Reported Speech oʻzbekcha: oʻzgalar gapi ingliz tilida («… dedi»)
Reported Speech: Statements
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz birovning aytganini yetkaza olasiz (She said (that) she was tired): zamonlarni, olmoshlarni va vaqt soʻzlarini toʻgʻri oʻzgartirasiz hamda zamonni oʻzgartirish shart boʻlmagan holatlarni bilasiz.
Asosiy gʻoya
Birovning soʻzlarini yetkazganingizda, siz yozuvni qayta qoʻyib bermaysiz. Siz xabarni oʻz nuqtai nazaringizdan yetkazasiz: oʻz vaqtingiz, oʻz joyingiz, oʻz qarashingizdan.
Tasavvur qiling, Maria dushanba kuni shunday dedi: "I'm tired. I'll call you tomorrow." Juma kuni siz buni doʻstingizga aytib beryapsiz. Dushanba endi oʻtmishda, shuning uchun suhbat vaqt boʻyicha bir qadam orqaga suriladi: Maria said she was tired and would call me the next day. Bu orqaga surish backshift deyiladi.
Qolgan hamma narsa ham sizning nuqtai nazaringizga koʻchadi. Uning I si she ga, uning you si me ga, uning tomorrow si the next day ga aylanadi, chunki dushanbadan qaraganda «ertaga» jumadan qaraganda «ertaga» emas.
Lekin backshift mexanik qoida emas. Agar u aytgan narsa hali ham haqiqat boʻlsa yoki gap hozirgina aytilgan boʻlsa, asl zamonni saqlab qolishingiz mumkin. Doim oʻzingizdan soʻrang: hozir turgan joyimdan bu qanday koʻrinadi?
Oʻzbek va ingliz tillari
Oʻzbekchada birovning gapini yetkazishning ikki asosiy yoʻli bor. Birinchisi, gapni deyarli oʻzgartirmasdan, dedi yoki deb aytdi bilan keltirish: «Maria charchadim, ertaga qoʻngʻiroq qilaman, dedi». Bu yerda shaxs ham («charchadim»), zamon ham, «ertaga» ham oʻzgarmaydi. Ikkinchisi, sifatdosh yoki harakat nomi va -ni aytdi bilan: «Maria charchaganini va ertasi kuni qoʻngʻiroq qilishini aytdi». Bu yerda shaxs egalik qoʻshimchasi orqali oʻzgaradi, lekin zamon orqaga surilmaydi. Ingliz tilidagi reported speech da esa uchta narsa birdan oʻzgaradi: olmosh (I → she), zamon (am → was, will → would) va vaqt soʻzlari (tomorrow → the next day). Yana bir farq: oʻzbekchadagi oldin ham ago («ikki yil oldin»), ham before («undan ikki yil oldin») maʼnosini beradi, inglizchada esa bular har xil.
| Oʻzbekcha | Usul | Inglizcha |
|---|---|---|
| Maria «Charchadim» dedi. | koʻchirma gap: soʻzlar oʻzgarmaydi | Maria said, "I'm tired." |
| Maria charchaganini aytdi. | oʻzlashtirma gap: zamon orqaga surilmaydi | Maria said she was tired. |
| U menga tafsilotlarni yuborishini aytdi. | «Yuboraman» → will → would | He said he would send me the details. |
| Ertaga kelaman, dedi. | «ertaga» oʻzgarmaydi | She said she would come the next day. |
| Bu ishni ikki yil oldin boshlaganini aytdi. | oldin = ago yoki before | He said he had started the job two years before. |
| Jeyk kechikayotganini aytyapti. | hozirgi zamondagi «aytyapti» | Jake says he's running late. |
Tuzilish
Asosiy andoza
| Xabar beruvchi feʼl | (that) | yetkazilgan gap |
|---|---|---|
| She said | (that) | she was hungry. |
| He told me | (that) | he had lost his keys. |
That ixtiyoriy va nutqda koʻpincha tushirib qoldiriladi. Say va tell ning andozalari har xil: B1-13 ga qarang.
