Always, usually, never қазақша: жиілік үстеулері және олардың орны
Always, Usually, Never: How Often
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз always, usually, often, sometimes, rarely, hardly ever және never сөздері арқылы бір нәрсені қаншалықты жиі істейтініңізді айта аласыз, бұл сөздерді сөйлемде дұрыс орынға қоя аласыз және twice a week, How often…? сияқты тіркестерді қолдана аласыз.
Негізгі идея
Пайыздық шкаланы елестетіңіз, телефоныңыздағы батарея белгісі сияқты. 0%-да never тұр: бірде-бір рет. 100%-да always тұр: әр жолы. Олардың арасында usually, often, sometimes, rarely және hardly ever. Бұл сөздер жиілік үстеулері (adverbs of frequency) деп аталады: олар бір нәрсенің қаншалықты жиі болатынын айтады.
Бұл үстеулер сөйлемнің ортасында, етістікке жақын тұрғанды ұнатады. Олар әдеттегі етістіктің алдында тұрады (I always walk), бірақ be етістігінен кейін келеді (I'm always late). Be ерекше етістік екенін A1-03 сабағынан білесіз.
Нақты сан үшін ағылшын тілі ұзынырақ тіркестер қолданады: every day, twice a week, three times a year. Бұлар сөйлемнің соңында (кейде басында) тұрады.
Және есте сақтаңыз: never өзі болымсыз сөз. Оған not қоспаңыз. Бір болымсыздық жеткілікті.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақшада да жиілік үстеулері бар: әрқашан / үнемі (always), әдетте (usually), жиі (often), кейде (sometimes), сирек (rarely), өте сирек (hardly ever), ешқашан (never). Олар да етістіктің алдына жақын тұрады, бұл сізге таныс. Бірақ үш маңызды айырмашылық бар. Біріншісі: қазақшада ешқашан болымсыз етістікпен келеді («ешқашан ішпеймін»), ал ағылшыншада never жалғыз жеткілікті: I never drink. Екіншісі: «кешігемін», «қарным ашады» сияқты қазақша етістіктердің орнында ағылшыншада көбінесе be + сын есім тұрады, сонда үстеу be сөзінен кейін келеді. Үшіншісі: «аптасына», «айына» деген -сына/-ына жалғауы ағылшыншада a сөзі болады: twice a week, in a week емес. Тағы бір пайдалы сәйкестік: қазақшадағы -а бермейді («келісе бермеймін») дәл don't always мағынасын береді.
| Қазақша | Ағылшынша | Айырмашылығы |
|---|---|---|
| Мен ешқашан кофе ішпеймін. | I never drink coffee. | қазақшада екі болымсыздық; ағылшыншада тек never |
| Қыста пойыздар жиі кешігеді. | The trains are often late in winter. | қазақшада етістік; ағылшыншада be + often + late |
| Ол кейде кешке дейін жұмыс істейді. | She sometimes works late. | үстеу етістіктің алдында: екі тілде ұқсас |
| Айына бір рет барамын. | I go once a month. | -ына → a; бір рет → once |
| Аптасына екі рет. | Twice a week. | екі рет → twice; тіркес сөйлемнің соңында |
| Әпкеммен келісе бермеймін. | I don't always agree with my sister. | -а бермейді → don't always |
Құрылым
Жиілік шкаласы (шамамен)
| Үстеу | Шамамен |
|---|---|
| always | 100% |
| usually / normally | 90% |
| often | 70% |
| sometimes | 50% |
| rarely / seldom | 10% |
| hardly ever | 5% |
| never | 0% |
Seldom сөзі rarely сөзімен мағыналас, бірақ ресмирек және ауызша сөйлеуде сирек айтылады. Бұл деңгейде rarely қолданыңыз; seldom сөзін оқығанда танысаңыз жеткілікті.
Орны
| Ереже | Үлгі | Мысал |
|---|---|---|
| негізгі етістіктің алдында | бастауыш + үстеу + етістік | I often cook at home. |
| be етістігінен кейін | бастауыш + be + үстеу | She's never late. |
| сұрақта: бастауыштан кейін | Do + бастауыш + үстеу + етістік? | Do you often travel for work? |
| usually, often, normally, always болымсыз сөйлемде | don't / doesn't + үстеу + етістік | I don't usually eat breakfast. |
| sometimes болымсыз сөйлемде | бастауыш + sometimes + don't / doesn't + етістік | I sometimes don't have time. |
Жалпы ереже: «бірінші көмекші етістіктен кейін». Әзірге сіздің көмекші етістіктеріңіз do / does; дәл осы орынды A1-17 сабағында can сөзімен де көресіз (I can never find my keys).
