SlowingoГрамматика
A2 10 / 38

Adverbs қазақша: quickly, well, hard үстеулері қалай жасалады?

Adverbs: Quickly, Well, Hard

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз біреудің бір істі қалай істейтінін қимыл-сын үстеулері (quickly, carefully, well, hard) арқылы айта аласыз, сын есім мен үстеудің біреуін дұрыс таңдай аласыз, үстеуді сөйлемде дұрыс орынға қоя аласыз және сын есімді very, really, extremely, quite, fairly, pretty, rather сөздерімен күшейтіп немесе әлсіретіп айта аласыз.

Негізгі идея

Сын есім де, үстеу де сипаттайды, бірақ әртүрлі нәрсені сипаттайды. Сын есім (adjective) зат есімді, яғни адамды немесе затты сипаттайды: a careful driver. Қимыл-сын үстеуі (adverb of manner) етістікті, яғни қимылды және оның қалай орындалатынын сипаттайды: She drives carefully.

Спорт комментаторын елестетіңіз. Кейде ол ойыншыны сипаттайды: a quick player, a careful player, a good player. Бұлар сын есімдер. Кейде ол ойыншының не істеп жатқанын сипаттайды: He moves quickly. He passes the ball carefully. He plays well. Бұлар үстеулер. Таңдау үшін өзіңізге сұрақ қойыңыз: мен адамды немесе затты сипаттап тұрмын ба (she is careful), әлде оның бір істі қалай істейтінін бе (she works carefully)?

Бір тұзақ бар. Кейбір етістіктер (look, feel, smell, sound, taste) көбіне қимылды білдірмейді. Олар бір нәрсенің қандай екенін немесе қандай болып көрінетінін айтады. Be сияқты, олардан кейін сын есім келеді: You look tired. This soup smells good.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Қазақ тілінде сын есім мен үстеу көбіне бір сөз: «жақсы аспаз» және «жақсы пісіреді», «тез көлік» және «тез жүгіреді», «әдемі ән» және «әдемі айтады». Ағылшын тілінде сөз өзгереді: a good cook, бірақ she cooks well; a careful driver, бірақ she drives carefully. Қазақшада үстеудің өз жұрнақтары да бар: -ып/-іп («абайлап»), -а/-е («қуана»), -мен («қуанышпен»), -ша/-ше («қазақша»). Ағылшыншада ең жиі жол біреу: сын есім + -ly. Сөз тәртібі де басқа: қазақша үстеу етістіктің алдында тұрады («жапон тілінде еркін сөйлейді»), ал ағылшыншада көбіне етістік пен толықтауыштан кейін: speaks Japanese fluently. Тағы бір айырмашылық: «әрең естимін», «ұйықтамадым дерлік» деген қазақша сөйлемде етістік кейде болымсыз болады, ал hardly болымсыз мағынаны өзі береді, етістік болымды қалады.

ҚазақшаМағынасыАғылшынша
Ол жақсы аспаз.сын есім (адам)She's a good cook.
Ол жақсы тамақ пісіреді.үстеу (қимыл)She cooks well.
Абайлап жүргізіңіз.қимылдың қалай орындалатыныPlease drive carefully.
Ол қуана жымиды.қимылдың қалай орындалатыныShe smiled happily.
Ол жапон тілінде еркін сөйлейді.үстеу етістіктің алдында / соңындаShe speaks Japanese fluently.
Даусыңызды әрең естіп тұрмын.«дерлік жоқ»I can hardly hear you.
Шаршаңқы көрінесің.күй → сын есімYou look tired.

Құрылым

Жүйелі үстеулер: сын есім + -ly

Сын есімЕрежеҮстеу
slow, quick, careful, quiet+ -lyslowly, quickly, carefully, quietly
happy, easy, angryдауыссыз + -y → -ilyhappily, easily, angrily
gentle, terrible, simple-le → -lygently, terribly, simply
automatic, dramatic-ic → -icallyautomatically, dramatically

Ерекше үстеулер

Сын есімҮстеуМысал
goodwellShe sings well.
fastfastHe drives fast.
hardhardThey work hard.
latelateThe bus arrived late.
earlyearlyI got up early.

