Spoken grammar oʻzbekcha: jonli suhbat grammatikasi (Sounds good, heads and tails, sort of, are you?)
Spoken Grammar
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz haqiqiy suhbat grammatikasini tushuna olasiz va ishlatasiz: gap boshida tushib qolgan soʻzlar, heads va tails, ataylab noaniq iboralar, ogʻzaki nutqdagi bogʻlovchi soʻzlar, javob iboralari, taʼkid uchun teglar, bir xil qutbli munosabat teglari, be like / go va gap oxiridagi though.
Asosiy gʻoya
Yozma grammatika sahifa bilan yolgʻiz qolgan oʻquvchi uchun qurilgan. Ogʻzaki grammatika esa bir paytda birga turgan, bir narsalarni koʻrib turgan va bir-birining gapini boʻla oladigan ikki kishi uchun qurilgan.
Soʻzlovchilar juda koʻp narsani birga bilgani uchun aniq narsani tashlab ketadi (Coffee?), avval mavzuni eʼlon qilib, keyin unga izoh beradi (That restaurant, it's amazing) va doim oʻz munosabatini bildirib turadi (well, I mean, sort of). Bu «yomon grammatika» emas. Bu oʻz qoidalariga ega boshqa tizim, va ravon soʻzlovchilar bu qoidalarga yozuvchilar oʻz qoidalariga amal qilganidek aniq amal qiladi.
Suhbatni toʻp otish oʻyini deb tasavvur qiling. Toʻp toʻgʻri tezlikda va ushlash oson boʻlib kelishi kerak. Ogʻzaki grammatika yumshatadi, eʼlon qiladi va tekshiradi, shunda suhbatdosh xabarni ushlab, uni qaytarib otadi. Faqat toʻliq yozma gaplar bilan gapiradigan oʻquvchi xatni ovoz chiqarib oʻqiyotgan odamga oʻxshab qoladi. IELTS Speaking da ham aynan shu tabiiylik yuqori baho oladi.
Oʻzbek va ingliz tillari
Ogʻzaki oʻzbek tilida bu xususiyatlarning koʻpi sizga tanish. Oʻzbek tilida ega koʻpincha tushib qoladi, chunki shaxsni feʼl qoʻshimchasi koʻrsatadi: «Koʻrdim», «Keldingizmi?». Mavzuni oldinga chiqarish ham odatiy: «Bizning menejer, u …»; izohni oxirga qoʻyish ham: «Juda mehribon-da, akangiz». Taxminiy vaqt uchun -lar ishlatamiz («yettilarda»), bu seven-ish ga oʻxshaydi. Hikoyada birovning gapini hozirgi zamonda «… deydi» deb keltiramiz, xuddi inglizcha he goes kabi. Farqlar ham bor. Ingliz tilida ega faqat norasmiy nutqda va faqat gap boshida tushib qoladi, shunda ham it / there va yordamchi feʼl u bilan birga ketadi; oʻzbekchada esa it ga mos soʻz umuman yoʻq. Oʻzbekcha u jinsni bildirmaydi, inglizchada esa head yoki tail dagi ot olmoshga mos boʻlishi shart (he / she). Oʻzbekcha shundaymi? yoki toʻgʻrimi? har qanday gapga qoʻshiladi, inglizcha teg esa gapdagi yordamchi feʼl va egaga qarab oʻzgaradi.
