To Be болымсыз және сұраулы түрі қазақша: isn't, aren't, Are you…? және қысқа жауаптар
To Be: Negatives, Questions and Short Answers
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз I'm not, isn't және aren't арқылы бір нәрсенің рас емес екенін айта аласыз, be етістігімен иә / жоқ сұрақтары мен wh- сұрақтарын қоя аласыз және Yes, I am, No, she isn't сияқты қысқа жауаптар бере аласыз.
Негізгі идея
A1-02 сабағындағы көпір есіңізде ме? Be бастауышты ақпаратпен байланыстырады. Әрі be — күшті етістік: болымсыз сөйлем мен сұрақты өзі жасай алады.
Болымсыз ету үшін not сөзін бірден оның артына қойыңыз: She is → She is not. Сұрақ жасау үшін be бастауыштың алдына секіріп шығады: You are ready → Are you ready? Басқа ештеңе өзгермейді.
Жауап бергенде ағылшын тілі бүкіл сөйлемді қайталамайды. Ол жаңғырық қайтарады: тек бастауыш пен кішкентай етістік. Are you tired? — Yes, I am. Is it far? — No, it isn't. Жай ғана Yes немесе No деуге де болады, бірақ жаңғырық жылырақ әрі толығырақ естіледі. Бұл жаңғырықты ағылшын тілінде басқа етістіктермен де қайта-қайта естисіз.
Осы үлгіні көрсеңіз болды: not — be етістігінен кейін, be — бастауыштың алдында, жауапта — жаңғырық. am / is / are сөздерінің бәрі осылай жұмыс істейді.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде болымсыздық пен сұрақ сөйлемнің соңында жасалады. Болымсыздықты емес немесе жоқ сөзі береді: «Мен дайын емеспін», «Ол үйде жоқ». Сұрақты ма / ме / ба / бе / па / пе шылауы береді, ал сөз тәртібі мүлде өзгермейді: «Сіз ашсыз ба?» Ағылшын тілінде бәрі алдыңғы жақта болады: not бірден be етістігінен кейін тұрады, ал сұрақта be бастауыштың алдына шығады. Қысқа жауаптың да логикасы басқа: қазақша баяндауышты қайталаймыз («Иә, студентпін»), ал ағылшыншада тек есімдік пен be айтылады (Yes, I am).
| Қазақша | Ағылшынша | Айырмашылығы |
|---|---|---|
| Мен дайын емеспін. | I'm not ready. | қазақшада «емес» соңында; ағылшыншада not бірден am сөзінен кейін |
| Әкем үйде жоқ. | My dad isn't at home. | орын туралы «жоқ» дейміз, бірақ ағылшыншада no емес, isn't / is not |
| Сіз ашсыз ба? | Are you hungry? | қазақшада шылау соңында, тәртіп өзгермейді; ағылшыншада are бастауыштың алдына шығады |
| Вокзал қайда? | Where is the station? | қазақшада сұрау сөзі соңында; ағылшыншада басында, одан кейін is |
| Атыңыз кім? | What's your name? | атты «кім» деп сұраймыз; ағылшыншада what |
| «Студентсіз бе?» «Иә, студентпін.» | "Are you a student?" "Yes, I am." | қазақшада баяндауыш қайталанады; ағылшыншада есімдік + be |
| «Ол бүгін жұмыста жоқ па?» «Иә, жоқ.» | "Isn't she at work today?" "No, she isn't." | қазақшада «иә» сұраққа келіседі; ағылшыншада жауап фактіге қарай: болымсыз болса → No |
Құрылым
Болымсыз түрі (negative)
| Бастауыш | Толық түрі | Қысқарған түрі 1 | Қысқарған түрі 2 |
|---|---|---|---|
| I | I am not | I'm not | — |
| you | you are not | you aren't | you're not |
| he / she / it | he is not | he isn't | he's not |
| we | we are not | we aren't | we're not |
| they | they are not | they aren't | they're not |
amn't деген қалыпты қысқарған түрі жоқ. I'm not қолданыңыз. (Сұрақ қосымшаларында aren't I? айтылады: B1-15 қараңыз.)
Иә / жоқ сұрақтары — be бастауыштың алдына шығады
| Хабарлы сөйлем | Сұрақ |
|---|---|
| You are a student. | Are you a student? |
| She is at work. | Is she at work? |
| The shops are open. | Are the shops open? |
| I am late. | Am I late? |
Қысқа жауаптар (short answers) — жаңғырық
| Сұрақ | Иә | Жоқ |
|---|---|---|
| Are you…? | Yes, I am. | No, I'm not. |
| Is he / she / it…? | Yes, he is. | No, he isn't. / No, he's not. |
| Are you (көпше) / we / they…? | Yes, we are. / Yes, they are. | No, we aren't. / No, they aren't. |
| Am I…? | Yes, you are. | No, you aren't. / No, you're not. |
Иә деген қысқа жауап қысқартылмайды: Yes, I am. (Yes, I'm. емес), Yes, she is. (Yes, she's. емес). Болымсыз қысқа жауаптар әдетте қысқарады. Толық түрі (No, I am not.) де мүмкін, бірақ қатқыл немесе өте ресми естіледі.
