Can және Can't қазақша: қабілет, рұқсат, өтініш және мүмкіндік
Can and Can't
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз не істей алатыныңызды (can) және не істей алмайтыныңызды (can't) айта аласыз, рұқсат сұрай аласыз (Can I…?), адамдардан бірдеңе істеуді өтіне аласыз (Can you…?), не мүмкін екенін айта аласыз және can пен can't сөздерін тыңдаушы айырмашылығын еститіндей етіп айта аласыз.
Негізгі идея
Can сөзінің бір үлкен идеясы бар: бір нәрсе мүмкін. Бағдаршамды елестетіңіз. Can — жасыл шам: жол ашық. Can't — қызыл шам: жол жабық.
Шам әртүрлі себеппен жасыл болуы мүмкін. Менде сондай дағды бар (I can swim). Біреу рұқсат береді (You can park here). Дүние солай құрылған (You can buy tickets online). Ал Can you help me? сұрағы шын мәнінде «Сен үшін шам жасыл ма?» деп сұрайды.
Can — модаль етістік (modal verb), яғни негізгі етістікке мағына қосатын ерекше көмекші етістік. Can сияқты модаль етістіктер өзгермейді: -s жоқ, to жоқ, do жоқ. I can, she can, they can, одан кейін әрқашан етістіктің негізгі түрі келеді: can swim, can help, can see.
Болымсыз түрі — can't (немесе cannot). Сұрақ үшін can сөзін алға шығарыңыз: Can you drive?
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде can сөзінің жұмысын бірнеше түрлі құрылым атқарады. Қабілетті -а алу («жүзе аламын») немесе -а білу («жүзе білемін») арқылы айтамыз. Рұқсат пен жалпы мүмкіндікті -уға болады / -уға бола ма? арқылы айтамыз («отыруға бола ма?», «интернет арқылы сатып алуға болады»), ал тыйымды -уға болмайды арқылы айтамыз. Өтінішті көбінесе -шы / -ңызшы жұрнағымен жасаймыз («беріп жіберші», «ашып жіберіңізші»). Ағылшын тілінде осының бәрінің орнында бір ғана сөз бар: can. Сондықтан ағылшыншада know, possible немесе бұйрық райы емес, көбінесе жай ғана can керек. Есте сақтаңыз: қазақшада «алу» етістіктен кейін келеді, ал ағылшыншада can етістіктің алдында тұрады.
| Қазақша | Ағылшынша | Айырмашылығы |
|---|---|---|
| Мен жүзе аламын. | I can swim. | -а алу → can, етістіктің алдында |
| Ол велосипед тебе білмейді. | He can't ride a bike. | -а білу де қабілет → can / can't, know емес |
| Тамақ пісіре аласың ба? | Can you cook? | «-а аласың ба?» → Can you…? (do жоқ) |
| Осында отыруға бола ма? | Can I sit here? | рұқсат: Can I…?, Is it possible…? емес |
| Мұнда көлік қоюға болмайды. | You can't park here. | тыйым, ереже → can't |
| Билетті интернет арқылы алуға болады. | You can buy tickets online. | жалпы мүмкіндік → you can |
| Тұзды беріп жіберші. | Can you pass the salt, please? | -шы өтініші → Can you…, please? |
| Бөлмеден теңіз көрінеді. | You can see the sea from the room. | қазақшада «көріну»; ағылшыншада can see |
Құрылым
Хабарлы және болымсыз сөйлем
| Бастауыш | can / can't | Негізгі түрі | Қалғаны |
|---|---|---|---|
| I / you / we / they | can | speak | two languages. |
| he / she / it | can | swim | very well. |
| I / you / we / they | can't (cannot) | come | tonight. |
| he / she / it | can't (cannot) | drive. |
- Барлық жаққа бір түр: she can, ешқашан she cans емес.
- can сөзінен кейін to жоқ: can go, ешқашан can to go емес.
- Cannot әдетте бір сөз болып жазылады. Can't — ауызша сөйлеу мен бейресми жазудағы әдеттегі түр.
