SlowingoГрамматика
A1 18 / 32

Can және Can't қазақша: қабілет, рұқсат, өтініш және мүмкіндік

Can and Can't

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз не істей алатыныңызды (can) және не істей алмайтыныңызды (can't) айта аласыз, рұқсат сұрай аласыз (Can I…?), адамдардан бірдеңе істеуді өтіне аласыз (Can you…?), не мүмкін екенін айта аласыз және can пен can't сөздерін тыңдаушы айырмашылығын еститіндей етіп айта аласыз.

Негізгі идея

Can сөзінің бір үлкен идеясы бар: бір нәрсе мүмкін. Бағдаршамды елестетіңіз. Can — жасыл шам: жол ашық. Can't — қызыл шам: жол жабық.

Шам әртүрлі себеппен жасыл болуы мүмкін. Менде сондай дағды бар (I can swim). Біреу рұқсат береді (You can park here). Дүние солай құрылған (You can buy tickets online). Ал Can you help me? сұрағы шын мәнінде «Сен үшін шам жасыл ма?» деп сұрайды.

Can — модаль етістік (modal verb), яғни негізгі етістікке мағына қосатын ерекше көмекші етістік. Can сияқты модаль етістіктер өзгермейді: -s жоқ, to жоқ, do жоқ. I can, she can, they can, одан кейін әрқашан етістіктің негізгі түрі келеді: can swim, can help, can see.

Болымсыз түрі — can't (немесе cannot). Сұрақ үшін can сөзін алға шығарыңыз: Can you drive?

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Қазақ тілінде can сөзінің жұмысын бірнеше түрлі құрылым атқарады. Қабілетті -а алу («жүзе аламын») немесе -а білу («жүзе білемін») арқылы айтамыз. Рұқсат пен жалпы мүмкіндікті -уға болады / -уға бола ма? арқылы айтамыз («отыруға бола ма?», «интернет арқылы сатып алуға болады»), ал тыйымды -уға болмайды арқылы айтамыз. Өтінішті көбінесе -шы / -ңызшы жұрнағымен жасаймыз («беріп жіберші», «ашып жіберіңізші»). Ағылшын тілінде осының бәрінің орнында бір ғана сөз бар: can. Сондықтан ағылшыншада know, possible немесе бұйрық райы емес, көбінесе жай ғана can керек. Есте сақтаңыз: қазақшада «алу» етістіктен кейін келеді, ал ағылшыншада can етістіктің алдында тұрады.

ҚазақшаАғылшыншаАйырмашылығы
Мен жүзе аламын.I can swim.-а алу → can, етістіктің алдында
Ол велосипед тебе білмейді.He can't ride a bike.-а білу де қабілет → can / can't, know емес
Тамақ пісіре аласың ба?Can you cook?«-а аласың ба?» → Can you…? (do жоқ)
Осында отыруға бола ма?Can I sit here?рұқсат: Can I…?, Is it possible…? емес
Мұнда көлік қоюға болмайды.You can't park here.тыйым, ереже → can't
Билетті интернет арқылы алуға болады.You can buy tickets online.жалпы мүмкіндік → you can
Тұзды беріп жіберші.Can you pass the salt, please?-шы өтініші → Can you…, please?
Бөлмеден теңіз көрінеді.You can see the sea from the room.қазақшада «көріну»; ағылшыншада can see

Құрылым

Хабарлы және болымсыз сөйлем

Бастауышcan / can'tНегізгі түріҚалғаны
I / you / we / theycanspeaktwo languages.
he / she / itcanswimvery well.
I / you / we / theycan't (cannot)cometonight.
he / she / itcan't (cannot)drive.
  • Барлық жаққа бір түр: she can, ешқашан she cans емес.
  • can сөзінен кейін to жоқ: can go, ешқашан can to go емес.
  • Cannot әдетте бір сөз болып жазылады. Can't — ауызша сөйлеу мен бейресми жазудағы әдеттегі түр.

Иә / жоқ сұрақтары және қысқа жауаптар

CanБастауышНегізгі түріҚысқа жауаптар
Canyoucook?Yes, I can. / No, I can't.
Canshecome to the party?Yes, she can. / No, she can't.
Canwepark here?Yes, you can. / No, you can't.

Сұрау сөзі бар сұрақтар (Q-A-S-I, A1-16 қараңыз): мұнда көмекші етістік — can.