Тұзақтар: ұқсас сөздер, басқа мағына

СөзМағынасыМысал
hardкөп күш салып, тынбайShe studies hard.
hardlyәрең, дерлік … жоқI can hardly hear you.
lateкешігіпHe came late.
latelyсоңғы кездеHave you seen her lately?

Дәреже үстеулері + сын есім немесе үстеу

СөзКүшіМысал
extremelyөте-мөте күштіextremely cold
really / veryкүштіreally tired, very quickly
quiteорташа (UK), көбіне күшті (US)quite good
prettyорташа немесе күштірек (бейресми)pretty good
ratherорташа немесе күштірек; көбіне жағымсыз не күтпеген нәрсе (UK-де жиірек)rather cold
fairlyорташаfairly easy

Қолданылуы

1Қимыл-сын үстеулері: қимыл қалай орындалады

Қимыл-сын үстеулерінің көбі = сын есім + -ly. Олар қимылды сипаттайды.

Please drive carefully.
Абайлап жүргізіңіз.
«абайлап» қимылды сипаттайды → carefully
The children were playing quietly in their room.
Балалар бөлмесінде тыныш ойнап жатты.
қазақша «тыныш» сын есім де, үстеу де; ағылшыншада quietly
She smiled happily when she saw the results.
Нәтижелерді көргенде ол қуана жымиды.
«қуана» → happily; «ол» мұнда әйел → she
He closed the door gently.
Ол есікті ақырын жапты.
gently = ақырын, жайлап
The software updates automatically.
Бағдарлама автоматты түрде жаңарады.
«автоматты түрде» → automatically

2Ерекше үстеулер: well, fast, hard, late, early

Good сөзі well болып өзгереді. Fast, hard, late және early үстеу болғанда да сол күйі қалады. Fastly деген сөз жоқ.

You speak English really well.
Сіз ағылшынша өте жақсы сөйлейсіз.
қимылды сипаттайтын «жақсы» → well, good емес
Don't talk so fast — I can't follow you.
Сонша тез сөйлеме, ілесе алмай жатырмын.
fast өзгермейді: fastly деп айтылмайды
My parents worked hard all their lives.
Ата-анам өмір бойы тынбай еңбек етті.
hard = көп күш салып
The plane landed late because of the fog.
Тұманға байланысты ұшақ кешігіп қонды.
«кешігіп» → late
We left early because of the traffic.
Көлік кептелісіне байланысты ерте шықтық.
early өзгермейді

3Тұзақтар: hard және hardly, late және lately

Hardly «әрең, дерлік … жоқ» дегенді, lately «соңғы кезде» дегенді білдіреді. Олар hard пен late сөздерінің үстеуі емес. Hardly әдетте негізгі етістіктің алдында (немесе can, be және басқа көмекші етістіктерден кейін) тұрады.

I worked hard yesterday.
Кеше көп күш салып жұмыс істедім.
hard = көп күш салып
I hardly slept last night.
Кеше түнде ұйықтамадым дерлік.
қазақша етістік болымсыз, ал hardly-ден кейін етістік болымды: hardly slept
I can hardly hear you.
Даусыңызды әрең естіп тұрмын.
«әрең» → hardly
She arrived late.
Ол кешігіп келді.
late = кешігіп
Have you seen Mia lately?
Соңғы кезде Мияны көрдің бе?
lately = соңғы кезде; тұрақты тіркес Present Perfect шағымен келеді, A2-16 қараңыз

4Байланыстырушы етістіктен кейін сын есім, қимыл етістігінен кейін үстеу

Be, look, feel, smell, sound, taste және seem етістіктерінен кейін сын есім қолданыңыз: мұнда бұл етістіктер күйді білдіреді. Қимыл етістіктерінен кейін үстеу қолданыңыз. Well «сау» деген мағынада сын есім де бола алады (I don't feel well). Басқа байланыстырушы етістіктер (get, become, go, turn) B1-32 сабағында.

