday qarayman?
- Simple (oddiy): butun fakt yoki tugal voqea sifatida.
- Continuous (davomli): ichkaridan, maʼlum bir payt atrofida davom etayotgan jarayon sifatida.
- Perfect (tugallangan): keyingi bir nuqtadan turib, undan oldin boʻlgan va hali ham ahamiyatli narsaga orqaga qarab.
- Perfect continuous (tugallangan davomli): keyingi bir nuqtadan turib, oʻsha nuqtagacha davom etib kelgan ishga orqaga qarab — qancha vaqt davom etganiga yoki endigina toʻxtab, koʻrinadigan natija qoldirgan ishga eʼtibor berib.
Ikki tanlovni birlashtirsangiz, uch qator (oʻtgan, hozirgi, kelasi) va toʻrt ustundan iborat xarita hosil boʻladi. Har bir zamonning manzili bor: past + perfect = past perfect. Toʻrt ustunning maʼnosini bir marta oʻrganib olsangiz, ular vaqt chizigʻining har bir qismida bir xil ishlaydi. Butun tizim ortida oʻn ikkita emas, bitta gʻoya turadi.
Oʻzbek va ingliz tillari
Oʻzbek tilida ham vaqt va aspekt bor, faqat ular asosan qoʻshimchalar va edi, boʻlmoq kabi yordamchi soʻzlar bilan ifodalanadi. Koʻp shakllar inglizchaga ancha yaqin: -yap- = continuous, -yotgan edi = past continuous, -gan edi = past perfect, -ayotgan boʻlaman = future continuous, -gan boʻlaman = future perfect. Lekin uchta muhim farq bor. Birinchisi: -a / -y shakli («ishlayman») ham odatni, ham kelajakni bildiradi, inglizchada esa I work va I will work boshqa-boshqa. Ikkinchisi: «… dan beri» bilan oʻzbekchada hozirgi zamon ishlatiladi («Qirq daqiqadan beri kutyapmiz»), inglizchada esa perfect yoki perfect continuous kerak. Uchinchisi: -gan («koʻrganman») kecha, oʻtgan yili kabi tugagan vaqt bilan ham bemalol keladi, inglizcha Present Perfect esa yoʻq. Bundan tashqari, oʻzbekchada be yoʻq, shuning uchun continuous da am / is / are ni tushirib qoldirish oson.
| Oʻzbekcha | Aspekt | Inglizcha |
|---|---|---|
| Opam kasalxonada ishlaydi. | simple (fakt) | My sister works in a hospital. |
| Gapira olmayman, mashina haydayapman. | continuous | I'm driving. |
| Kalitlarimni yoʻqotdim, ichkariga kira olmayman. | perfect (natija hozir) | I've lost my keys. |
| Qirq daqiqadan beri kutyapmiz. | perfect continuous | We've been waiting for forty minutes. |
| U uch yil kechasi ishladi. | past simple | She worked nights for three years. |
| Avtobus kutayotgan edim. | past continuous | I was waiting for the bus. |
| Film allaqachon boshlangan edi. | past perfect | The film had already started. |
| Menimcha, u tez orada yangi ish topadi. | future simple | She'll find a new job soon. |
| Ertaga shu paytda plyajda yotayotgan boʻlaman. | future continuous | I'll be lying on a beach. |
| Jumagacha hisobotni tugatgan boʻlaman. | future perfect | I'll have finished the report. |
Tuzilish
Qurilish bloklari
| Aspekt | Yordamchi feʼl + feʼl shakli | Misol (work) |
|---|---|---|
| simple | hozirgi va oʻtgan zamon darak gapida yordamchi feʼl yoʻq | work / worked |
| continuous | be + -ing shakli | be working |
| perfect | have + past participle | have worked |
| perfect continuous | have been + -ing shakli | have been working |
Past participle (baʼzan V3 deyiladi): worked, gone, written. Vaqt birinchi feʼlda koʻrinadi: am / was / will be, have / had / will have.