Сұрау сөзіcanБастауышНегізгі түрі + қалғаны
What languagescanyouspeak?
WherecanIbuy a SIM card?

Қолданылуы

1Қабілет

Дағдылар мен істей алатын нәрселер үшін can / can't қолданыңыз. Өткендегі қабілет (I could swim when I was five) A2-24 сабағында.

I can swim, but I can't dive.
Мен жүзе аламын, бірақ суға секіре алмаймын.
-а аламын → can, -а алмаймын → can't; but: A1-29 қараңыз
She can speak three languages.
Ол үш тілде сөйлей алады.
«ол» әйел → she; can + speak, -s жоқ
My son can't ride a bike yet.
Ұлым әлі велосипед тебе алмайды.
yet = әлі
Can you cook?
Тамақ пісіре аласың ба?
«-а аласың ба?» → Can you…?
Yes, I can. My pasta is great.
Иә, пісіре аламын. Менің макароным керемет болады.
қысқа жауапта тек can
Our dog can open the door with its nose.
Біздің ит есікті мұрнымен аша алады.
its = иттің
What languages can you speak?
Қандай тілдерде сөйлей аласыз?
сұрау сөзі + can + you

2Рұқсат

Бір нәрсеге рұқсат бар-жоғын сұрау үшін Can I / Can we…? қолданыңыз. Рұқсат беру немесе бермеу үшін, сондай-ақ ережелер туралы айту үшін You can / You can't қолданыңыз.

Can I sit here?
Осында отыруға бола ма?
«-уға бола ма?» рұқсат сұрау → Can I…?
"Can I pay by card?" "Yes, of course."
«Картамен төлеуге бола ма?» «Иә, әрине.»
You can use my laptop this afternoon.
Бүгін түстен кейін менің ноутбугымды қолдана бер.
рұқсат беру
You can't park here. It's for taxis.
Мұнда көлік қоюға болмайды. Бұл жер таксиге арналған.
«-уға болмайды» → can't
"Can we leave early today?" "Yes, you can."
«Бүгін ертерек кетуге бола ма?» «Иә, болады.»
қысқа жауап: Yes, you can

3Өтініш

Біреуден бірдеңе істеуді өтіну үшін Can you…? қолданыңыз. Достық естілуі үшін please қосыңыз. Could you…? сәл сыпайырақ: A2-23 қараңыз. Қазақшада өтінішті көбінесе «-шы / -ңызшы» арқылы айтамыз; ағылшыншада бұл жұмысты Can you…? пен please атқарады.

Can you help me with this box?
Мына қорапқа көмектесіп жібересің бе?
Can you pass the salt, please?
Тұзды беріп жіберші.
«-ші» өтініш → Can you…, please?
Can you call me back in ten minutes?
Он минуттан кейін маған қайта қоңырау шала аласыз ба?
Can you open the window, please?
Терезені ашып жіберіңізші.
«-ңызшы» → Can you…, please?

4Жалпы мүмкіндік

Бір нәрсенің жалпы мүмкін екенін, яғни бәрі қалай жұмыс істейтінін немесе бір жерде не бар екенін айту үшін can қолданыңыз. It can be… «кейде болады» дегенді білдіреді.

You can buy tickets online.
Билеттерді интернет арқылы сатып алуға болады.
«-уға болады» → you can
You can see the sea from our hotel room.
Қонақүйдегі бөлмемізден теңіз көрінеді.
қазақшада «көрінеді»; ағылшыншада you can see
You can get a taxi outside the station.
Вокзалдың алдынан такси ұстауға болады.
It can be very cold here in winter.
Мұнда қыста кейде қатты суық болады.
it can be = кейде болады
Where can I charge my phone?
Телефонымды қайда зарядтауға болады?
Where + can + I
Can you hear me? The line is very bad.
Мені естіп тұрсың ба? Байланыс өте нашар.
телефонда; қазақшада -ып тұр, ағылшыншада can hear

Жиі кездесетін қателер

❌She cans swim.
✅She can swim.
Модаль етістіктерге ешқашан -s жалғанбайды.
❌I can to drive.
✅I can drive.
can сөзінен кейін to жоқ.
❌He can speaks English.
✅He can speak English.
can + негізгі түрі: негізгі етістікте -s жоқ.
❌Do you can help me?
✅Can you help me?
can сұрақты өзі жасайды: do жоқ.
❌I don't can come.
✅I can't come.
can болымсыз түрін өзі жасайды: don't жоқ.
❌"Can you swim?" "Yes, I do."
✅"Yes, I can."
Сұрақтағы көмекші етістікпен жауап беріңіз.
❌I can speaking English.
✅I can speak English.
-ing формасы емес, негізгі түрі.
❌Where I can buy a ticket?
✅Where can I buy a ticket?
Сұрақта can бастауыштың алдында тұрады.

