SlowingoSarufi
A1 14 / 32

Don't, Doesn't, Do, Does: Present Simple ya Kukanusha na Maswali kwa Kiswahili

Present Simple: Don't, Doesn't, Do, Does

Katika ukurasa huu
  1. Lengo
  2. Wazo Kuu
  3. Kiswahili na Kiingereza
  4. Muundo
  5. Matumizi
  6. Makosa ya Kawaida
  7. Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
  8. Usichanganye
  9. Tahajia na Matamshi
  10. Kanuni ya Dhahabu
  11. Mazoezi

Lengo

Baada ya somo hili, utaweza kutunga sentensi za kukanusha (negative) kwa don't / doesn't, kuuliza maswali ya ndiyo/hapana kwa Do…? / Does…?, kutoa majibu mafupi kama Yes, I do, na kuuliza maswali kama Where do you live?

Wazo Kuu

Katika A1-03 uliona kwamba be ina nguvu: inajenga kukanusha na maswali yenyewe (She isn't here. Is she here?). Vitenzi vingi si hivyo. Work, live na like haviwezi kubeba not wala kuhamia mwanzo wa sentensi. Vinahitaji msaada.

Msaada huo ni do, yaani kitenzi kisaidizi (auxiliary): kitenzi kinachobeba sarufi kwa niaba ya kitenzi kikuu. Katika kukanusha, do inabeba not: I don't work. Katika swali, do inakwenda mbele: Do you work?

Ifikirie do kama mpagazi (porter) hotelini. Mpagazi anabeba mizigo mizito: not, swali, na kwa he / she / it pia -s. Hivyo kitenzi kikuu kinasafiri bila mzigo, katika base form yake. She works → She doesn't work → Does she work? -s inahama kutoka kwenye kitenzi kikuu kwenda kwa mpagazi. -s ya kitenzi inaonekana mara moja tu.

Kwetu wazungumzaji wa Kiswahili, hili ni geni kwa sababu mbili. Kwanza, Kiswahili hukanusha ndani ya kitenzi chenyewe (nafanya → sifanyi). Pili, Kiswahili huuliza swali kwa sauti tu, au kwa je, bila kubadilisha mpangilio wa maneno (Unafanya kazi?). Kiingereza kinahitaji neno la ziada: do / does.

Kiswahili na Kiingereza

Katika Kiswahili kukanusha kumo ndani ya kitenzi: kiambishi kinabadilika (ni- → si-, a- → ha-) na mwisho unabadilika (-a → -i). Swali huonyeshwa kwa kiimbo au kwa je. Kiingereza kinaacha kitenzi kikuu kama kilivyo, na kinaongeza do / does kubeba not au swali.

KiswahiliKiingerezaTofauti
Sili nyama.I don't eat meat.kukanusha ndani ya kitenzi; Kiingereza: don't + base form
Hafanyi kazi Jumapili.She doesn't work on Sundays.ha- ↔ doesn't; kitenzi kikuu bila -s
Je, unazungumza Kiingereza? / Unazungumza Kiingereza?Do you speak English?swali kwa je au kiimbo tu; Kiingereza: Do mwanzoni
Unafanya kazi wapi?Where do you work?wapi huja mwishoni; Kiingereza: neno la swali + do + kiima
"Unakunywa kahawa?" "Ndiyo, nakunywa.""Do you drink coffee?" "Yes, I do."Kiswahili hurudia kitenzi; Kiingereza hurudia kitenzi kisaidizi
Una njaa?Are you hungry?kwa be hakuna do

Kwa hiyo kila unapokanusha au kuuliza kwa kitenzi kisicho be, kumbuka mpagazi: do / does kwanza, kisha kitenzi kikuu bila mabadiliko.

Muundo

Kukanusha (negative)

KiimaKitenzi kisaidizi + notBase formMfano
I / you / we / theydo not → don'tworkI don't work on Sundays.
he / she / itdoes not → doesn'tworkShe doesn't work on Sundays.

Maswali ya ndiyo/hapana na majibu mafupi

Kitenzi kisaidiziKiimaBase formNdiyoHapana
DoI / you / we / theylike it?Yes, I do.No, I don't.
Doeshe / she / itlike it?Yes, she does.No, she doesn't.

Katika majibu mafupi chanya, do / does ina nguvu na inasisitizwa: Yes, I do.

Maswali yenye neno la swali (wh- questions)

Neno la swaliKitenzi kisaidiziKiimaBase formSehemu nyingine
Wheredoyoulive?
Whatdoesshedo?(= Anafanya kazi gani?)
What timedoesthe filmstart?
Howdoyougetto work?

-s inahamia kwenye kitenzi kisaidizi

ChanyaKukanushaSwali
He plays tennis.He doesn't play tennis.Does he play tennis?
She has a car.She doesn't have a car.Does she have a car?

Be haitumii do katika maswali na kukanusha

Kwa beKwa vitenzi vingine
Are you tired?Do you work here?
She isn't at home.She doesn't live here.

Matumizi

1Sentensi za Kukanusha

Tumia don't / doesn't + base form. Contraction ni za kawaida katika mazungumzo na maandishi yasiyo rasmi; do not / does not ni rasmi zaidi au za msisitizo.

I don't eat meat.
Sili nyama.
si-…-i → don't + eat
My boyfriend doesn't like horror films.
Mpenzi wangu hapendi filamu za kutisha.
ha-…-i → doesn't + like (bila -s)
She doesn't work on Sundays.
Yeye hafanyi kazi Jumapili.
yeye ni mwanamke → she
We don't have a car.
Hatuna gari.
have pia inahitaji don't
It doesn't matter.
Haijalishi. / Si neno.
msemo wa kawaida sana
They don't live here any more.
Hawaishi hapa tena.
any more (UK); anymore (US)

2Maswali ya Ndiyo/Hapana

Weka Do au Does kabla ya kiima, kisha base form. Kiswahili hubadilisha kiimbo tu; Kiingereza kinahitaji neno hili mwanzoni.