Xarita: work ning 12 shakli
| Simple | Continuous | Perfect | Perfect continuous | |
|---|---|---|---|---|
| Past | I worked | I was working | I had worked | I had been working |
| Present | I work | I am working | I have worked | I have been working |
| Future | I will work | I will be working | I will have worked | I will have been working |
Formulalar va misollar: 12 ta zamon bitta jadvalda
S = ega, V = fe'l, V2 = o'tgan zamon shakli (ran), V3 = past participle (run). Misollar quyidagi Sem haqidagi hikoyadan olingan.
| Zamon | Formula | Misol |
|---|---|---|
| present simple | S + V (he/she/it: V-s) | Sam runs five kilometres every morning. |
| present continuous | S + am / is / are + V-ing | He's running along the river. |
| present perfect | S + have / has + V3 | He's run three marathons so far. |
| present perfect continuous | S + have / has been + V-ing | He's been running since six o'clock. |
| past simple | S + V2 | He ran his first marathon in 2021. |
| past continuous | S + was / were + V-ing | He was running through the park when he hurt his knee. |
| past perfect | S + had + V3 | He had never run more than twenty kilometres. |
| past perfect continuous | S + had been + V-ing | He had been running for four hours. |
| future simple | S + will + V | He'll run his fastest time next Sunday. |
| future continuous | S + will be + V-ing | He'll be running through the city centre. |
| future perfect | S + will have + V3 | He'll have run forty-two kilometres by lunchtime. |
| future perfect continuous | S + will have been + V-ing | He'll have been running for nearly four hours. |
Inkor va savol: hamma ishni birinchi yordamchi feʼl qiladi
| Shakl | Inkor | Savol |
|---|---|---|
| present / past simple | She doesn't work. / She didn't work. | Does she work? / Did she work? |
| yordamchi feʼlli har qanday shakl | She isn't working. / She hasn't worked. / She won't be working. | Is she working? / Has she worked? / Will she be working? |
| ikki yoki uchta yordamchi feʼlli shakllar | She hadn't been working. | Had she been working? |
Not ni birinchi yordamchi feʼldan keyin qoʻying yoki birinchi yordamchi feʼlni egadan oldinga chiqaring. Present va past simple da yordamchi feʼl yoʻq, shuning uchun ular do / does / did ni «qarzga oladi». Oʻzbekchada inkor (-ma-) va savol (-mi) feʼlning oʻziga qoʻshiladi; inglizchada esa ular yordamchi feʼlga «yopishadi».
Har bir aspektning maʼnosi
| Aspekt | Asosiy maʼno | Qaysi savolga javob beradi |
|---|---|---|
| simple | butun fakt yoki voqea | Nima boʻladi / boʻldi / boʻladi? |
| continuous | maʼlum payt atrofida davom etayotgan jarayon | Oʻsha paytda nima boʻlyapti / boʻlayotgan edi / boʻlayotgan boʻladi? |
| perfect | biror nuqtadan oldin, oʻsha nuqtada ahamiyatli | Oʻsha paytgacha nima qilib boʻlingan? |
| perfect continuous | biror nuqtagacha davom etgan yoki endigina toʻxtab, natijasi koʻrinib turgan ish | Oʻsha paytgacha qancha vaqtdan beri davom etyapti? Nima bilan band boʻlgan? |
Xarita haqida izohlar
- Aslida ingliz tilida feʼlning oʻzida faqat ikki zamon bor (hozirgi work, oʻtgan worked); kelasi zamon will modal feʼli bilan yasaladi. «12 zamon» oʻrganish uchun qulay xarita.
- Kelasi zamonni faqat will bildirmaydi: going to, Present Continuous va Present Simple ham kelajak haqida gapira oladi. A2-05 ga qarang.
- Holat feʼllari (know, like, want, believe) odatda continuous va perfect continuous ustunlaridan qochadi. A1-23 va B1-34 ga qarang.
- Future continuous B1-05 da oʻrgatiladi. Future perfect va future perfect continuous bu yerda faqat tanishtiriladi; ular B2-01 da oʻrgatiladi.
Qoʻllanish
1Vaqt: uni birinchi feʼl koʻtaradi
Faqat birinchi feʼlni oʻzgartiring, butun ish-harakat vaqt chizigʻi boʻylab siljiydi. Feʼl birikmasining qolgan qismi oʻzgarmaydi.
2Simple: butun fakt
Simple aspekt ish-harakatni bir butun yoki umumiy fakt sifatida koʻrsatadi: odat, tugagan voqea, oddiy bashorat.