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. «-а білемін» → know. Қазақша «Қызым жүзе біледі», «Домбыра тарта білемін» дейміз. «Білу» сөзін know деп аударсаңыз, қате шығады. Дағды мен қабілет үшін ағылшыншада can қолданылады.

❌My daughter knows to swim.
✅My daughter can swim. немесе My daughter knows how to swim.
❌I know play the dombra.
✅I can play the dombra.

2. «-уға бола ма?» → Is it possible…? немесе can to. Қазақшадағы «болады» сөзін «possible» деп аудару немесе «-уға» жалғауын to деп қосу оңай. Рұқсат сұрағанда ағылшыншада ең табиғи түрі — Can I…?, ал одан кейін to жоқ.

⚠️(Кафеде ешкім отырмаған орындықты көрдіңіз.) Is it possible to take this chair?
✅Can I take this chair?
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ рұқсат сұрағанда ресми әрі ыңғайсыз естіледі.
❌Can I to take a photo here?
✅Can I take a photo here?

3. Сұрақта can орнында қалады. Қазақшада «Кітапханада қанша уақыт отыра аламыз?» сұрағында «аламыз» сөйлемнің соңында, сөз тәртібі өзгермейді. Ағылшыншада сұрау сөзінен кейін can, содан соң бастауыш келеді.

❌What time we can check in?
✅What time can we check in?
❌How long we can stay in the library?
✅How long can we stay in the library?

4. «-шы» өтініші → жай бұйрық. Қазақшадағы «Көмектесіп жіберші» сөйлеміндегі «-шы» жұрнағы өтінішті жұмсартады. Оны ағылшыншаға жай бұйрық райымен аударсаңыз, сыпайылық жоғалады. Ағылшыншада өтінішті Can you…? және please жұмсартады.

⚠️(Әріптесіңізден өтініш жасайсыз.) Help me with this report.
✅Can you help me with this report, please?
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ please-сіз жай бұйрық әріптеске қатқыл естіледі.

Шатастырмаңыз

Ауызша сөйлеудегі can және can't — Тез сөйлегенде can't сөзіндегі t жиі естілмейді. Оның орнына дауысты дыбыс пен екпінге құлақ салыңыз (Жазылуы мен айтылуы бөлімін қараңыз).

I can swim.
Мен жүзе аламын.
can қысқа, әлсіз; екпін swim сөзінде
I can't swim.
Мен жүзе алмаймын.
can't күшті, екпінді

Can you…? және Do you…? — Can you…? қабілетті сұрайды; Do you…? әдетті сұрайды. A1-13 қараңыз.

Can you play the piano?
Пианинода ойнай аласыз ба?
сізде осындай дағды бар ма?
Do you play the piano?
Пианинода ойнайсыз ба?
бұл сіздің әдеттегі ісіңіз бе?

can және could — Could — жалпы қабілет мағынасында can сөзінің өткен шақ түрі және өтініштің сыпайырақ түрі. A2-24 және A2-23 қараңыз.

Can you open the door?
Есікті ашып жібересің бе?
әдеттегі өтініш
Could you open the door, please?
Есікті ашып жібере аласыз ба?
сыпайырақ