Wh- сұрақтары — сұрау сөзі + be + бастауыш
| Сұрау сөзі | be | Бастауыш | Қалғаны |
|---|---|---|---|
| Where | is | the bathroom? | |
| What | is | your name? | |
| How old | are | your children? | |
| How | are | you? | |
| Why | are | they | late? |
Қолданылуы
1Болымсыз сөйлемдер
Бір нәрсенің рас емес екенін айту үшін am / is / are сөзінен кейін not қойыңыз. Ауызша сөйлеуде қысқарған түрлері әдеттегі нәрсе. Қазақшадағы «емес» пен «жоқ» сөйлемнің соңында тұрады, ал not етістіктің дәл артында.
2Иә / жоқ сұрақтары
am / is / are сөзін бастауыштың алдына қойыңыз. Дауыс әдетте соңында көтеріледі. Қазақшадағы ма / ме шылауының орнына ағылшыншада сөз тәртібі өзгереді.
3Қысқа жауаптар
Yes / No + есімдік + be арқылы жауап беріңіз. Зат есімді емес, есімдікті қолданыңыз.
4Be етістігімен wh- сұрақтары
Алдымен сұрау сөзі, сосын be, сосын бастауыш. Сұрау сөздерінің бәрі: A1-16 қараңыз. Қазақша сұрау сөзі көбінесе соңында тұрады («Вокзал қайда?»), ал ағылшыншада ол әрқашан басында.
5Be етістігімен күнделікті сұрақтар
Be етістігімен кейбір сұрақтар — күнделікті тұрақты тіркестер. Оларды тұтас жаттап алыңыз.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Емес» соңында → is / are жоғалады. Қазақша «Пәтеріміз онша үлкен емес» дейміз: болымсыздық та, баяндауыш та сөйлемнің соңында. Сөзбе-сөз аударғанда not қалады да, is / are түсіп қалады. Ағылшыншада көпір (be) болымсыз сөйлемде де керек, ал not оның артынан келеді.
2. «Жоқ» → no. Қазақша біреудің бір жерде болмағанын «жоқ» деп айтамыз: «Әкем қазір үйде жоқ». «Жоқ» сөзі no деп те аударылатындықтан, сөйлемге no қойып жіберу оңай. Сөйлем ішінде be етістігінен кейін not керек (isn't, aren't). No көбінесе жауаптың басында тұрады: No, he isn't.
3. Сұрақта сөз тәртібі өзгермейді. Қазақша сұрақ үшін соңына шылау немесе сұрау сөзін қосамыз, ал қалған тәртіп сол күйі қалады: «Емтихан қиын ба?», «Орындарымыз қайда?». Ағылшыншада be бастауыштың алдына шығуы керек, ал сұрау сөзінен кейін ол бірден тұрады. Иә / жоқ сұрағында хабарлы тәртіп дауыс көтеріліп айтылғанда кейде естіледі, бірақ қалыпты сұрақ емес. Ал сұрау сөзі бар сұрақта be етістігін түсіріп тастау немесе соңына қою — қате.
4. «Атыңыз кім?» → Who is your name? Қазақша атты «кім» деп сұраймыз: «Атыңыз кім?», «Мұғаліміңіздің аты кім?». Ағылшын тілінде name — адам емес, зат, сондықтан what қолданылады. Who адамның өзі туралы сұрайды: Who's that man?
5. «Иә, жоқ» → Yes, she isn't. Қазақша «иә» сұрақпен келіседі: «Ол бүгін жұмыста жоқ па?» «Иә, жоқ. Ауырып қалды.» Ағылшыншада Yes пен No сұраққа емес, фактіге қарай таңдалады: жауап болымсыз болса — No, болымды болса — Yes.
Шатастырмаңыз
isn't және aren't — isn't he / she / it / бір зат үшін; aren't you / we / they / көп зат үшін.
he isn't және he's not — Екеуі де дұрыс, мағынасы бірдей. He's not сәл күштірек естілуі мүмкін. I сөзімен жалғыз қысқарған түр — I'm not.
Be етістігімен және басқа етістіктермен сұрақтар — Be алдыңғы орынға өзі шығады. Басқа етістіктердің көбіне көмекші етістік (auxiliary) do немесе does керек (A1-13 қараңыз).
Жазылуы мен айтылуы
- isn't = /ˈɪznt/, aren't = /ɑːnt/ (UK), /ɑːrnt/ (US). Апостроф not сөзіндегі o әрпінің орнында тұрады.
- isn't сөзінде /z/ мен /n/ арасында дауысты жоқ: «изынт» деп айтпаңыз. Тіл ұшы тістің артында қалады да, ауа мұрыннан шығады. Сөз соңындағы /t/ өте әлсіз естіледі.