Backshift — oʻtgan zamondagi xabar beruvchi feʼldan keyin zamon oʻzgarishi
| Koʻchirma gap | Oʻzlashtirma gap |
|---|---|
| Present Simple: "I work in a bank." | Past Simple: She said she worked in a bank. |
| Present Continuous: "I'm leaving." | Past Continuous: He said he was leaving. |
| Present Perfect: "I've finished." | Past Perfect: She said she had finished. |
| Past Simple: "I saw it." | Past Perfect: He said he had seen it. (saw ham mumkin) |
| will: "I'll help." | would: She said she would help. |
| can: "I can swim." | could: He said he could swim. |
| may: "It may rain." | might: She said it might rain. |
| must (majburiyat): "I must go." | had to: He said he had to go. (must ham mumkin) |
| am / is / are going to: "We're going to move." | was / were going to: They said they were going to move. |
Oʻzgarmaydi: would, could, should, might, ought to va Past Perfect oʻz holicha qoladi.
Olmoshlar va egalik soʻzlari — ularni xabar yetkazayotgan odamning nuqtai nazariga moslang.
| Koʻchirma gap | Oʻzlashtirma gap |
|---|---|
| "I love my job." (Tom) | Tom said he loved his job. |
| "We'll meet you at our house." (ota-onangiz, sizga) | They said they would meet me at their house. |
Vaqt va joy soʻzlari (vaqt yoki joy hozir boshqacha boʻlsa)
| Koʻchirma gap | Oʻzlashtirma gap |
|---|---|
| now | then, at that time |
| today / tonight | that day / that night |
| yesterday | the day before, the previous day |
| tomorrow | the next day, the following day |
| last week | the week before, the previous week |
| next month | the following month |
| … ago | … before, … earlier |
| here | there |
| this / these | that / those (yoki the) |
Qoʻllanish
1said dan keyin backshift
Xabar beruvchi feʼl oʻtgan zamonda boʻlsa (said, told), zamonni bir qadam orqaga suring.
2Oʻzlashtirma gapda modal feʼllar
Will → would, can → could, may → might, must (majburiyat) → had to. Would, could, should, might va ought to oʻzgarmaydi.
3Olmosh va egalik soʻzlarini oʻzgartirish
Oʻz nuqtai nazaringizdan yetkazing. Soʻrang: hozir kim gapiryapti va kim tinglayapti? Oʻzbekchada «u» erkak ham, ayol ham; inglizchada tanlang: he yoki she, his yoki her.
4Vaqt va joy soʻzlarini oʻzgartirish
Xabar yetkazayotgan paytingizda vaqt yoki joy boshqacha boʻlsa, today, tomorrow, ago, here kabi soʻzlarni oʻzgartiring.
5Backshift yoʻq: hali ham haqiqat yoki hozirgina aytilgan
Maʼlumot hozir ham haqiqat boʻlsa, asl zamonni saqlab qolishingiz mumkin. Bu nutqda juda keng tarqalgan. Backshift ham toʻgʻri.
6Hozirgi zamondagi xabar beruvchi feʼl: backshift yoʻq
Xabar beruvchi feʼl hozirgi zamonda boʻlsa (says, has said), zamonlar oʻzgarmaydi. Bu xabarlar va yozma eslatmalar uchun odatiy.
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. «… dedi» → olmosh oʻzgarmaydi. Oʻzbekchada «Akam charchadim, dedi» deymiz: «charchadim» birinchi shaxsda qoladi. Inglizchaga soʻzma-soʻz oʻgirsak, I ham qolib ketadi va gap boshqa odam haqida boʻlib qoladi. Oʻzlashtirma gapda olmoshni xabar beruvchiga moslang.
2. «U» → he yoki she. Oʻzlashtirma gapda olmosh doim almashadi, «u» esa oʻzbekchada jinsni koʻrsatmaydi. Natijada ayolning gapini he bilan yetkazib yuboramiz.
3. «Oldin» → ago. Oʻzbekchada «ikki yil oldin» ham hozirdan sanaladi (ago), ham oʻtmishdagi paytdan sanaladi (before). Oʻtmishda aytilgan gapni yetkazayotganda, oʻsha paytdan orqaga sanash uchun before yoki earlier ishlating.
4. «Bugun / ertaga … dedi» → today / tomorrow. «Yakshanba kuni Dilnoza bugun ketaman, dedi» gapida «bugun» Dilnozaning bugunidir. Inglizchada uni xabar berayotgan paytingizga moslang: today → that day, tonight → that night.
Adashtirmang
Koʻchirma va oʻzlashtirma gap — Koʻchirma gap aniq soʻzlarni qoʻshtirnoq ichida takrorlaydi; oʻzlashtirma gap ularni oʻzgartirib qayta aytib beradi.