Жазылуы мен айтылуы

  • Хабарлы сөйлемде can әдетте әлсіз, екпінсіз айтылады: /kən/, «kn» сияқты. Ондағы /ə/ қазақтың қысқа ы дыбысына ұқсас, бұл сізге таныс. Екпін негізгі етістікке түседі: I can swim /aɪ kən ˈswɪm/.
  • Can't күшті әрі екпінді: /kɑːnt/ (UK), созылыңқы «kaant» сияқты; /kænt/ (US), «kant» сияқты. I can't swim. Қазақ тілінде дауыстылар созылмайды, сондықтан британдық /ɑː/ дыбысын әдейі ұзағырақ айтыңыз.
  • Америкалық /æ/ қазақтың ә дыбысына өте жақын: can't /kænt/.
  • Қысқа жауапта және ерекше екпінмен айтқанда can күшті: Yes, I can /kæn/.
  • Сұрақтың басында can әдетте әлсіз: Can you help me? /kən jə ˈhelp miː/.
  • Британ ағылшынында айырмашылық негізінен дауысты дыбыста: әлсіз /ə/ және созылыңқы /ɑː/. Америка ағылшынында екпінді can пен can't сөздерінің дауыстысы бірдей, /æ/, сондықтан екпінге және can't соңындағы қысқа тоқтауға құлақ салыңыз.
  • can't соңындағы /t/ көбінесе ауа шығармай, тілді тоқтату арқылы ғана айтылады. Оның орнына дауысты дыбыс қоспаңыз.
  • Cannot /ˈkænɒt/ (UK), /ˈkænɑːt/ (US).

Алтын ереже

Can ешқашан өзгермейді және одан кейін етістіктің негізгі түрі келеді: I can go, she can go. Can you go? I can't go. -s жоқ, to жоқ, do жоқ. Қазақшадағы «-а аламын», «-а білемін», «-уға бола ма?» және «-шы» өтінішінің көбінің орнына ағылшыншада бір ғана can тұрады.

Жаттығулар

A. Құрылым

Сөйлемдерді толықтырыңыз немесе өзгертіңіз.

  1. She ___ … play the guitar.
  2. I can ___ … a horse.
  3. Сұрақ құраңыз: you / can / swim
  4. Болымсыз етіңіз: We can park here.
  5. "Can your brother drive?" "No, he ."
  6. Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз: can / where / I / a taxi / get / ?

B. Мағына

Әр сөйлемде can қандай мағынада тұр? Ағылшынша жауап беріңіз: ability (қабілет), permission (рұқсат), request (өтініш) немесе possibility (мүмкіндік).

  1. Ability, permission, request әлде possibility? "Can you close the door, please?"
  2. Ability, permission, request әлде possibility? "You can see the mountains from my window."
  3. Ability, permission, request әлде possibility? "Can I use your phone?"
  4. "Yes, I can." сөйлеміндегі can әлсіз бе (weak), әлде күшті ме (strong)?

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. He can plays chess.
  2. Do you can help me?
  3. I don't can come tomorrow.
  4. Can you speak Italian?

D. Мәтін ішінде

Сөздер: can, can't (оларды қанша рет керек болса, сонша рет қолданыңыз)

A job interview
Manager: So, Anna, what languages 15 you speak?
Anna: English and Portuguese. And I 16 speak a little French.
Manager: Great. 17 you drive?
Anna: No, I 18. But I 19 ride a motorbike!
Manager: OK. 20 you start on Monday?
Anna: Yes, I can.

E. Сіздің кезегіңіз

Өзіңіз туралы ағылшынша жазыңыз.

  1. Істей алатын екі нәрсеңізді және істей алмайтын бір нәрсеңізді жазыңыз.
  2. Жұмыстағы немесе оқудағы бір күнге арнап бір сыпайы өтініш және бір рұқсат сұрауын жазыңыз.

F. Аралас қайталау

Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.

  1. A1-13 Present Simple болымсыз және сұраулы түрі қазақша: don't, doesn't, do, does
    you play the piano? (әдет туралы, қабілет туралы емес)
  2. A1-15 Always, usually, never қазақша: жиілік үстеулері және олардың орны
    Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз: never / find / I / my keys / can
  3. A1-16 Question Words қазақша: what, where, who, how much, how many және сұрақтағы сөз тәртібі
    languages do you speak?
Жауаптар

A. Құрылым

  1. can
  2. ride
  3. Can you swim?
  4. We can't park here. / We cannot park here.
  5. can't / cannot
  6. Where can I get a taxi?

B. Мағына

  1. request
  2. possibility
  3. permission
  4. strong

C. Қатені табыңыз

  1. He can play chess.
  2. Can you help me?
  3. I can't come tomorrow. / I cannot come tomorrow.
  4. ✓ Can you speak Italian?

D. Мәтін ішінде

  1. can
  2. can
  3. Can
  4. can't / cannot
  5. can
  6. Can

E. Сіздің кезегіңіз

  1. I can cook. I can speak two languages. I can't swim.
  2. Can you help me with this, please? Can I leave at four today?

F. Аралас қайталау

  1. Do
  2. I can never find my keys.
  3. What / How many / Which
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play