Present Simple: don't, doesn't, do, does кыргызча – тануу жана суроо
Present Simple: Don't, Doesn't, Do, Does
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз don't / doesn't менен тануу сүйлөмдөрдү түзө аласыз, Do…? / Does…? менен ооба / жок суроолорун бере аласыз, Yes, I do сыяктуу кыска жооп айта аласыз жана Where do you live? сыяктуу суроо сөз менен суроолорду түзө аласыз.
Негизги ой
A1-03 сабагында be күчтүү экенин көрдүңүз: ал тануу жана суроо сүйлөмдү өзү түзөт (She isn't here. Is she here?). Көпчүлүк этиштер андай эмес. Work, live, like этиштерине not түз эле кошулбайт жана алар сүйлөмдүн башына чыга албайт. Аларга жардам керек.
Ал жардам – do, көмөкчү этиш (негизги этиштин ордуна грамматиканы көтөрүп жүргөн этиш). Тануу сүйлөмдө do not сөзүн көтөрөт: I don't work. Суроодо do сүйлөмдүн башына чыгат: Do you work?
Do этишин мейманканадагы жүк ташуучу катары элестетиңиз. Ал оор жүктөрдү көтөрөт: not, суроо жана he / she / it менен -s мүчөсү. Ошондуктан негизги этиш жеңил, негизги формасында жүрөт. She works → She doesn't work → Does she work? -s негизги этиштен көмөкчү этишке көчөт. Этиштин -s мүчөсү сүйлөмдө бир гана жолу чыгат.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргызча тануу да, суроо да этиштин өзүнө мүчө аркылы жалганат: «иштебейм» (тануу мүчөсү -ба / -бе / -па / -пе…), «иштейсизби?» (суроо бөлүкчөсү -бы / -би / -бу / -бү…). Сөз тартиби өзгөрбөйт. Англисчеде мындай мүчө жок: тануу үчүн этиштин алдына don't / doesn't коюлат, суроо үчүн Do / Does сүйлөмдүн башына чыгат. Кыска жоопто да айырма бар: кыргызча этишти кайталайбыз («Ооба, ичем»), англисче көмөкчү этишти гана айтабыз: Yes, I do.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Мен эт жебейм. | I don't eat meat. | кыргызча тануу этиштин ичинде; англисче өзүнчө don't |
| Ал жекшемби күнү иштебейт. | She doesn't work on Sundays. | -s мүчөсү doesn't сөзүнө көчөт; work өзгөрбөйт |
| Англисче сүйлөйсүзбү? | Do you speak English? | кыргызча -бү этиштин аягында; англисче Do сүйлөмдүн башында |
| Бул автобус аэропортко барабы? | Does this bus go to the airport? | 3-жакта Does, андан кийин go (goes эмес) |
| Кайда иштейсиз? | Where do you work? | кыргызча суроо сөз жетиштүү; англисче суроо сөз + do + ээ + этиш |
| «Кофе ичесизби?» «Ооба, ичем.» | "Do you drink coffee?" "Yes, I do." | кыргызча этиш кайталанат; англисче көмөкчү этиш гана |
| Ачкасызбы? | Are you hungry? | be суроону өзү түзөт, do кошулбайт |
Кыскасы: кыргызча «-бе-» жана «-бы» этишке жабышат, англисчеде алардын ишин өзүнчө do / does / don't / doesn't аткарат. Негизги этиш дайыма негизги формада калат, ал эми -s көмөкчү этишке өтөт.
Түзүлүшү
Тануу сүйлөм (negative)
| Ээ | Көмөкчү этиш + not | Негизги форма | Мисал |
|---|---|---|---|
| I / you / we / they | do not → don't | work | I don't work on Sundays. |
| he / she / it | does not → doesn't | work | She doesn't work on Sundays. |
Ооба / жок суроолору жана кыска жооптор
| Көмөкчү этиш | Ээ | Негизги форма | Ооба | Жок |
|---|---|---|---|---|
| Do | I / you / we / they | like it? | Yes, I do. | No, I don't. |
| Does | he / she / it | like it? | Yes, she does. | No, she doesn't. |
Ырастоо кыска жоопто do / does күчтүү жана басым менен айтылат: Yes, I do.
