Adverbs қазақша: quickly, well, hard үстеулері қалай жасалады?
Adverbs: Quickly, Well, Hard
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз біреудің бір істі қалай істейтінін қимыл-сын үстеулері (quickly, carefully, well, hard) арқылы айта аласыз, сын есім мен үстеудің біреуін дұрыс таңдай аласыз, үстеуді сөйлемде дұрыс орынға қоя аласыз және сын есімді very, really, extremely, quite, fairly, pretty, rather сөздерімен күшейтіп немесе әлсіретіп айта аласыз.
Негізгі идея
Сын есім де, үстеу де сипаттайды, бірақ әртүрлі нәрсені сипаттайды. Сын есім (adjective) зат есімді, яғни адамды немесе затты сипаттайды: a careful driver. Қимыл-сын үстеуі (adverb of manner) етістікті, яғни қимылды және оның қалай орындалатынын сипаттайды: She drives carefully.
Спорт комментаторын елестетіңіз. Кейде ол ойыншыны сипаттайды: a quick player, a careful player, a good player. Бұлар сын есімдер. Кейде ол ойыншының не істеп жатқанын сипаттайды: He moves quickly. He passes the ball carefully. He plays well. Бұлар үстеулер. Таңдау үшін өзіңізге сұрақ қойыңыз: мен адамды немесе затты сипаттап тұрмын ба (she is careful), әлде оның бір істі қалай істейтінін бе (she works carefully)?
Бір тұзақ бар. Кейбір етістіктер (look, feel, smell, sound, taste) көбіне қимылды білдірмейді. Олар бір нәрсенің қандай екенін немесе қандай болып көрінетінін айтады. Be сияқты, олардан кейін сын есім келеді: You look tired. This soup smells good.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде сын есім мен үстеу көбіне бір сөз: «жақсы аспаз» және «жақсы пісіреді», «тез көлік» және «тез жүгіреді», «әдемі ән» және «әдемі айтады». Ағылшын тілінде сөз өзгереді: a good cook, бірақ she cooks well; a careful driver, бірақ she drives carefully. Қазақшада үстеудің өз жұрнақтары да бар: -ып/-іп («абайлап»), -а/-е («қуана»), -мен («қуанышпен»), -ша/-ше («қазақша»). Ағылшыншада ең жиі жол біреу: сын есім + -ly. Сөз тәртібі де басқа: қазақша үстеу етістіктің алдында тұрады («жапон тілінде еркін сөйлейді»), ал ағылшыншада көбіне етістік пен толықтауыштан кейін: speaks Japanese fluently. Тағы бір айырмашылық: «әрең естимін», «ұйықтамадым дерлік» деген қазақша сөйлемде етістік кейде болымсыз болады, ал hardly болымсыз мағынаны өзі береді, етістік болымды қалады.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Ол жақсы аспаз. | сын есім (адам) | She's a good cook. |
| Ол жақсы тамақ пісіреді. | үстеу (қимыл) | She cooks well. |
| Абайлап жүргізіңіз. | қимылдың қалай орындалатыны | Please drive carefully. |
| Ол қуана жымиды. | қимылдың қалай орындалатыны | She smiled happily. |
| Ол жапон тілінде еркін сөйлейді. | үстеу етістіктің алдында / соңында | She speaks Japanese fluently. |
| Даусыңызды әрең естіп тұрмын. | «дерлік жоқ» | I can hardly hear you. |
| Шаршаңқы көрінесің. | күй → сын есім | You look tired. |
Құрылым
Жүйелі үстеулер: сын есім + -ly
| Сын есім | Ереже | Үстеу |
|---|---|---|
| slow, quick, careful, quiet | + -ly | slowly, quickly, carefully, quietly |
| happy, easy, angry | дауыссыз + -y → -ily | happily, easily, angrily |
| gentle, terrible, simple | -le → -ly | gently, terribly, simply |
| automatic, dramatic | -ic → -ically | automatically, dramatically |
Ерекше үстеулер
| Сын есім | Үстеу | Мысал |
|---|---|---|
| good | well | She sings well. |
| fast | fast | He drives fast. |
| hard | hard | They work hard. |
| late | late | The bus arrived late. |
| early | early | I got up early. |
Тұзақтар: ұқсас сөздер, басқа мағына
| Сөз | Мағынасы | Мысал |
|---|---|---|
| hard | көп күш салып, тынбай | She studies hard. |
| hardly | әрең, дерлік … жоқ | I can hardly hear you. |
| late | кешігіп | He came late. |
| lately | соңғы кезде | Have you seen her lately? |
Дәреже үстеулері + сын есім немесе үстеу
| Сөз | Күші | Мысал |
|---|---|---|
| extremely | өте-мөте күшті | extremely cold |
| really / very | күшті | really tired, very quickly |
| quite | орташа (UK), көбіне күшті (US) | quite good |
| pretty | орташа немесе күштірек (бейресми) | pretty good |
| rather | орташа немесе күштірек; көбіне жағымсыз не күтпеген нәрсе (UK-де жиірек) | rather cold |
| fairly | орташа | fairly easy |
Қолданылуы
1Қимыл-сын үстеулері: қимыл қалай орындалады
Қимыл-сын үстеулерінің көбі = сын есім + -ly. Олар қимылды сипаттайды.