Иә / жоқ сұрақтары және қысқа жауаптар
| Can | Бастауыш | Негізгі түрі | Қысқа жауаптар |
|---|---|---|---|
| Can | you | cook? | Yes, I can. / No, I can't. |
| Can | she | come to the party? | Yes, she can. / No, she can't. |
| Can | we | park here? | Yes, you can. / No, you can't. |
Сұрау сөзі бар сұрақтар (Q-A-S-I, A1-16 қараңыз): мұнда көмекші етістік — can.
| Сұрау сөзі | can | Бастауыш | Негізгі түрі + қалғаны |
|---|---|---|---|
| What languages | can | you | speak? |
| Where | can | I | buy a SIM card? |
Қолданылуы
1Қабілет
Дағдылар мен істей алатын нәрселер үшін can / can't қолданыңыз. Өткендегі қабілет (I could swim when I was five) A2-24 сабағында.
2Рұқсат
Бір нәрсеге рұқсат бар-жоғын сұрау үшін Can I / Can we…? қолданыңыз. Рұқсат беру немесе бермеу үшін, сондай-ақ ережелер туралы айту үшін You can / You can't қолданыңыз.
3Өтініш
Біреуден бірдеңе істеуді өтіну үшін Can you…? қолданыңыз. Достық естілуі үшін please қосыңыз. Could you…? сәл сыпайырақ: A2-23 қараңыз. Қазақшада өтінішті көбінесе «-шы / -ңызшы» арқылы айтамыз; ағылшыншада бұл жұмысты Can you…? пен please атқарады.
4Жалпы мүмкіндік
Бір нәрсенің жалпы мүмкін екенін, яғни бәрі қалай жұмыс істейтінін немесе бір жерде не бар екенін айту үшін can қолданыңыз. It can be… «кейде болады» дегенді білдіреді.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «-а білемін» → know. Қазақша «Қызым жүзе біледі», «Домбыра тарта білемін» дейміз. «Білу» сөзін know деп аударсаңыз, қате шығады. Дағды мен қабілет үшін ағылшыншада can қолданылады.
2. «-уға бола ма?» → Is it possible…? немесе can to. Қазақшадағы «болады» сөзін «possible» деп аудару немесе «-уға» жалғауын to деп қосу оңай. Рұқсат сұрағанда ағылшыншада ең табиғи түрі — Can I…?, ал одан кейін to жоқ.
3. Сұрақта can орнында қалады. Қазақшада «Кітапханада қанша уақыт отыра аламыз?» сұрағында «аламыз» сөйлемнің соңында, сөз тәртібі өзгермейді. Ағылшыншада сұрау сөзінен кейін can, содан соң бастауыш келеді.
4. «-шы» өтініші → жай бұйрық. Қазақшадағы «Көмектесіп жіберші» сөйлеміндегі «-шы» жұрнағы өтінішті жұмсартады. Оны ағылшыншаға жай бұйрық райымен аударсаңыз, сыпайылық жоғалады. Ағылшыншада өтінішті Can you…? және please жұмсартады.
Шатастырмаңыз
Ауызша сөйлеудегі can және can't — Тез сөйлегенде can't сөзіндегі t жиі естілмейді. Оның орнына дауысты дыбыс пен екпінге құлақ салыңыз (Жазылуы мен айтылуы бөлімін қараңыз).
Can you…? және Do you…? — Can you…? қабілетті сұрайды; Do you…? әдетті сұрайды. A1-13 қараңыз.
can және could — Could — жалпы қабілет мағынасында can сөзінің өткен шақ түрі және өтініштің сыпайырақ түрі. A2-24 және A2-23 қараңыз.
Жазылуы мен айтылуы
- Хабарлы сөйлемде can әдетте әлсіз, екпінсіз айтылады: /kən/, «kn» сияқты. Ондағы /ə/ қазақтың қысқа ы дыбысына ұқсас, бұл сізге таныс. Екпін негізгі етістікке түседі: I can swim /aɪ kən ˈswɪm/.
- Can't күшті әрі екпінді: /kɑːnt/ (UK), созылыңқы «kaant» сияқты; /kænt/ (US), «kant» сияқты. I can't swim. Қазақ тілінде дауыстылар созылмайды, сондықтан британдық /ɑː/ дыбысын әдейі ұзағырақ айтыңыз.