3Continuous: davom etayotgan jarayon
Continuous aspekt sizni maʼlum bir paytda ish-harakatning ichiga olib kiradi: u shu paytdan oldin boshlangan va hali tugamagan.
4Perfect: oldin va hali ham ahamiyatli
Perfect aspekt biror nuqtadan (hozirdan, oʻtmishdagi yoki kelajakdagi paytdan) turib, undan oldin boʻlgan va oʻsha nuqtada ahamiyatli narsaga orqaga qaraydi.
5Perfect continuous: qancha vaqt, biror nuqtagacha
Perfect continuous biror nuqtagacha davom etib kelgan ishga orqaga qaraydi va odatda qancha vaqt davom etganini aytadi. U endigina toʻxtagan, natijasi hozir koʻrinib turgan ishni ham tasvirlashi mumkin (B1-01 da batafsil).
612 shaklning hammasi bitta hikoyada
Yuguruvchi Semni bir feʼlning 12 shaklining hammasi orqali kuzatib boring: run – ran – run.
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. «… dan beri» + hozirgi zamon. Oʻzbekchada «2015-yildan beri Toshkentda yashaydi» deymiz: feʼl hozirgi zamonda. Inglizchada oʻtmishda boshlanib, hozirgacha davom etayotgan holat uchun Present Perfect yoki Present Perfect Continuous kerak.
2. «-gan» + tugagan vaqt → Present Perfect. «Uni kecha koʻrganman» oʻzbekchada mutlaqo tabiiy. Inglizchada yesterday, last year, in 2019 kabi tugagan vaqt bilan Past Simple keladi.
3. Continuous da be tushib qoladi. Oʻzbekchada «-yap-» ning oʻzi yetarli, alohida «be» yoʻq. Inglizchada continuous be + -ing dan iborat: am / is / are ni tushirib qoldirmang.
4. «-a / -y» → hozirgi zamon kelajak uchun ham. «Kechqurun qoʻngʻiroq qilaman» oʻzbekchada vaʼda ham, reja ham boʻla oladi va feʼl hozirgi-kelasi zamon shaklida. Inglizchada hozir qabul qilingan qaror yoki vaʼda uchun will kerak.
5. «-yap-» → holat feʼllariga ham -ing. Soʻzlashuvda «bilyapman», «xohlayapman» deymiz. Inglizchada know, want, like, believe kabi holat feʼllari odatda oddiy shaklda qoladi.
Adashtirmang
's = is yoki has — Keyingi soʻzga qarang: -ing shakli → is; past participle → has.
'd = had yoki would — 'd dan keyin past participle → had; asosiy shakl → would.
Bir xil aspekt, boshqa vaqt — Ustunning maʼnosi oʻzgarmaydi; faqat vaqt chizigʻidagi nuqta siljiydi.
Oʻquvchilar eng koʻp adashtiradigan oltita farq (Present Simple va Continuous, Past Simple va Present Perfect, Present Perfect Simple va Continuous, Past Simple va Past Continuous, Past Simple va Past Perfect hamda kelasi zamon shakllari) B1-R4 da mashq qilinadi.
Imlo va talaffuz
- Qisqargan shakllar ogʻzaki nutqda odatiy: I'm, she's, they've, he'd, we'll, won't, hasn't, hadn't.
- been nutqda kuchsiz aytiladi: /bɪn/, qisqa unli bilan, bean dagi kabi choʻziq emas: I've been waiting /aɪv bɪn ˈweɪtɪŋ/.
- Modal feʼldan keyingi have kuchsiz: I'll have finished /aɪl əv ˈfɪnɪʃt/ deb aytiladi. Lekin har doim will have yoki 'll have deb yozing, hech qachon 'll of emas.
- -ed qoʻshimchasi: jarangsiz tovushlardan keyin /t/ (worked /wɜːkt/), jarangli tovushlardan keyin /d/ (played /pleɪd/), /t/ yoki /d/ dan keyin /ɪd/ (waited /ˈweɪtɪd/). Oʻzbek tilida soʻzlar yozilganidek oʻqiladi, shuning uchun -ed ni har doim alohida boʻgʻin qilib aytish odati bor; worked ikki boʻgʻin emas, bitta boʻgʻin.