2Ерекше үстеулер: well, fast, hard, late, early
Good сөзі well болып өзгереді. Fast, hard, late және early үстеу болғанда да сол күйі қалады. Fastly деген сөз жоқ.
3Тұзақтар: hard және hardly, late және lately
Hardly «әрең, дерлік … жоқ» дегенді, lately «соңғы кезде» дегенді білдіреді. Олар hard пен late сөздерінің үстеуі емес. Hardly әдетте негізгі етістіктің алдында (немесе can, be және басқа көмекші етістіктерден кейін) тұрады.
4Байланыстырушы етістіктен кейін сын есім, қимыл етістігінен кейін үстеу
Be, look, feel, smell, sound, taste және seem етістіктерінен кейін сын есім қолданыңыз: мұнда бұл етістіктер күйді білдіреді. Қимыл етістіктерінен кейін үстеу қолданыңыз. Well «сау» деген мағынада сын есім де бола алады (I don't feel well). Басқа байланыстырушы етістіктер (get, become, go, turn) B1-32 сабағында.
5Қимыл-сын үстеуінің орны
Қимыл-сын үстеуі әдетте етістіктен кейін немесе етістік пен толықтауыштан кейін тұрады. Оны етістік пен толықтауыштың ортасына қоймаңыз.
6Дәреже үстеулері: very, really, extremely, quite, fairly, pretty, rather
Бұл сөздер сын есімнің немесе басқа үстеудің алдында тұрып, оның қаншалықты күшті екенін көрсетеді. Quite сөзі қиындау: британ ағылшынында көбіне «біршама, бірақ өте емес» дегенді білдіреді (quite good = жаман емес), ал америкалық ағылшында әдетте «өте» дегенді білдіреді. Pretty бейресми, британ және америкалық ағылшында жиі айтылады; мағынасы quite сөзіне жақын немесе сәл күштірек. Rather сөзі fairly сөзінен сәл күштірек. Ол британ ағылшынында жиірек кездеседі және көбіне жағымсыз немесе күтпеген нәрсемен келеді (rather cold, rather expensive). Fairly төртеуінің ең әлсізі.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Жақсы» = good та, well де. Қазақшада «жақсы аспаз» да, «жақсы биледі» де бір сөзбен айтылады. Сондықтан қимылды сипаттағанда да good деп айту оңай. Ағылшыншада қимыл үшін well керек.
2. Сын есім мен үстеу бір сөз. «Әдемі», «анық», «тез», «дұрыс» сияқты сөздер қазақшада өзгермейді: «әдемі ән айтады», «анық түсіндірді». Ағылшыншада көп сын есім қимылды сипаттағанда -ly жалғауын алады.
3. Үстеу етістікке жабысып тұрады. Қазақшада үстеу етістіктің дәл алдында тұрады («жаңа көлігін абайлап жүргізеді»). Ағылшыншада сөз тәртібін ауыстырғанда үстеуді етістіктің дәл артына қойып жіберу оңай, бірақ етістік пен толықтауыш бөлінбейді: үстеу толықтауыштан кейін келеді.
4. Hardly және болымсыз етістік. Қазақша «Бүгін ештеңе жемедім дерлік», «Жолды әрең көрдік» деп айтамыз, біріншісінде етістік болымсыз. Hardly мағынасы «дерлік жоқ», сондықтан етістік болымды болуы керек: екінші болымсыздық қосылмайды.
Шатастырмаңыз
good және well — Good сын есім: зат есімді сипаттайды немесе be, look, sound етістіктерінен кейін келеді. Well — good сөзінің үстеуі, сондай-ақ «сау» деген мағынадағы сын есім.
look + сын есім және look at + үстеу — Look (= көріну) сөзінен кейін сын есім келеді. Look at (= қарау) қимыл, сондықтан одан кейін үстеу келеді.
қимыл-сын үстеулері және жиілік үстеулері — Always, often, never қимылдың қаншалықты жиі болатынын айтады және негізгі етістіктің алдында тұрады. A1-15 қараңыз.