Backshift bor va yoʻq — Ikkalasi ham toʻgʻri boʻlishi mumkin. Backshift shunchaki xabar beradi; backshift boʻlmasa, siz buni hozir ham haqiqat deb hisoblayotganingiz koʻrinadi.
must (majburiyat) va must (taxmin) — Majburiyat maʼnosidagi must koʻpincha had to ga aylanadi. Taxmin maʼnosidagi must B1-16 esa must boʻlib qoladi.
Imlo va talaffuz
- Oʻzlashtirma gapda qoʻshtirnoq ham, vergul ham boʻlmaydi: She said she was tired.
- Koʻchirma gapda qoʻshtirnoqdan oldin vergul qoʻyiladi va oxirgi nuqta qoʻshtirnoq ichida turadi: She said, "I'm tired."
- said /sed/ deb aytiladi. Yozilganidek «said» deb yoki say dagi unli bilan oʻqimang. Oxiridagi /d/ ni jarangli aytishga harakat qiling: koʻp oʻzbekzabonlar uni /t/ qilib aytadi.
- that ishlatilganda kuchsiz: /ðət/: She said that he'd left. /ð/ uchun til uchini tishlar orasiga qoʻying; uni «z» yoki «d» bilan almashtirmang.
- 'd would ham, had ham boʻlishi mumkin: She said she'd help (would) / She said she'd helped (had). Undan keyingi feʼlga qarang.
Oltin qoida
Oʻz vaqtingiz va joyingizdan yetkazing: oʻtgan zamondagi xabar beruvchi feʼldan keyin zamonni odatda bir qadam orqaga suring, olmosh va vaqt soʻzlarini moslang. Gap hali ham haqiqat boʻlsa yoki xabar beruvchi feʼl hozirgi zamonda boʻlsa, asl zamonni saqlashingiz mumkin. Esda tuting: «… dedi» deb oʻgirganda I, my, today, ago ni oʻzgartirishni unutmang.
Mashqlar
A. Tuzilish
1–6-mashqlarda backshift ishlating.
-
"I'm cold." → She said she cold.
-
"We've finished the project." → They said they the project.
-
"I'll text you." → He said he me.
-
"I can't find my keys." → She said she her keys.
-
"I may be late." → He said he late.
-
"I'm watching a film." → She said she a film.
-
said bilan yetkazing: "I love my new job." (opangiz yoki singlingiz)
B. Maʼno
Vaziyatga mos javobni tanlang.
-
Dushanba kuni Tom aytdi: "I'll do it tomorrow." Hozir juma. Gapni toʻldiring: Tom said he would do it .
-
Doʻstingiz buni besh daqiqa oldin aytdi: "The film starts at eight." Gapni toʻldiring: She said the film at eight.
-
Sam oʻtgan yili "I'm a vegetarian" degan edi va u hali ham vegetarian. Qaysi yetkazish toʻgʻri?
-
Hamshira sizga aytdi: "You must be tired." Yetkazing: The nurse said I tired.
C. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.
-
He said me that he was ill.
-
She said she will come, but she didn't.
-
They said they must to go home.
-
The forecast says it will rain tomorrow.
D. Kontekstda
Matnni toʻldiring. Har bir boʻsh oʻrinda backshift ishlating.
I had lunch with Clara yesterday. She said she 16 (be) really happy at her new company. She told me she 17 (just / get) a promotion! She said they 18 (send) her to New York the following month, and that she 19 (can) take her family with her. She also said she 20 (call) me when she got there.
E. Sizning navbatingiz
Ingliz tilida yozing.
-
Oʻtgan hafta doʻstingiz sizga aytgan biror gapni eslang. Uni said bilan yetkazing.
-
Bugungi biror xabarni says bilan yetkazing.
F. Aralash takrorlash
Oldingi darslarni takrorlang.
-
B1-03 Past Perfect oʻzbekcha: «ketgan edi» = had left. Oʻtmishdan oldingi oʻtmish When I got to the station, the train (already / leave).
-
A2-33 Who called you? Who did you call? Ega va toʻldiruvchi haqidagi savollar oʻzbekcha Who (you / call) last night?
-
B1-10 Passive Voice oʻzbekcha: majhul nisbat (is made, was built) This house (build) in 1920.
-
B1-06 Second Conditional oʻzbekcha: «-sa … -ardim» ingliz tilida If I (be) you, I'd say sorry.