You look tired.
Шаршаңқы көрінесің.
look = көріну → сын есім
She looked at me angrily.
Ол маған ашулана қарады.
look at = қарау, яғни қимыл → үстеу
This cake tastes delicious.
Бұл торттың дәмі керемет.
taste + сын есім
That sounds great!
Тамаша ғой!
sound + сын есім
I don't feel well today.
Бүгін өзімді онша жақсы сезінбей тұрмын.
well мұнда «сау» деген сын есім
The flowers smell lovely.
Гүлдердің иісі керемет.
lovely сын есім

5Қимыл-сын үстеуінің орны

Қимыл-сын үстеуі әдетте етістіктен кейін немесе етістік пен толықтауыштан кейін тұрады. Оны етістік пен толықтауыштың ортасына қоймаңыз.

She speaks Japanese fluently.
Ол жапон тілінде еркін сөйлейді.
қазақша үстеу етістіктің алдында; ағылшыншада етістік + толықтауыш + үстеу
He answered the question correctly.
Ол сұраққа дұрыс жауап берді.
«дұрыс» → correctly, сөйлемнің соңында
They walked slowly to the station.
Олар бекетке баяу басып барды.
үстеу етістіктен кейін
Read the instructions carefully.
Нұсқаулықты мұқият оқып шығыңыз.
етістік + толықтауыш + үстеу

6Дәреже үстеулері: very, really, extremely, quite, fairly, pretty, rather

Бұл сөздер сын есімнің немесе басқа үстеудің алдында тұрып, оның қаншалықты күшті екенін көрсетеді. Quite сөзі қиындау: британ ағылшынында көбіне «біршама, бірақ өте емес» дегенді білдіреді (quite good = жаман емес), ал америкалық ағылшында әдетте «өте» дегенді білдіреді. Pretty бейресми, британ және америкалық ағылшында жиі айтылады; мағынасы quite сөзіне жақын немесе сәл күштірек. Rather сөзі fairly сөзінен сәл күштірек. Ол британ ағылшынында жиірек кездеседі және көбіне жағымсыз немесе күтпеген нәрсемен келеді (rather cold, rather expensive). Fairly төртеуінің ең әлсізі.

The exam was extremely difficult.
Емтихан өте-мөте қиын болды.
extremely = өте-мөте, аса
I'm really sorry I'm late.
Кешіккенім үшін шынымен кешірім сұраймын.
really = шынымен, қатты
The hotel was quite nice, but a bit noisy.
Қонақүй жаман емес еді, бірақ сәл шулы болды.
UK: quite nice = біршама жақсы
The test was fairly easy.
Тест оңайлау болды.
fairly = «-лау/-леу» сияқты: оңайлау
He speaks very slowly.
Ол өте баяу сөйлейді.
дәреже үстеуі + қимыл-сын үстеуі
The film was pretty good.
Фильм жақсы ғана екен.
бейресми: quite good
I'm pretty sure the shop closes at six.
Дүкен сағат алтыда жабылатынына біршама сенімдімін.
pretty sure = біршама сенімді
It's rather cold in here. Can I close the window?
Мұнда біраз салқын екен. Терезені жабуға бола ма?
rather көбіне жағымсыз нәрсемен
The tickets were rather expensive.
Билеттер едәуір қымбат болды.
UK ағылшынында жиірек

Жиі кездесетін қателер

❌She drives very careful.
✅She drives very carefully.
drive қимыл, сондықтан үстеу керек.
❌He speaks English very good.
✅He speaks English very well.
Қимыл үшін good емес, well.
❌She speaks fluently English.
✅She speaks English fluently.
Үстеуді етістік пен толықтауыштың ортасына қоймаңыз.
❌You look beautifully.
✅You look beautiful.
look (= көріну) сөзінен кейін сын есім келеді.
❌I work very hardly.
✅I work very hard.
hardly «әрең, дерлік … жоқ» дегенді білдіреді.
❌He drives too fastly.
✅He drives too fast.
fast өзі үстеу.
❌He arrived lately again.
✅He arrived late again.
lately = соңғы кезде; «кешігіп» = late.
❌The music sounds loudly.
✅The music sounds loud.
sound (= естілу) + сын есім.

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. «Жақсы» = good та, well де. Қазақшада «жақсы аспаз» да, «жақсы биледі» де бір сөзбен айтылады. Сондықтан қимылды сипаттағанда да good деп айту оңай. Ағылшыншада қимыл үшін well керек.