- worked dagi /ɜː/ unlisi oʻzbek tilida yoʻq: lablar boʻsh, til oʻrtada, ogʻiz biroz ochiq. Uni «o» yoki «yo» ga aylantirmang.
Oltin qoida
Har bir zamon = vaqt (oʻtgan / hozirgi / kelasi) + aspekt: simple = butun fakt; continuous = davom etayotgan jarayon; perfect = biror nuqtadan oldin va ahamiyatli; perfect continuous = biror nuqtagacha qancha vaqt (yoki natijasi koʻrinib turgan, endigina tugagan ish). Vaqtni tanlang, aspektni tanlang, vaqtni, inkorni va savolni esa birinchi yordamchi feʼl koʻtarsin. Esda tuting: «… dan beri» + hozirgi zamon → inglizchada perfect.
Xaritani o'zlashtirganingizdan keyin C2 darajasida aynan shu zamonlar xushmuomalaroq yoki uzoqroq eshitilishi uchun qanday 'siljitilishini' ko'ring: C2-01.
Mashqlar
A. Tuzilish
Shaklni ayting yoki feʼlni koʻrsatilgan shaklda yozing.
-
Shaklni ayting: "She had been waiting."
-
Shaklni ayting: "They'll have finished."
-
Present Perfect Continuous: I (study) for three hours.
-
Past Continuous: At 9 p.m. we (watch) a film.
-
Future Continuous: This time tomorrow I (fly) to Lima.
-
Savolga aylantiring: They have been living here for a year.
-
Inkorga aylantiring: She was working yesterday.
B. Maʼno
Vaziyatga mos javobni tanlang.
-
Qaysi aspekt «Hozirgacha qancha vaqtdan beri?» degan savolga javob beradi? …
-
Qaysi aspekt maʼlum bir paytda davom etayotgan ishni koʻrsatadi?
-
Toʻgʻri javobni tanlang: Look! It ….
-
Toʻgʻri javobni tanlang: When we arrived, the concert …, so we missed the first song.
-
Toʻgʻri javobni tanlang: Her hands are dirty because she ….
C. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.
-
I know him since we were children.
-
Did you saw the match?
-
He's been running for an hour.
-
We was having dinner when you called.
D. Kontekstda
Matnni toʻldiring. Qavs ichidagi feʼlni toʻgʻri shaklda yozing.
Mia 17 (work) as a nurse. She 18 (start) her first job in 2015. Before that, she 19 (study) for four years. At the moment, she 20 (train) to be a midwife, and she 21 (do) the course for six months now. Next year, she 22 (move) to a bigger hospital.
E. Sizning navbatingiz
Oʻzingiz haqingizda ingliz tilida yozing.
-
Oʻzingiz haqingizda uchta gap yozing: biri Present Continuous da, biri Present Perfect da va biri Past Simple da.
-
Uzoq vaqtdan beri qilib kelayotgan bir ishingiz haqida bitta gap yozing va qancha vaqtdan beri ekanini ayting.
F. Aralash takrorlash
Oldingi darslarni takrorlang.
-
A2-19 Present Perfect yoki Past Simple? Farqi oddiy tilda I (lose) my keys yesterday, but I found them this morning.
-
B1-34 State verbs va continuous oʻzbekcha: I think yoki I'm thinking? She's being silly I (think) about changing my job.
-
B1-03 Past Perfect oʻzbekcha: «ketgan edi» = had left. Oʻtmishdan oldingi oʻtmish By the time I got to the party, most people (go) home.
Javoblar
A. Tuzilish
- past perfect continuous
- future perfect
- have been studying
- were watching
- will be flying
- Have they been living here for a year?
- She wasn't working yesterday.
B. Maʼno
- perfect continuous
- continuous
- 's snowing / is snowing
- had started
- has been gardening
C. Xatoni toping
- I have known him since we were children.
- Did you see the match?
- ✓ He's been running for an hour.
- We were having dinner when you called.
D. Kontekstda
- works / is working
- started
- had studied / had been studying / studied
- is training
- has been doing
- will move / is moving / is going to move / will be moving
E. Sizning navbatingiz
- I'm reading a great book at the moment. I've been to Morocco twice. I went there last in 2022.
- I've been playing the piano for eight years.
F. Aralash takrorlash
- lost
- am thinking
- had gone