Жазылуы мен айтылуы
- -ly екпінсіз айтылады: /li/. Екпін сын есімдегі орнында қалады: careful → carefully, happy → happily (екпін бірінші буында). Қазақ тілінде екпін көбіне соңғы буынға түседі, сондықтан -ly бөлігін екпінмен айтып жіберу оңай. Оны қысқа әрі жеңіл айтыңыз.
- -l әрпімен (соның ішінде -ful) аяқталатын сын есімдерге жай ғана -ly қосылады, сондықтан жазуда -lly шығады: careful → carefully, beautiful → beautifully, real → really, final → finally. Айтылуда бір ғана /l/ естіледі.
- -y → -ily: easy → easily, busy → busily. Ерекшеліктер: shy → shyly; dry → dryly (UK-де drily де).
- -ic → -ically /ɪkli/ деп айтылады, al бөлігі естілмейді: automatically /ˌɔːtəˈmætɪkli/. Ерекшелік: public → publicly.
- well /wel/: бірінші дыбыс /w/ қазақтың «тау» сөзінің соңындағы у дыбысына ұқсас, ерін домаланады. Оны /v/ деп айтпаңыз. Соңындағы /l/ жуан, тілдің арты көтеріледі.
- friendly, lovely, lonely, silly сөздері -ly әрпімен аяқталғанымен сын есім. Қимылды сипаттау үшін in a friendly way деңіз.
Алтын ереже
Адамды немесе затты сипаттасаңыз → сын есім. Қимылдың қалай орындалатынын сипаттасаңыз → үстеу (көбіне -ly). Есте сақтаңыз: good → well, ал hard, fast, late, early өзгермейді. be, look, feel, sound, smell, taste етістіктері күйді білдірсе, олардан кейін сын есім қолданыңыз. Қазақшадағы бір «жақсы» ағылшыншада екіге бөлінеді: адам немесе зат үшін good, қимыл үшін well.
Жаттығулар
A. Құрылым
Жақшадағы сөздің дұрыс түрін жазыңыз.
-
She closed the door (quiet).
-
My brother plays the guitar very (good).
-
They worked (hard) to finish the project.
-
The baby is sleeping (peaceful).
-
He answered (angry).
-
The doors open (automatic).
B. Мағына
Сөйлемнің мағынасына қарап дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: This milk smells ….
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: I can … hear you — the music is too loud.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: The bus came … again, so I missed the start of the film.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: The answer was … simple.
-
Үстеу арқылы қайта жазыңыз: He is a careful driver. He drives .
-
quite сөзімен мағынасы шамалас бейресми сөзді таңдаңыз: The party was … good.
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
He reads very slow.
-
She speaks very well English.
-
Don't drive so fastly!
-
You look really tired today.
D. Мәтін ішінде
Хатты оқып, жақшадағы сөздің дұрыс түрін жазыңыз.
Hi Sam! My new job is going 17 (good). My boss is 18 (real) nice, and the work isn't too difficult. I work 19 (hard), but I always leave the office 20 (early) on Fridays. The only problem: my colleague talks very 21 (loud) on the phone, and I can 22 (hard) think!
E. Сіздің кезегіңіз
Өзіңіз туралы ағылшынша жазыңыз.
-
Бір істі қалай істейтініңіз туралы екі сөйлем жазыңыз: жақсы істейтін бір нәрсе және нашар істейтін бір нәрсе.
-
Бір досыңызды бір сын есіммен және бір үстеумен сипаттаңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A1-15 Always, usually, never қазақша: жиілік үстеулері және олардың орны always сөзін дұрыс орынға қойыңыз: She is late for class.
-
A2-08 As… as, too және enough қазақша: «сияқты», «тым», «жеткілікті» enough сөзін дұрыс орынға қойыңыз: The room isn't (big) for ten people.
-
A2-06 Comparatives қазақша: bigger, more beautiful, яғни салыстырмалы шырай My sister is a (careful) driver than me.
Жауаптар
A. Құрылым
- quietly
- well
- hard
- peacefully
- angrily
- automatically
B. Мағына
- bad
- hardly
- late
- extremely
- carefully
- pretty
C. Қатені табыңыз
- He reads very slowly.
- She speaks English very well.
- Don't drive so fast!
- ✓ You look really tired today.
D. Мәтін ішінде
- well
- really
- hard
- early
- loudly
- hardly
E. Сіздің кезегіңіз
- I cook quite well. I sing really badly!
- My friend Ana is very calm. She always speaks slowly and quietly.
F. Аралас қайталау
- She is always late for class.
- The room isn't big enough for ten people.
- more careful