Суроо сөз менен суроолор (wh- questions)
| Суроо сөз | Көмөкчү этиш | Ээ | Негизги форма | Калганы |
|---|---|---|---|---|
| Where | do | you | live? | |
| What | does | she | do? | (= Анын кесиби эмне?) |
| What time | does | the film | start? | |
| How | do | you | get | to work? |
-s көмөкчү этишке көчөт
| Ырастоо | Тануу | Суроо |
|---|---|---|
| He plays tennis. | He doesn't play tennis. | Does he play tennis? |
| She has a car. | She doesn't have a car. | Does she have a car? |
be суроо жана тануу сүйлөмдө do колдонбойт
| be менен | Башка этиштер менен |
|---|---|
| Are you tired? | Do you work here? |
| She isn't at home. | She doesn't live here. |
Колдонулушу
1Тануу сүйлөмдөр
don't / doesn't + негизги форма колдонуңуз. Кыскартылган формалар оозеки кепте жана расмий эмес жазууда кадимки нерсе; do not / does not расмийирээк же басым менен айтылат. Кыргызча тануу мүчөсү этиштин ичинде: «жебейм», «жактырбайт».
2Ооба / жок суроолору
Ээнин алдына Do же Does коюңуз, андан кийин негизги форма. Кыргызча суроо -бы / -би / -бу / -бү бөлүкчөсү менен түзүлөт, сөз тартиби өзгөрбөйт; англисчеде Do / Does сүйлөмдүн башында.
3Кыска жооптор
Yes / No + ат атооч + do / does / don't / doesn't менен жооп бериңиз. Негизги этишти кайталабаңыз. Кыргызча «Ооба, ичем» деп этишти кайталайбыз, англисче Yes, I do дейбиз.
4Суроо сөз менен суроолор
Адегенде суроо сөз, андан кийин do / does, ээ жана негизги форма. Суроо сөздөрдүн толук тизмеси A1-16 сабагында. Кыргызча суроо сөз көбүнчө этиштин алдында турат («Кайда иштейсиз?»), ага көмөкчү эч нерсе кошулбайт.
5Негизги этиш катары do
Do негизги этиш да боло алат (do homework, do the shopping, do yoga). Анда тануу жана суроо сүйлөмдө ал эки жолу чыгат: адегенде көмөкчү этиш, андан кийин негизги этиш.
6be do колдонбойт
Be тануу жана суроо сүйлөмдү өзү түзөт (A1-03 караңыз). Do / does сөзүн эч качан am / is / are менен бирге колдонбоңуз. (Буйрук сүйлөм башкача: Don't be late! – A1-18 караңыз.)
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Жактырбайт» → he not like. Кыргызча тануу этиштин ичиндеги мүчө: «барбайм», «жактырбайт», «ичпейт». Англисчеде этишке тануу мүчөсү жалганбайт, ошондуктан кээ бирөөлөр этиштин алдына жөн гана not же no коюп коюшат. Англисчеде not жалгыз турбайт: ага don't / doesn't керек.
2. «Айдабайт» – бир сөз → doesn't drives. Кыргызча бир этиш тануу мүчөсүн да, жак мүчөсүн да көтөрөт: «айда-ба-йт». Ошондуктан англисчеде да негизги этишке -s калтырып коюу оңой. Эсиңизде болсун: doesn't же Does бар болсо, -s ошол сөздө, негизги этиш таза калат.
3. «Агаң азыр кайда иштейт?» → Where your brother works? Кыргызча суроо сөздүн өзү жетиштүү, этиш кадимки формасында калат. Англисчеде суроо сөздөн кийин do / does керек, андан кийин ээ жана негизги форма. Ооба / жок суроосунда Do жок болсо, сүйлөм кадимки суроо болбой, таң калуу же текшерүү сыяктуу угулат.
4. «Ооба, кармайт» → Yes, she keeps. Кыргызча кыска жоопто этишти кайталайбыз: «Ооба, кармайт», «Жок, ичпейм». Англисчеде этиш кайталанбайт, анын ордуна do / does / don't / doesn't айтылат. Тануу суроого жооп бергенде да айырма бар: кыргызча «Балаңыз бакчага барбайбы?» «Ооба, барбайт» деп суроого макул болобуз, англисче болсо жооп иштин өзүнө жараша: барбаса – No.
Чаташтырбаңыз
be менен суроо жана башка этиштер менен суроо – Be өзү ордун алмаштырат; башка этиштерге do / does керек. A1-03 караңыз.
do (көмөкчү этиш) жана do (негизги этиш) – Көмөкчү этиш грамматиканы гана көтөрөт; негизги этиш do «бир ишти аткаруу» дегенди билдирет.
Толуктооч катары who жана ээ катары who – Who же what суроонун ээси болсо, do / does колдонулбайт (Who lives here?). Бул A2-33 сабагында үйрөтүлөт.