- aren't сөзіндегі /ɑː/ — ауызды кең ашып, тілді төмен түсіріп айтылатын созылыңқы дыбыс. Британ айтылуында r естілмейді.
- Болымсыз сөйлемде болымсыз сөз екпінмен айтылады: I'm not hungry сөйлемінде not сөзін анық айтыңыз; She isn't here сөйлемінде isn't сөзін анық айтыңыз.
- Иә / жоқ сұрағында дауыс әдетте соңында көтеріледі: Are you OK? ↗. Wh- сұрақтарында әдетте төмендейді: Where are you from? ↘. Қазақша сұрақты шылау жасайды, ал ағылшыншада дауыс ырғағы мен сөз тәртібі маңызды.
- Иә деген қысқа жауапта етістік күшті айтылады: Yes, I am — am /æm/ толық әрі анық. Бұл /æ/ дыбысы қазақтың ә дыбысына жақын, сізге оңай. Ал сұрақта are әдетте әлсіз: Are you ready? — are /ə/ сияқты, қысқа бейтарап дыбыс.
- What's, Where's, Who's, How's ауызша сөйлеуде өте жиі қолданылады: What's your name?
Алтын ереже
Be өзі жұмыс істейді: болымсыз ету үшін одан кейін not қойыңыз, сұрақ жасау үшін оны бастауыштың алдына шығарыңыз. Жаңғырықпен жауап беріңіз — есімдік пен be: Yes, I am. / No, it isn't. Қазақшадағыдай «емес» пен сұрақ шылауын соңына қалдырмаңыз: ағылшыншада бәрі be етістігінің айналасында болады.
Жаттығулар
A. Құрылым
Тапсырмаға қарай сөйлемді өзгертіңіз немесе сөздерді ретімен қойыңыз.
-
Болымсыз түрге келтіріңіз: She is a teacher.
-
Болымсыз түрге келтіріңіз: I am cold.
-
Болымсыз түрге келтіріңіз: They are at school.
-
Сұрақ құраңыз: You are tired.
-
Сұрақ құраңыз: The hotel is near the beach.
-
Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз: are / old / how / you
-
Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз: your keys / where / are
B. Мағына
Қысқа жауапты жазыңыз немесе дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
"Is your car new?" "No, ."
-
"Are you and Sam friends?" "Yes, ."
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: The windows … open.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: "Are you from Spain?" …
-
Сіз оның тұрған жерін білгіңіз келеді. Дұрыс жауапты таңдаңыз: …
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
"Is he a doctor?" сұрағына жауап: Yes, he's.
-
Where your office is?
-
I amn't from London.
-
Do you be hungry?
-
"Are your parents at home?" "No, they aren't."
D. Мәтін ішінде
Диалогты толықтырыңыз.
Mia: Hi! 18 you new here?
Leo: Yes, I 19. I'm Leo.
Mia: Nice to meet you. Where 20 you from?
Leo: I'm from Toronto. 21 this the right room for English?
Mia: No, it 22. This is the music room. English is next door.
Leo: Oh no! 23 I late?
Mia: No, you 24. You're early!
E. Сіздің кезегіңіз
Өзіңіз туралы және жаңа сыныптасыңыз үшін ағылшынша жазыңыз.
-
Бүгін өзіңіз туралы шын екі болымсыз сөйлем жазыңыз.
-
Жаңа сыныптасыңызға be етістігімен екі сұрақ жазыңыз. Содан кейін өзіңіздің қысқа жауаптарыңызды жазыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A1-02 To Be (am, is, are) қазақша: қашан және қалай қолданылады, мысалдар мен жаттығулар My sister a nurse.
-
A1-01 Ағылшын сөйлемі қалай құрылады: сөз тәртібі (Subject + Verb + Object) қазақша Түзетіңіз: Is very hot today.
Жауаптар
A. Құрылым
- She isn't a teacher. / She's not a teacher. / She is not a teacher.
- I'm not cold. / I am not cold.
- They aren't at school. / They're not at school. / They are not at school.
- Are you tired?
- Is the hotel near the beach?
- How old are you?
- Where are your keys?
B. Мағына
- it isn't / it's not
- we are
- aren't
- Yes, I am.
- Where is she?
C. Қатені табыңыз
- Yes, he is.
- Where is your office? / Where's your office?
- I'm not from London. / I am not from London.
- Are you hungry?
- ✓ "Are your parents at home?" "No, they aren't."
D. Мәтін ішінде
- Are
- am
- are
- Is
- isn't / 's not
- Am
- aren't / 're not
E. Сіздің кезегіңіз
- I'm not tired. My friends aren't here.
- Are you a student? Yes, I am. Is your home near here? No, it isn't.
F. Аралас қайталау
- is / 's
- It is very hot today. / It's very hot today.
