Question Words қазақша: what, where, who, how much, how many және сұрақтағы сөз тәртібі
Question Words
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз what, where, when, who, why, how, which және whose сөздері арқылы ақпарат сұрай аласыз, how + сын есім тіркестерін (how old, how often, how much…) қолдана аласыз және әр сөзді дұрыс ретпен қоя аласыз: сұрау сөзі + көмекші етістік + бастауыш + негізгі етістік.
Негізгі идея
Иә / жоқ сұрағы «Бұл рас па, жоқ па?» деп сұрайды. Сұрау сөзі бар сұрақ (wh- question) ақпараттың жетіспейтін бөлігін сұрайды. Сұрау сөзі сол жетіспейтін бөліктің белгісі: where = орын, when = уақыт, who = адам, why = себеп.
Бір жолы бос қалған анкетаны елестетіңіз: You live in ____. Жетіспейтін ақпаратты сұрау үшін сол жолдың белгісін алға қойыңыз — Where — содан кейін әдеттегі иә / жоқ сұрағын құраңыз: do you live? Бірге: Where do you live?
Демек, сұрау сөзі бар сұрақ — өзіңіз бұрыннан білетін екі нәрсенің қосындысы: сұрау сөзі + иә / жоқ сұрағы. Көмекші етістік (do, does) немесе be етістігі (am, is, are) бәрібір бастауыштың алдында тұрады. Q-A-S-I тәртібін есте сақтаңыз: Question word (сұрау сөзі), Auxiliary (көмекші етістік), Subject (бастауыш), содан соң негізгі түріндегі негізгі етістік (I әрпі «infinitive» деген дәстүрлі атаудан шыққан). Бұл сабақтағы барлық сұрақ осындай (who немесе what сұрақтың бастауышы болса, тәртіп басқаша: A2-33 қараңыз).
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде сұрау сөзінің сөйлемнің басына шығуы міндетті емес: ол жауап тұратын орында қалады, әдетте етістіктің алдында («Сіз қайда тұрасыз?»). Ағылшыншада сұрау сөзі әрқашан бірінші тұрады, одан кейін do / does немесе am / is / are бастауыштың алдына шығады. Қазақшада жалғау сұрау сөзінің өзіне жалғанады, септеулік шылау оның соңынан келеді («қайдан», «кіммен», «не туралы»), ал ағылшыншада предлог көбінесе сұрақтың соңына кетеді: Where are you from? Тағы екі маңызды айырмашылық бар. Біріншісі: қазақшадағы қанша сөзі саналатын заттарға да, су сияқты саналмайтын заттарға да, бағаға да айтылады, ал ағылшыншада екі сөз бар: how many (саналатын) және how much (саналмайтын, баға). Екіншісі: атты «кім» деп сұраймыз («Атыңыз кім?»), ал ағылшыншада ат — зат, сондықтан What's your name? Жақсы жаңалық: кімнің = whose, қайсы = which өте жақсы сәйкес келеді.
| Қазақша | Ағылшынша | Айырмашылығы |
|---|---|---|
| Сіз қайда тұрасыз? | Where do you live? | қазақшада сұрау сөзі ортада; ағылшыншада басында, одан кейін do |
| Ол қайдан? | Where is she from? | -дан → from, сұрақтың соңында |
| Кіммен бірге тұрасыз? | Who do you live with? | -мен → with, сұрақтың соңында |
| Атыңыз кім? | What's your name? | ат туралы what, who емес |
| Неше жастасыз? | How old are you? | «неше жас» → how old + be |
| Олардың неше баласы бар? | How many children do they have? | саналатын зат есім → how many |
| Күніне қанша су ішесіз? | How much water do you drink a day? | саналмайтын зат есім → how much |
| Бұл күртеше қанша тұрады? | How much is this jacket? | баға → how much + be |
| Бұл кімнің телефоны? | Whose phone is this? | кімнің = whose, зат есімнің алдында |
| Қай пойызбен жүресіз? | Which train do you take? | қай / қайсы = which |
Құрылым
Сұрау сөздері
| Сөз | Нені сұрайды | Жауап үлгісі |
|---|---|---|
| what | зат, ақпарат, іс-әрекет | A sandwich. |
| where | орын | In Lisbon. |
| when | уақыт | On Friday. |
| who | адам | My boss. |
| why | себеп | Because I'm tired. |
| how | тәсіл немесе әдіс; адамның жағдайы | By train. / Fine, thanks. |
| which | шағын, белгілі топтың біреуі | The blue one. |
| whose | иесі | It's Lucy's. |
How + сын есім / үстеу
| Сұрақ | Нені сұрайды | Жауап үлгісі |
|---|---|---|
| How old…? | жас | She's eight. |
| How long…? | ұзындық немесе уақыт | Two hours. |
| How far…? | қашықтық | About five kilometres. |
| How often…? | жиілік | Twice a week. |
| How much…? | баға немесе саналмайтын нәрсенің мөлшері | £20. / A lot. |
| How many…? | саналатын заттардың саны (көпше зат есім) | Three. |
Сөз тәртібі: Q-A-S-I
| Сұрау сөзі | Көмекші етістік | Бастауыш | Негізгі етістік (негізгі түрі) | Қалғаны |
|---|---|---|---|---|
| Where | do | you | live | ? |
| What | does | she | do | ? |
| How often | do | they | play | tennis? |
| What time | does | the film | start | ? |
Be етістігімен — am / is / are бастауыштың алдында тұрады, басқа етістік жоқ:
| Сұрау сөзі | be | Бастауыш | Қалғаны |
|---|---|---|---|
| Where | are | you | from? |
| How old | is | your son | ? |
| Who | is | that man | ? |
Ауызша сөйлеуде is сөзімен қысқарған түрлер әдеттегі нәрсе: What's…? Where's…? Who's…? How's…?