| Oʻzbekcha | Vazifasi | Inglizcha |
|---|---|---|
| Koʻrganman allaqachon. | tushib qolgan ega | Seen it already. |
| Bizning menejer, u soat oʻngacha xatlarga javob bermaydi. | head | Our manager, she never answers emails before ten. |
| Juda mehribon-da, akangiz. | tail | He's really kind, your brother. |
| Soat yettilarda keling. | noaniq vaqt | Come round at seven-ish. |
| Demak, ketyapsiz, shundaymi? | munosabat tegi | So you're leaving, are you? |
| Keyin u menga: «Jiddiymisan?» deydi. | hikoyadagi iqtibos | And she was like, "Are you serious?" |
Tuzilish
Ogʻzaki grammatikaning asosiy xususiyatlari
| Xususiyat | Nima boʻladi | Misol |
|---|---|---|
| Vaziyatga koʻra tushirish | gap boshida ega / yordamchi feʼl / it / there tushib qoladi | Seen it? Sounds good. |
| Head | ergash gapdan oldingi ot birikmasi, keyin olmosh bilan qaytariladi | My sister, she's a pilot. |
| Tail | ergash gapdan keyingi ot birikmasi, olmoshni takrorlaydi | She's a pilot, my sister. |
| Noaniq iboralar | chamalash, yumshatish, roʻyxatni erkin tugatish | sort of, kind of, -ish, and stuff, or something |
| Bogʻlovchi soʻzlar | suhbatni tartibga soladi va munosabatni bildiradi | well, anyway, I mean, you know, right, mind you, actually |
| Javob iboralari | qisqa munosabat | Fair enough. Absolutely. I suppose so. |
| Taʼkid tegi | bir xil qutb, darak tartibi, pasayuvchi ohang | You're mad, you are. |
| Munosabat tegi | bir xil qutb, soʻroq tartibi, odatda koʻtariluvchi ohang | So you're leaving, are you? |
| Iqtibos soʻzi | hikoyada be like / go gapni kiritadi | She was like, "No way!" |
| Oxirdagi though | oxirida qarama-qarshilik qoʻshiladi | It's small, though. |
Vaziyatga koʻra tushirishda nima tushib qolishi mumkin
| Tushib qolgan | Toʻliq shakl | Ogʻzaki shakl |
|---|---|---|
| I | I don't know. | Don't know. |
| It / that + be | It's a good idea. | Good idea. |
| Yordamchi feʼl + you | Have you finished? | Finished? |
| Yordamchi feʼl + you | Do you want some? | Want some? |
| Is there / are there | Is there any milk left? | Any milk left? |
| Artikl (juda norasmiy) | The car's outside. | Car's outside. |
Faqat gapning boshidagi soʻzlar tushib qoladi, va faqat tinglovchi ularni vaziyatdan tiklay olsa.
Qoʻllanish
1Vaziyatga koʻra tushirish
Vaziyat tushib qolgan soʻzlarni aniq qilib qoʻysa, soʻzlovchilar ularni gap boshida tashlab ketadi: odatda ega olmoshi, yordamchi feʼl, it yoki there. Bu C1-10 dagi tushirish qoidalarining davomi: u yerda tushib qolgan soʻzlar matnda oldinroq aytilgan edi.
2Heads va tails
Head mavzuni oldinga qoʻyadi, shunda tinglovchi nima haqida gap ketayotganini biladi; keyin olmosh uni qaytaradi. Tail ot birikmasini oxirga qoʻshadi: kimni nazarda tutayotganingizni aniqlashtiradi yoki fikringizni taʼkidlaydi. Tails ayniqsa baho bildirganda koʻp uchraydi.
3Noaniq iboralar
Soʻzlovchilar koʻpincha ataylab aniq gapirmaydi: doʻstona eshitilish, ortiqcha sinchkovlikdan qochish uchun yoki aniq tafsilot muhim boʻlmagani uchun. -ish vaqt, son, rang va sifatlarga qoʻshila oladi. And stuff, and things va or something narsalar yoki ishlar roʻyxatini tugatadi.
4Ogʻzaki nutqdagi bogʻlovchi soʻzlar
Ogʻzaki bogʻlovchi soʻzlar suhbatni boshqaradi: boshlaydi, mavzuni oʻzgartiradi, toʻgʻrilaydi, umumiy bilimni tekshiradi, qarama-qarshilik qoʻshadi. Ular odatda gap boshida keladi; lugʻaviy maʼnosi kam, lekin ijtimoiy maʼnosi katta.
5Javob iboralari va yumshatuvchilar
Tinglovchilar gapni kuzatib borayotganini, rozi ekanini yoki qabul qilganini qisqa turgʻun javoblar bilan koʻrsatadi. Ularning koʻpi rozilik yoki norozilikni yumshatadi. "Are you?" kabi javob savollari ham shu guruhga kiradi (A2-32).