❌Assel dances very good.
✅Assel dances very well.
dance қимыл → well
❌Our team played good yesterday.
✅Our team played well yesterday.
play қимыл → well

2. Сын есім мен үстеу бір сөз. «Әдемі», «анық», «тез», «дұрыс» сияқты сөздер қазақшада өзгермейді: «әдемі ән айтады», «анық түсіндірді». Ағылшыншада көп сын есім қимылды сипаттағанда -ly жалғауын алады.

❌Dana sings beautiful.
✅Dana sings beautifully.
sing қимыл → beautifully
❌The teacher explained the rule very clear.
✅The teacher explained the rule very clearly.
explain қимыл → clearly

3. Үстеу етістікке жабысып тұрады. Қазақшада үстеу етістіктің дәл алдында тұрады («жаңа көлігін абайлап жүргізеді»). Ағылшыншада сөз тәртібін ауыстырғанда үстеуді етістіктің дәл артына қойып жіберу оңай, бірақ етістік пен толықтауыш бөлінбейді: үстеу толықтауыштан кейін келеді.

❌Erlan drives carefully his new car.
✅Erlan drives his new car carefully.
етістік + толықтауыш + үстеу
❌Madina understood quickly the task.
✅Madina understood the task quickly.
толықтауыш етістіктен кейін бірден келеді

4. Hardly және болымсыз етістік. Қазақша «Бүгін ештеңе жемедім дерлік», «Жолды әрең көрдік» деп айтамыз, біріншісінде етістік болымсыз. Hardly мағынасы «дерлік жоқ», сондықтан етістік болымды болуы керек: екінші болымсыздық қосылмайды.

❌I hardly didn't eat anything today.
✅I hardly ate anything today.
hardly + болымды етістік
❌We couldn't hardly see the road in the snow.
✅We could hardly see the road in the snow.
could hardly, couldn't hardly емес

Шатастырмаңыз

good және well — Good сын есім: зат есімді сипаттайды немесе be, look, sound етістіктерінен кейін келеді. Well — good сөзінің үстеуі, сондай-ақ «сау» деген мағынадағы сын есім.

She's a good cook.
Ол жақсы аспаз.
сын есім + зат есім
She cooks well.
Ол жақсы тамақ пісіреді.
«жақсы» бұл жолы қимылды сипаттайды → well
I'm not well.
Мен ауырып тұрмын.
well = сау; not well = ауырып тұр

look + сын есім және look at + үстеу — Look (= көріну) сөзінен кейін сын есім келеді. Look at (= қарау) қимыл, сондықтан одан кейін үстеу келеді.

He looks happy.
Ол көңілді көрінеді.
көріну → сын есім
He looked at the photo sadly.
Ол суретке мұңая қарады.
қарау → үстеу

қимыл-сын үстеулері және жиілік үстеулері — Always, often, never қимылдың қаншалықты жиі болатынын айтады және негізгі етістіктің алдында тұрады. A1-15 қараңыз.

I always drive carefully.
Мен әрқашан абайлап жүргіземін.
жиілік үстеуі етістіктің алдында, қимыл-сын үстеуі одан кейін

Жазылуы мен айтылуы

  • -ly екпінсіз айтылады: /li/. Екпін сын есімдегі орнында қалады: careful → carefully, happy → happily (екпін бірінші буында). Қазақ тілінде екпін көбіне соңғы буынға түседі, сондықтан -ly бөлігін екпінмен айтып жіберу оңай. Оны қысқа әрі жеңіл айтыңыз.
  • -l әрпімен (соның ішінде -ful) аяқталатын сын есімдерге жай ғана -ly қосылады, сондықтан жазуда -lly шығады: careful → carefully, beautiful → beautifully, real → really, final → finally. Айтылуда бір ғана /l/ естіледі.
  • -y → -ily: easy → easily, busy → busily. Ерекшеліктер: shy → shyly; dry → dryly (UK-де drily де).
  • -ic → -ically /ɪkli/ деп айтылады, al бөлігі естілмейді: automatically /ˌɔːtəˈmætɪkli/. Ерекшелік: public → publicly.
  • well /wel/: бірінші дыбыс /w/ қазақтың «тау» сөзінің соңындағы у дыбысына ұқсас, ерін домаланады. Оны /v/ деп айтпаңыз. Соңындағы /l/ жуан, тілдің арты көтеріледі.
  • friendly, lovely, lonely, silly сөздері -ly әрпімен аяқталғанымен сын есім. Қимылды сипаттау үшін in a friendly way деңіз.