Қолданылуы
1What: заттар, ақпарат және іс-әрекеттер
Жауап кез келген нәрсе болуы мүмкін болса, what қолданыңыз: зат, дерек, іс-әрекет.
2Where және when: орын мен уақыт
Where орынды сұрайды; when уақытты немесе күнді сұрайды.
3Who және whose: адамдар мен иелер
Who адамды сұрайды. Whose бір нәрсенің кімдікі екенін сұрайды; бұл жерде оны зат есімнің алдында қолданамыз. (Жалғыз тұрған whose пен mine, yours… A2-13 сабағында.)
4Why және how: себеп пен тәсіл
Why себепті сұрайды; жауап көбінесе Because… деп басталады (A1-29 қараңыз). How тәсілді, әдісті немесе адамның жағдайын сұрайды.
5How + сын есім немесе үстеу
Жасты, ұзақтықты, қашықтықты, жиілікті, бағаны және мөлшерді сұрау үшін how сөзінен кейін сын есім немесе үстеу қойыңыз. Саналатын көпше зат есімдермен how many, ал баға мен саналмайтын нәрселер үшін how much қолданыңыз (толығырақ A1-24 сабағында).
6What пе, which пе? What + зат есім
Таңдау шағын әрі анық болса (көбінесе нұсқаларды көріп тұрсыз), which қолданыңыз. Таңдау ашық болса, what қолданыңыз. Екеуі де зат есімнің алдында тұра алады: What time…? What colour…? What kind of…? Which bus…?
7Предлог сұрақтың соңында
Сұрау сөзі предлогпен (with, from, for, about) бірге келсе, күнделікті ағылшын тілі предлогты сұрақтың соңына қояды. Қазақшада бұл жұмысты жалғау мен септеулік шылау атқарады және олар сұрау сөзінің өзіне жалғанады: «қайдан», «кіммен», «не үшін», «не туралы».
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Атың кім?» → Who is your name? Қазақша ат пен фамилияны «кім» сөзімен сұраймыз: «Атыңыз кім?», «Тегіңіз кім?». Ағылшыншада name — адам емес, сөз, сондықтан what қолданылады.
2. «Қанша» → how much па, how many ме? Қазақшада «қанша бауырың бар?» та, «қанша қант саласың?» та бір сөзбен айтылады. Ағылшыншада таңдау керек: саналатын көпше зат есім → how many; саналмайтын зат есім және баға → how much. Ал жас үшін «неше жас» сөзбе-сөз аударылмайды: how old.
3. Сұрау сөзі тұрса, do / is ұмытылады. Қазақшада «Бұл қауын қанша тұрады?», «Әпкең неге көңілсіз?» сұрақтарында етістік соңында, ешқандай көмекші сөз жоқ. Сөзбе-сөз аударсаңыз, ағылшыншада көмекші етістік түсіп қалады немесе бастауыштан кейін қалып қояды.
4. «Қайдан?» → From where? Қазақшада жалғау сұрау сөзіне жалғанады: «қайдан», «қай қаладан». Ағылшыншада предлог әдетте сұрақтың соңына кетеді.
Шатастырмаңыз
whose және who's — Екеуі бірдей естіледі. Whose иесін сұрайды; who's = who is. A1-08 қараңыз.
what және which — What ашық таңдау үшін; which шағын, белгілі топ үшін.
Толықтауыш who және бастауыш who — Бұл сабақта who — толықтауыш: біреу сол адамға бірдеңе істейді, сондықтан do / does қолданамыз. Who бастауыш болса, do / does жоқ. Бұл басқа үлгі: A2-33 қараңыз. Қазақшада айырмашылық септіктен көрінеді: «кімге» (толықтауыш) және «кім» (бастауыш).