6Taʼkid uchun teglar
Savol teglaridan (B1-15) farqli oʻlaroq, taʼkid tegi bir xil qutbni saqlaydi, darak tartibidan (olmosh + yordamchi feʼl) foydalanadi va hech narsa soʻramaydi. U fikrni kuchaytiradi. Bu norasmiy va asosan UK ga xos; olmosh oʻrniga toʻliq ot ham kelishi mumkin.
7Munosabat va hayrat uchun bir xil qutbli teglar
Ijobiy darak gapga ijobiy savol tegi ham qoʻshilishi mumkin: soʻroq tartibida, odatda koʻtariluvchi ohang bilan. U maʼlumotni tekshirmaydi; hozirgina bilib olgan yoki sezgan narsangizga munosabat bildiradi: qiziqish, hayrat yoki keskinroq ohang bilan norozilik va eʼtiroz. Gap koʻpincha So yoki Oh bilan boshlanadi. Bu qolip deyarli faqat ijobiy gaplar bilan ishlatiladi.
8Iqtibos soʻzlari va oxirdagi though
Hikoya qilayotganda soʻzlovchilar birovning gapi yoki munosabatini koʻpincha say oʻrniga be like yoki go bilan keltiradi. Be like soʻzlar, fikrlar yoki munosabatni yetkazishi mumkin; bu juda norasmiy va yoshlar orasida keng tarqalgan. Go koʻpincha hozirgi zamonda keladi, hatto oʻtmishdagi hikoyada ham, va bu hikoyani jonli qiladi. Gap oxiridagi though hozir aytilgan gapga qarama-qarshilik qoʻshadi, xuddi oxirga qoʻyilgan but kabi; ogʻzaki nutqda u although dan ancha koʻp uchraydi. Bu uchalasini rasmiy yozuvga olib kirmang.
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. «Kecha juda sovuq edi» → it siz gap. Oʻzbek tilida it ga mos soʻz yoʻq va ega bemalol tushib qoladi. Shuning uchun inglizchada ham it ni tashlab, yordamchi feʼlni qoldirib yuborish oson. Ogʻzaki ingliz tilida it tushib qolsa, u bilan birga yordamchi feʼl ham ketadi.
2. «U» → head yoki tail da notoʻgʻri olmosh. Oʻzbekcha «u» erkak uchun ham, ayol uchun ham ishlatiladi: «Buvim, u hali ham har kuni mashina haydaydi». Inglizchada head dagi otga qarab he yoki she ni tanlash kerak, aks holda gap ikki xil odam haqidadek eshitiladi.
3. «Shundaymi?» → har doim isn't it? Oʻzbekcha «shundaymi?», «toʻgʻrimi?» har qanday gapga oʻzgarmasdan qoʻshiladi. Shuning uchun inglizchada ham bitta isn't it? ni hamma joyga qoʻyish oson. Ingliz tilida teg gapdagi ega va yordamchi feʼlni takrorlaydi; munosabat tegida esa qutb ham bir xil boʻladi.
Adashtirmang
savol tegi, taʼkid tegi va munosabat tegi — Savol tegi qutbni oʻzgartiradi va tekshiradi; taʼkid tegi qutbni saqlaydi, darak tartibini ishlatadi va izoh beradi; munosabat tegi qutbni saqlaydi, soʻroq tartibini ishlatadi va munosabat bildiradi. B1-15 ga qarang.
vaziyatga koʻra tushirish va matnga koʻra tushirish — Matnga koʻra tushirish oldin aytilgan soʻzlarni tashlab ketadi (C1-10); vaziyatga koʻra tushirish esa vaziyatdan aniq boʻlgan soʻzlarni tashlab ketadi.
actually va at the moment — Actually birov ishonayotgan narsaga qarama-qarshilikni bildiradi; u vaqt soʻzi emas.
Imlo va talaffuz
- Head oʻz ohangi bilan aytiladi, keyin qisqa pauza boʻladi: That house (pauza) it's huge.
- Tail tez va past ohangda, xuddi keyin esga tushgandek aytiladi: He's lovely, your brother.