Басында және соңында: Sometimes және usually (normally да) сөйлемді бастай алады, бұл ауызша сөйлеуде жиі кездеседі: Sometimes I work from home. Sometimes сөйлемнің соңында да тұра алады: I work from home sometimes.
Жиілік тіркестері — әдетте сөйлемнің соңында
| Тіркес | Мысал |
|---|---|
| every + day / week / morning / summer | I check my email every morning. |
| once / twice / three times + a + day / week / month / year | We eat out twice a month. |
| on + күндер (көпше) | She plays tennis on Fridays. |
| How often…? | How often do you go to the gym? |
Қолданылуы
1Әдеттегі етістіктермен: негізгі етістіктің алдында
Үстеуді бастауыш пен негізгі етістіктің арасына қойыңыз.
2Be етістігімен: be етістігінен кейін
am / is / are сөздерімен үстеу етістіктен кейін келеді.
3Сұрақтар мен болымсыз сөйлемдерде
Сұрақта үстеуді бастауыштан кейін қойыңыз. Болымсыз сөйлемде usually, often және normally көбінесе don't / doesn't сөзінен кейін тұрады; usually мен often оның алдында да тұра алады (We usually don't…). Sometimes болымсыздықтың алдында тұрады. Don't always «әр жолы емес» дегенді білдіреді.
4Sometimes және usually сөйлемнің басында; never — not сөзінсіз
Sometimes және usually сөйлемді бастай алады, бұл ауызша сөйлеуде жиі кездеседі. Never «ешқашан» дегенді өзі білдіреді, сондықтан оны don't / doesn't сөзімен қолданбаңыз.
5Нақты жиілік және How often…?
How often…? деп сұраңыз да, үстеумен немесе сөйлемнің соңындағы нақты тіркеспен жауап беріңіз.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Ешқашан … -мей-» → екі болымсыздық. Қазақшада «ешқашан» міндетті түрде болымсыз етістікпен келеді: «Даурен ешқашан таңғы ас ішпейді». Сөзбе-сөз аударсаңыз, ағылшын сөйлемінде екі болымсыздық пайда болады. Ағылшыншада never жалғыз жеткілікті, етістік хабарлы түрде қалады.
2. Be етістігі жоғалады. «Ол үнемі кешігеді», «Інімнің мектептен кейін әрқашан қарны ашады» сияқты сөйлемдерде қазақшада етістік бар, бірақ ағылшыншада олардың орнында be + сын есім тұрады. Сонда be оңай түсіп қалады. Үстеу be етістігінен кейін келетінін ұмытпаңыз.
3. «Аптасына бір рет» → one time in a week. Қазақшадағы «аптасына», «айына» деген жалғаулар ағылшыншада in болып кетеді, ал «бір рет», «екі рет» сөзбе-сөз one time, two times болып аударылады. Ағылшыншада once / twice + a. Қазақшада бұл тіркес етістіктің алдында тұрады, ағылшыншада әдетте сөйлемнің соңында.
4. «Үнемі … -а бермейді» → always doesn't. «Ұлым таңғы асты үнемі іше бермейді» «кейде ішеді, кейде ішпейді» дегенді білдіреді. Ағылшыншада бұл мағына doesn't always арқылы беріледі. always doesn't «әр жолы ішпейді», яғни «ешқашан» сияқты естіледі.
Шатастырмаңыз
never және not… ever — Never = not… ever. Біреуін ғана қолданыңыз, екеуін бірге емес.
don't always және never — Don't always «кейде иә, кейде жоқ» дегенді білдіреді. Never «бірде-бір рет» дегенді білдіреді.
hardly ever және hardly — Hardly ever = ешқашан дерлік (жиілік). Жалғыз hardly «әрең, дерлік емес» дегенді білдіреді (I can hardly hear you). A2-09 қараңыз.
Бір сөзден тұратын үстеу және тіркес — Бір сөзді үстеулер ортада тұрады; ұзынырақ тіркестер әдетте соңында. Жағымсыз немесе әдеттегі мінез туралы айту жолдары (She'll sit there for hours) әлдеқайда кейін, B2-17 сабағында.
Жазылуы мен айтылуы
- often /ˈɒfn/ (UK), /ˈɔːfn/ (US): t әдетте оқылмайды, бірақ /ˈɒftən/ деп айтатындар да бар. Екпін бірінші буында.