Жазылышы жана айтылышы
- does кыска жоопто күчтүү айтылат: /dʌz/; суроонун башында көбүнчө алсыз: /dəz/ (Does she…?). /ʌ/ тыбышы кыргыз тилинде жок: ооз бир аз ачык, эриндер тегерек эмес. Аны созулган «у» деп айтпаңыз.
- doesn't /ˈdʌznt/: басым биринчи муунда, аягындагы -n't өзүнчө үндүүсүз айтылат. don't /dəʊnt/ (UK), /doʊnt/ (US) – won't сөзү менен уйкаштыгы бар, want менен эмес.
- Тез сүйлөгөндө do you көбүнчө /djə/ же /dʒə/ болуп угулат: Where d'you live? Кыргыз тилинде мындай кыскаруу жок, ошондуктан аны угууга өзүнчө көнүү керек.
- Тануу сүйлөмдө don't жана doesn't адатта басым менен айтылат: I don't know. Кыска жоопто көмөкчү этиш күчтүү: Yes, I do.
- don't / doesn't сөздөрүндөгү апостроф not сөзүнүн o тамгасынын ордунда турат.
- Ооба / жок суроосунун аягында үн адатта көтөрүлөт: Do you speak English? Ал эми суроо сөз менен суроодо үн аягында көбүнчө төмөндөйт: Where do you work?
Алтын эреже
Be эмес этиштер менен (кийин can сыяктуу модалдык этиштерден башкасы) тануу жана суроо үчүн do / does колдонуңуз. Not, суроо жана -s көмөкчү этишке өтөт; негизги этиш негизги формасында калат. Кыргызча «-бе-» жана «-бы» этиштин ичинде болсо да, англисче алардын ордунда өзүнчө сөз турат.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Тануу сүйлөм же суроо түзүңүз, же жетишпеген сөздү жазыңыз.
-
Тануу сүйлөмгө айлантыңыз: I like tea.
-
Тануу сүйлөмгө айлантыңыз: He plays football.
-
Суроо түзүңүз: You cook every day.
-
Суроо түзүңүз: She works on Saturdays.
-
Where your parents live?
-
What time the film start?
B. Мааниси
Туура жоопту тандаңыз.
-
Туура жоопту тандаңыз: … you tired?
-
Туура жоопту тандаңыз: … your brother speak French?
-
«Does your flat have a balcony?» деген суроого жоопту тандаңыз: …flat (UK), apartment (US)
-
«What do you do?» деген суроо эмне жөнүндө? …
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
She doesn't goes to school.
-
Do you are happy?
-
Where you work?
-
Does your sister live in Rome?
D. Текстте
Диалогду толуктаңыз.
Ella: Hi! 15 you live in this building?
Sam: Yes, I 16. I'm in flat 4. And you?
Ella: Flat 9. Where 17 you work?
Sam: In a hotel near the station. My wife 18 work — she's a student. What 19 you do?
Ella: I'm a teacher. But I 20 work on Fridays!
E. Сиздин кезегиңиз
Өзүңүз жөнүндө жазыңыз жана суроолорду түзүңүз.
-
Дем алыш күндөрү кылбаган эки ишиңизди жазыңыз.
-
Жаңы класстагы досуңузга үч суроо жазыңыз (бирөөсү Where менен, бирөөсү What менен, бирөөсү ооба / жок суроосу).
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
A1-12 Present Simple кыргызча: I work, she works – -s мүчөсү качан жалганат? My father (watch) the news every evening.
-
A1-03 To Be: тануу, суроо жана кыска жооптор (isn't, aren't, Are you…?) кыргызча your brother at home now?
-
A1-08 My, your, his, her жана 's: англисче таандык формалар кыргызча "What's (she) name?" "Lucy."
Жооптор
A. Түзүлүшү
- I don't like tea. / I do not like tea.
- He doesn't play football. / He does not play football.
- Do you cook every day?
- Does she work on Saturdays?
- do
- does
B. Мааниси
- Are
- Does
- Yes, it does.
- your job
C. Катаны табыңыз
- She doesn't go to school.
- Are you happy?
- Where do you work?
- ✓ Does your sister live in Rome?
D. Текстте
- Do
- do
- do
- doesn't / does not
- do
- don't / do not
E. Сиздин кезегиңиз
- I don't get up early. I don't work.
- Where do you live? What do you do? Do you like music?
F. Аралаш кайталоо
- watches
- Is
- her