- Taʼkid teglarida ohang pasayadi; munosabat teglarida odatda koʻtariladi. Oʻzbekcha «shundaymi?» dagi koʻtariluvchi ohang munosabat tegiga yaqin.
- Bogʻlovchi soʻzlar koʻpincha qisqarib aytiladi: you know /jəˈnəʊ/ (UK), /jəˈnoʊ/ (US); kind of /ˈkaɪndə/; sort of /ˈsɔːtə/ (UK), /ˈsɔːrdə/ (US). T-01 ga qarang.
- Yozma dialogda head yoki tail ni vergul bilan ajrating: Lovely people, the neighbours.
Oltin qoida
Suhbatda har bir soʻzni emas, tinglovchiga kerak narsani ayting: vaziyat aniq qilib qoʻygan narsani tashlab keting, mavzuni eʼlon qiling va munosabatni boshqarish uchun well, I mean, sort of kabi kichik soʻzlardan foydalaning. Bu xususiyatlarni ogʻzaki nutq va norasmiy xabarlar uchun saqlang.
Mashqlar
A. Tuzilish
Har bir gapni berilgan xususiyat bilan tabiiy ogʻzaki ingliz tiliga aylantiring.
-
Vaziyatga koʻra tushirish: Have you seen my keys anywhere?
-
Fikringizni taʼkidlash uchun tail: Your sister is very funny.
-
Head: Have you tried the new gym on Park Road?
-
Fikringizni kuchaytirish uchun taʼkid tegi: He's clever.
-
Hozirgina eshitgan yangiligingizga «So» va bir xil qutbli teg bilan munosabat: You've bought a new car.
-
Ikkinchi gapda oxirdagi «though»: The hotel was lovely. But it was a long way from the beach.
B. Maʼno
Vaziyatni oʻqing va unga eng mos javob yoki gapni tanlang.
-
Hamkasbingiz aytdi: "I can't come tonight — I've got a deadline." Siz uning sababini qabul qilasiz. Qaysi javob mos?Fair enough sababni qabul qiladi; Tell me about it = tajribadan kelib chiqqan kuchli rozilik
-
Ishdagi muammo haqida gapirib boʻldingiz va yangi mavzuga oʻtmoqchisiz. Qaysi biri mos?anyway mavzuni oʻzgartiradi yoki yopadi
-
Doʻstingiz aytdi: "You must be exhausted after that flight." Siz oʻzingizni yaxshi his qilyapsiz va bu uning kutganiga zid. Qaysi javob mos?actually kutilganni toʻgʻrilaydi
-
Oʻsmir oʻgʻlingiz xonasini yigʻishtirganini aytdi. Siz hayron boʻldingiz va biroz kinoya qilyapsiz. Qaysi biri mos?bir xil qutb, soʻroq tartibi = tekshirish emas, munosabat
-
Savol bermoqchi emassiz, doʻstingiz haqidagi fikringizni kuchaytirmoqchisiz. Qaysi biri mos?taʼkid tegi: bir xil qutb, darak tartibi
-
Ilmiy insho xulosasi. Qaysi biri mos?tushirish va noaniq iboralar ogʻzaki nutqqa xos
C. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻri gapni yozing.
-
Is a shame you can't come to the barbecue on Saturday — we'll really miss you.
-
He's a brilliant teacher, my sister; all her students say she makes maths fun.
-
Want some more cake, or are you saving room for the cheese?
-
Have finished with the laptop? I need it for a video call in five minutes.
-
Has gone home already? I wanted to ask him about the report before the weekend.
D. Kontekstda
Bu suhbat yozma matndek eshitiladi. Raqamlangan qismlarni koʻrsatmaga muvofiq tabiiy ogʻzaki nutqqa aylantiring.
Mia: (18) Is there any coffee left?
Sam: No, I'm afraid not. There's some tea. (19) But it's the herbal kind.
Mia: Oh well. (20) It sounds like a tea day, then. Oh, and (21) the new manager is really nice.
Sam: Yes, she's lovely. (22) She is a little shy, I think. In the meeting yesterday, (23) she said, "Honestly, I'm terrified of presentations," and everyone relaxed.
Mia: Ha! By the way, (24) did you say that the machine is broken again?