- usually /ˈjuːʒuəli/ төрт буыннан тұрады, бірақ тез сөйлегенде көбінесе үш буынмен айтылады: /ˈjuːʒəli/. Ортадағы /ʒ/ дыбысы қазақтың ж дыбысына өте жақын, бұл сізге оңай.
- always /ˈɔːlweɪz/: екпін бірінші бөлікке түседі; бір l әрпімен жазылады. /ɔː/ созылыңқы, ерін домаланады.
- Бұл сөздердің бәрінде екпін бірінші буынға түседі: ALways, USually, Often, SOMEtimes. Қазақ тіліндегідей екпінді соңғы буынға ауыстырмаңыз.
- once /wʌns/ — бір буын, «wunss» сияқты; басындағы /w/ дыбысы қазақтың у дыбысына ұқсас (мысалы, «уақыт» сөзіндегідей), ерін домаланып басталады. twice /twaɪs/ = екі рет. Үш және одан көп рет үшін three times, four times… айтыңыз.
- Үстеу негізгі хабар болса, екпін соған түседі: She's never on time!
Алтын ереже
Жиілік үстеулері негізгі етістіктің алдында және be етістігінен кейін тұрады. Болымсыз сөйлемде usually / often / always әдетте don't / doesn't сөзінен кейін келеді (We usually don't… та дұрыс), ал sometimes оның алдында тұрады. Нақты тіркестер (twice a week) әдетте сөйлемнің соңында тұрады. Never өзі болымсыз: қазақшадағыдай екінші болымсыздық қоспаңыз.
Жаттығулар
A. Құрылым
Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз немесе сөйлемді толықтырыңыз.
-
Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз: always / I / breakfast / have
-
Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз: late / is / never / he
-
Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз: you / do / cook / often / ?
-
Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз: usually / we / don't / go out / on Mondays
-
Толықтырыңыз: We go on holiday a year. (one time)on holiday (UK); on vacation (US)
-
Толықтырыңыз: I see my aunt a year. (two times)
B. Мағына
Мағынаға қарай дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: I … watch TV — maybe once a month.
-
0% мағынасындағы сөзді таңдаңыз: …
-
"He doesn't always walk to work." Ол жұмысқа күн сайын жаяу бара ма? …
-
Сұрақты толықтырыңыз: " do you go swimming?" "Twice a week."go swimming: тұрақты тіркес, A1-22 қараңыз
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
She goes sometimes to the gym.
-
I don't never eat meat.
-
They always are busy.
-
I see my aunt two times in a year.
-
We usually have lunch at one.
D. Мәтін ішінде
Мәтінді толықтырыңыз. Жақшадағы сөздерді қолданыңыз.
I'm a nurse. My week is never the same. I 16 (usually / work) from Monday to Thursday. I 17 (be / often) tired on Thursday evening! On Fridays I go to the gym, and I 18 (sometimes / swim) in the pool there. I 19 (never / work) on Sundays — Sunday is family day. My sister visits us 20 (two times) a month.
E. Сіздің кезегіңіз
Өз аптаңыз туралы ағылшынша жазыңыз.
-
Аптаңыз туралы always, sometimes және never сөздерімен үш сөйлем жазыңыз.
-
Жауап беріңіз: How often do you see your friends? Нақты тіркес қолданыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A1-13 Present Simple болымсыз және сұраулы түрі қазақша: don't, doesn't, do, does your brother often play football?
-
A1-14 Have және Have Got қазақша: «бар» ағылшынша қалай айтылады? I a shower every morning.
-
A1-12 Present Simple қазақша: I work, she works, -s қашан жалғанады? My sister (study) every evening.
Жауаптар
A. Құрылым
- I always have breakfast.
- He is never late.
- Do you often cook?
- We don't usually go out on Mondays. / We usually don't go out on Mondays.
- once
- twice
B. Мағына
- hardly ever
- never
- no
- How often
C. Қатені табыңыз
- She sometimes goes to the gym. / Sometimes she goes to the gym. / She goes to the gym sometimes.
- I never eat meat. / I don't ever eat meat.
- They are always busy. / They're always busy.
- I see my aunt twice a year. / I see my aunt two times a year.
- ✓ We usually have lunch at one.
D. Мәтін ішінде
- usually work
- am often / 'm often
- sometimes swim
- never work
- twice
E. Сіздің кезегіңіз
- I always get up at seven. I sometimes cook dinner. I never work on Sundays.
- I see my friends twice a week.
F. Аралас қайталау
- Does
- have / take
- studies