Алтын ереже

Адамды немесе затты сипаттасаңыз → сын есім. Қимылдың қалай орындалатынын сипаттасаңыз → үстеу (көбіне -ly). Есте сақтаңыз: good → well, ал hard, fast, late, early өзгермейді. be, look, feel, sound, smell, taste етістіктері күйді білдірсе, олардан кейін сын есім қолданыңыз. Қазақшадағы бір «жақсы» ағылшыншада екіге бөлінеді: адам немесе зат үшін good, қимыл үшін well.

Жаттығулар

A. Құрылым

Жақшадағы сөздің дұрыс түрін жазыңыз.

  1. She closed the door (quiet).
  2. My brother plays the guitar very (good).
  3. They worked (hard) to finish the project.
  4. The baby is sleeping (peaceful).
  5. He answered (angry).
  6. The doors open (automatic).

B. Мағына

Сөйлемнің мағынасына қарап дұрыс жауапты таңдаңыз.

  1. Дұрыс жауапты таңдаңыз: This milk smells ….
  2. Дұрыс жауапты таңдаңыз: I can … hear you — the music is too loud.
  3. Дұрыс жауапты таңдаңыз: The bus came … again, so I missed the start of the film.
  4. Дұрыс жауапты таңдаңыз: The answer was … simple.
  5. Үстеу арқылы қайта жазыңыз: He is a careful driver. He drives .
  6. quite сөзімен мағынасы шамалас бейресми сөзді таңдаңыз: The party was … good.

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. He reads very slow.
  2. She speaks very well English.
  3. Don't drive so fastly!
  4. You look really tired today.

D. Мәтін ішінде

Хатты оқып, жақшадағы сөздің дұрыс түрін жазыңыз.

A message to a friend
Hi Sam! My new job is going 17 (good). My boss is 18 (real) nice, and the work isn't too difficult. I work 19 (hard), but I always leave the office 20 (early) on Fridays. The only problem: my colleague talks very 21 (loud) on the phone, and I can 22 (hard) think!

E. Сіздің кезегіңіз

Өзіңіз туралы ағылшынша жазыңыз.

  1. Бір істі қалай істейтініңіз туралы екі сөйлем жазыңыз: жақсы істейтін бір нәрсе және нашар істейтін бір нәрсе.
  2. Бір досыңызды бір сын есіммен және бір үстеумен сипаттаңыз.

F. Аралас қайталау

Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.

  1. A1-15 Always, usually, never қазақша: жиілік үстеулері және олардың орны
    always сөзін дұрыс орынға қойыңыз: She is late for class.
  2. A2-08 As… as, too және enough қазақша: «сияқты», «тым», «жеткілікті»
    enough сөзін дұрыс орынға қойыңыз: The room isn't (big) for ten people.
  3. A2-06 Comparatives қазақша: bigger, more beautiful, яғни салыстырмалы шырай
    My sister is a (careful) driver than me.
Жауаптар

A. Құрылым

  1. quietly
  2. well
  3. hard
  4. peacefully
  5. angrily
  6. automatically

B. Мағына

  1. bad
  2. hardly
  3. late
  4. extremely
  5. carefully
  6. pretty

C. Қатені табыңыз

  1. He reads very slowly.
  2. She speaks English very well.
  3. Don't drive so fast!
  4. ✓ You look really tired today.

D. Мәтін ішінде

  1. well
  2. really
  3. hard
  4. early
  5. loudly
  6. hardly

E. Сіздің кезегіңіз

  1. I cook quite well. I sing really badly!
  2. My friend Ana is very calm. She always speaks slowly and quietly.

F. Аралас қайталау

  1. She is always late for class.
  2. The room isn't big enough for ten people.
  3. more careful
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play