Жазылуы мен айтылуы
- Сұрау сөздерінің көбі wh- әрпімен басталады, бірақ w болып естіледі: what /wɒt/ (UK), /wʌt/ (US); where /weə/ (UK), /wer/ (US); when /wen/; why /waɪ/; which /wɪtʃ/. /w/ дыбысы қазақтың у дыбысына ұқсас (мысалы, «уақыт» сөзінің басындағыдай): ерінді домалатып бастаңыз. Оны в деп айтпаңыз.
- Who және whose h дыбысымен басталады: who /huː/, whose /huːz/. /h/ қазақтың х дыбысынан әлдеқайда жұмсақ, жай ғана дем шығады. /uː/ созылыңқы: қазақ тілінде дауыстылар созылмайды, сондықтан оны әдейі ұзағырақ айтыңыз. Whose пен who's дәл бірдей естіледі.
- where мен wear бірдей естіледі; көп акцентте which пен witch те бірдей.
- which /wɪtʃ/ сөзіндегі /ɪ/ қысқа әрі босаңсыған; we сөзіндегі созылыңқы /iː/ дыбысымен шатастырмаңыз.
- Тез сөйлегенде do you жиі қысқарады: Where d'you live? /weə djə lɪv/, «where-ja-live» сияқты.
- Сұрау сөзі бар сұрақта дауыс әдетте соңында төмендейді: Where do you live? ↘. Сұрау сөзі мен ең маңызды сөзге екпін түсіріңіз: How old is your son?
Алтын ереже
Сұрау сөзін бірінші қойыңыз, содан соң әдеттегі иә / жоқ сұрағын құраңыз: сұрау сөзі + көмекші етістік + бастауыш + негізгі етістік: Where do you live? Be етістігімен: Where are you from? (Who немесе what бастауыш болса, үлгі басқаша: A2-33 қараңыз.) Қазақшадағы «қанша» → how many немесе how much; «неше жас» → how old; «атыңыз кім» → What's your name?
Жаттығулар
A. Құрылым
Сұрақтарды толықтырыңыз.
-
do you live? — In Rome.
-
bag is this? — It's Tom's.
-
is your sister? — She's fifteen.
-
How brothers do you have?
-
How is the ticket? — Twelve pounds.
-
is the station from here? — About two kilometres.
-
Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз: does / what time / start / the film
B. Мағына
Қалың әріппен жазылған ақпаратты сұрайтын сұрақ құраңыз немесе дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
Сұрақ құраңыз: I go to the gym three times a week.
-
Сұрақ құраңыз: She works in a hospital.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: … is your car, the red one or the white one?
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: … your teacher?
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: … do you go to work? — By train.
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
Where you work?
-
What does he wants?
-
How many water do you drink?
-
Who do you live with?
D. Мәтін ішінде
Диалогты толықтырыңыз.
Receptionist: Good evening. 17 is your name, please?
Guest: Maria Costa.
Receptionist: And 18 are you from, Ms Costa?
Guest: From Porto.
Receptionist: Lovely. How 19 nights are you here for?
Guest: Three. 20 time is breakfast?
Receptionist: From seven to ten. And 21 car is that outside, the blue one?
Guest: It's my car. Is that OK?
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша сұрақтар жазыңыз.
-
Жаңа досыңызға үш сұрақ жазыңыз: біреуі Where арқылы, біреуі How often арқылы, біреуі What kind of арқылы.
-
Отбасыңыздағы бір адам туралы екі сұрақ жазып, оларға жауап беріңіз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A1-13 Present Simple болымсыз және сұраулы түрі қазақша: don't, doesn't, do, does "Does your sister speak French?" "No, she ."
-
A1-15 Always, usually, never қазақша: жиілік үстеулері және олардың орны Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз: you / late / are / always / ?
-
A1-14 Have және Have Got қазақша: «бар» ағылшынша қалай айтылады? you got a pen?
Жауаптар
A. Құрылым
- Where
- Whose
- How old
- many
- much
- How far
- What time does the film start?
B. Мағына
- How often do you go to the gym?
- Where does she work?
- Which
- Who's
- How
C. Қатені табыңыз
- Where do you work?
- What does he want?
- How much water do you drink?
- ✓ Who do you live with?
D. Мәтін ішінде
- What
- where
- many
- What
- whose
E. Сіздің кезегіңіз
- Where do you work? How often do you go out? What kind of films do you like?
- How old is your brother? He's 30. Where does he live? In Madrid.
F. Аралас қайталау
- doesn't / does not
- Are you always late?
- Have