Sam: Yes, again. Right, I'd better get back to my desk. (25) I will see you at the meeting at about three.
-
(18) ni vaziyatga koʻra tushirish bilan norasmiy qiling.
-
(19) ni oxirdagi «though» bilan qayta yozing.
-
(20) ni egani tushirib, norasmiy qiling.
-
(21) ni tail bilan qayta yozing.
-
(22) da «a little» ni ogʻzaki noaniq ibora bilan almashtiring.
-
(23) ni «go» yoki «be like» iqtibos soʻzi bilan jonli hikoya qilib qayta ayting.
-
(24) ni «So» va bir xil qutbli teg bilan yangilikka munosabat qilib qayta yozing.
-
(25) ni norasmiy qiling: egani tushiring va «-ish» ishlating.
E. Sizning navbatingiz
Ingliz tilida yozing.
-
Doʻstingiz aytdi: "I'm moving to Canada next month!" 2–3 ta ogʻzaki gap bilan javob bering. Javob savoli yoki munosabat tegi, bitta javob iborasi va I mean yoki well kabi bitta bogʻlovchi soʻz ishlating.
-
Doʻstingizga oʻtgan dam olish kunlari haqida 2–3 ta ogʻzaki gap bilan gapirib bering. Bitta tail, bitta noaniq ibora (-ish, sort of, and stuff) va oxirdagi though ni ishlating.
-
Kulgili hikoyadan bir lavhani 2–3 ta ogʻzaki gapda aytib bering. Head, kamida bir marta be like yoki go va asosiy fikrga qaytish uchun anyway ishlating.
F. Aralash takrorlash
Oldingi darslarni takrorlang.
-
C1-10 Ellipsis va substitution oʻzbekcha: Yes, I am, I hope not, I'd love to — takrorlamasdan gapirish Javobni almashtirish (substitution) bilan qisqartiring: "Are you coming to the party?" "I hope that I'm coming to the party."
-
B1-15 Question tags oʻzbekcha: «…, isn't it?» — «shunday emasmi?» inglizcha Savol tegi bilan taklifga aylantiring: Let's start.
Javoblar
A. Tuzilish
- Seen my keys anywhere?
- She's very funny, your sister.
- The new gym on Park Road, have you tried it?
- He's clever, he is.
- So you've bought a new car, have you?
- The hotel was lovely. It was a long way from the beach, though.
B. Maʼno
- Fair enough, maybe next time.
- Anyway, what time does the film start tonight?
- Actually, I feel fine. I slept the whole way.
- So you've finally tidied your room, have you?
- Honestly, you're an absolute genius, you are.
- This appears to be a sensible proposal.
C. Xatoni toping
- It's a shame you can't come to the barbecue on Saturday — we'll really miss you. / Shame you can't come to the barbecue on Saturday — we'll really miss you.
- She's a brilliant teacher, my sister; all her students say she makes maths fun.
- ✓ Want some more cake, or are you saving room for the cheese?
- Have you finished with the laptop? I need it for a video call in five minutes. / Finished with the laptop? I need it for a video call in five minutes.
- Has he gone home already? I wanted to ask him about the report before the weekend. / Gone home already? I wanted to ask him about the report before the weekend.
D. Kontekstda
- Any coffee left?
- It's the herbal kind, though.
- Sounds like a tea day, then.
- She's really nice, the new manager.
- She's kind of shy, I think. / She's sort of shy, I think.
- she goes, "Honestly, I'm terrified of presentations," and everyone relaxed / she was like, "Honestly, I'm terrified of presentations," and everyone relaxed
- So the machine's broken again, is it?
- See you at the meeting at three-ish. / See you at the meeting at threeish.
E. Sizning navbatingiz
- Oh, are you? Wow, good for you! I mean, I'll miss you, but it sounds amazing.
- It was brilliant, that party. We just danced and chatted and stuff till one-ish. The music was a bit loud, though.
- My neighbour, she knocks on my door at midnight, and she's like, "Have you seen my cat?" We search the whole building. Anyway, the cat was asleep on her own sofa the whole time.
F. Aralash takrorlash
- I hope so.
- Let's start, shall we?