- Америкалық /æ/ қазақтың ә дыбысына өте жақын: can't /kænt/.
- Қысқа жауапта және ерекше екпінмен айтқанда can күшті: Yes, I can /kæn/.
- Сұрақтың басында can әдетте әлсіз: Can you help me? /kən jə ˈhelp miː/.
- Британ ағылшынында айырмашылық негізінен дауысты дыбыста: әлсіз /ə/ және созылыңқы /ɑː/. Америка ағылшынында екпінді can пен can't сөздерінің дауыстысы бірдей, /æ/, сондықтан екпінге және can't соңындағы қысқа тоқтауға құлақ салыңыз.
- can't соңындағы /t/ көбінесе ауа шығармай, тілді тоқтату арқылы ғана айтылады. Оның орнына дауысты дыбыс қоспаңыз.
- Cannot /ˈkænɒt/ (UK), /ˈkænɑːt/ (US).
Алтын ереже
Can ешқашан өзгермейді және одан кейін етістіктің негізгі түрі келеді: I can go, she can go. Can you go? I can't go. -s жоқ, to жоқ, do жоқ. Қазақшадағы «-а аламын», «-а білемін», «-уға бола ма?» және «-шы» өтінішінің көбінің орнына ағылшыншада бір ғана can тұрады.
Жаттығулар
A. Құрылым
Сөйлемдерді толықтырыңыз немесе өзгертіңіз.
-
She ___ … play the guitar.
-
I can ___ … a horse.
-
Сұрақ құраңыз: you / can / swim
-
Болымсыз етіңіз: We can park here.
-
"Can your brother drive?" "No, he ."
-
Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз: can / where / I / a taxi / get / ?
B. Мағына
Әр сөйлемде can қандай мағынада тұр? Ағылшынша жауап беріңіз: ability (қабілет), permission (рұқсат), request (өтініш) немесе possibility (мүмкіндік).
-
Ability, permission, request әлде possibility? "Can you close the door, please?"
-
Ability, permission, request әлде possibility? "You can see the mountains from my window."
-
Ability, permission, request әлде possibility? "Can I use your phone?"
-
"Yes, I can." сөйлеміндегі can әлсіз бе (weak), әлде күшті ме (strong)?
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
He can plays chess.
-
Do you can help me?
-
I don't can come tomorrow.
-
Can you speak Italian?
D. Мәтін ішінде
Сөздер: can, can't (оларды қанша рет керек болса, сонша рет қолданыңыз)
Manager: So, Anna, what languages 15 you speak?
Anna: English and Portuguese. And I 16 speak a little French.
Manager: Great. 17 you drive?
Anna: No, I 18. But I 19 ride a motorbike!
Manager: OK. 20 you start on Monday?
Anna: Yes, I can.
E. Сіздің кезегіңіз
Өзіңіз туралы ағылшынша жазыңыз.
-
Істей алатын екі нәрсеңізді және істей алмайтын бір нәрсеңізді жазыңыз.
-
Жұмыстағы немесе оқудағы бір күнге арнап бір сыпайы өтініш және бір рұқсат сұрауын жазыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A1-13 Present Simple болымсыз және сұраулы түрі қазақша: don't, doesn't, do, does you play the piano? (әдет туралы, қабілет туралы емес)
-
A1-15 Always, usually, never қазақша: жиілік үстеулері және олардың орны Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз: never / find / I / my keys / can
-
A1-16 Question Words қазақша: what, where, who, how much, how many және сұрақтағы сөз тәртібі languages do you speak?
Жауаптар
A. Құрылым
- can
- ride
- Can you swim?
- We can't park here. / We cannot park here.
- can't / cannot
- Where can I get a taxi?
B. Мағына
- request
- possibility
- permission
- strong
C. Қатені табыңыз
- He can play chess.
- Can you help me?
- I can't come tomorrow. / I cannot come tomorrow.
- ✓ Can you speak Italian?
D. Мәтін ішінде
- can
- can
- Can
- can't / cannot
- can
- Can
E. Сіздің кезегіңіз
- I can cook. I can speak two languages. I can't swim.
- Can you help me with this, please? Can I leave at four today?
F. Аралас қайталау
- Do
- I can never find my keys.
- What / How many / Which