Do you speak English?
Je, unazungumza Kiingereza?
je ni hiari; Do si hiari
Does this bus go to the airport?
Je, basi hili linakwenda uwanja wa ndege?
basi = it → Does
Do your kids like school?
Watoto wako wanapenda shule?
kids ni wingi → Do
Does your phone take good photos?
Simu yako inapiga picha nzuri?
Do you know a good dentist?
Unamjua daktari mzuri wa meno?

3Majibu Mafupi

Jibu kwa Yes / No + kiwakilishi + do / does / don't / doesn't. Usirudie kitenzi kikuu. Kiswahili hurudia kitenzi (Ndiyo, nakunywa), lakini Kiingereza hurudia kitenzi kisaidizi.

"Do you drink coffee?" "Yes, I do."
"Unakunywa kahawa?" "Ndiyo, nakunywa."
Kiingereza: Yes, I do, si "Yes, I drink"
Does she work here?
Je, yeye anafanya kazi hapa?
No, she doesn't.
Hapana, hafanyi kazi hapa.
jibu fupi kwa swali lililo juu
"Do your parents live near you?" "Yes, they do."
"Wazazi wako wanaishi karibu nawe?" "Ndiyo, wanaishi karibu."
"Does the hotel have parking?" "No, it doesn't."
"Hoteli ina maegesho ya magari?" "Hapana, haina."
the hotel = it

4Maswali Yenye Neno la Swali

Weka neno la swali kwanza, kisha do / does, kiima na base form. Kiswahili mara nyingi huweka wapi, nini, saa ngapi mwishoni; Kiingereza huyaweka mwanzoni. Maneno yote ya swali yako katika A1-16.

Where do you work?
Unafanya kazi wapi?
wapi mwishoni ↔ Where mwanzoni
What does your sister do?
Dada yako anafanya kazi gani?
swali kuhusu kazi yake
What time does the shop close?
Duka hufungwa saa ngapi?
How do you say this word in English?
Neno hili unalisemaje kwa Kiingereza?
What does this word mean?
Neno hili lina maana gani?
mean huja mwishoni, baada ya kiima

5Do Kama Kitenzi Kikuu

Do inaweza pia kuwa kitenzi kikuu (do homework, do the shopping, do yoga). Hapo unaiona mara mbili katika kukanusha na maswali: kwanza kitenzi kisaidizi, kisha kitenzi kikuu.

"What do you do?" "I'm a nurse."
"Unafanya kazi gani?" "Mimi ni muuguzi."
= kazi yako ni nini?
I don't do much sport.
Sifanyi michezo mingi.
sport (UK), sports (US)
Does he do the cooking at home?
Je, yeye ndiye anayepika nyumbani?

6Be Haitumii Do

Be inajenga kukanusha na maswali yake yenyewe (tazama A1-03). Usiweke do / does pamoja na am / is / are. (Amri ni tofauti: Don't be late! — tazama A1-18.)

Are you hungry?
Una njaa?
Kiswahili "una"; Kiingereza Are, si "Do you have hunger"
Is your brother a student?
Je, kaka yako ni mwanafunzi?
She isn't at home today.
Leo hayupo nyumbani.
hayupo → isn't

Makosa ya Kawaida

❌She don't like fish.
✅She doesn't like fish.
He / she / it → doesn't.
❌He doesn't works here.
✅He doesn't work here.
-s inahamia kwa does; kitenzi kikuu hakina -s.
❌Does she lives in Paris?
✅Does she live in Paris?
-s moja tu: kwenye does.
❌Where you live?
✅Where do you live?
Maswali yenye neno la swali nayo yanahitaji kitenzi kisaidizi.
❌I not like it.
✅I don't like it.
Not inahitaji kitenzi kisaidizi do.
❌Do you be hungry?
✅Are you hungry?
Maswali kwa be hayatumii do.
❌"Do you like jazz?" "Yes, I like."
✅"Yes, I do."
Jibu fupi hutumia kitenzi kisaidizi.
❌What does mean this word?
✅What does this word mean?
Kitenzi kisaidizi + kiima + base form.
⚠️You like pizza?
✅Do you like pizza?
Katika mazungumzo ya kawaida, sentensi yenye kiimbo cha kupanda inaweza kuonyesha mshangao au kuthibitisha jambo, lakini swali la kawaida hutumia do.

Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili

1. Swali bila mpagazi. Kiswahili huuliza kwa kiimbo tu (Kaka yako anafanya kazi wapi?), mpangilio wa maneno haubadiliki. Tukitafsiri neno kwa neno, do / does inapotea, hasa kiima kikiwa nomino ndefu.

❌What time your office opens?
✅What time does your office open?
-s inahamia kwa does; office open bila -s.

2. Jibu fupi linalorudia kitenzi. Kwa Kiswahili tunajibu Ndiyo, wanatembea au Hapana, sinywi. Kiingereza hakirudii kitenzi kikuu; kinarudia do / does.

❌"Do your children walk to school?" "Yes, they walk."
✅"Yes, they do."
Jibu fupi: Yes + kiwakilishi + do.
❌"Do you eat fish?" "No, I don't eat."
✅"No, I don't."
Usiongeze kitenzi kikuu baada ya don't katika jibu fupi.

3. Ndiyo kwa swali la kukanusha. Kwa Kiswahili, Ndiyo inakubali maneno ya muulizaji: "Huli samaki?" "Ndiyo" = ni kweli, sili. Kwa Kiingereza Yes inaonyesha jibu chanya, na No jibu hasi, bila kujali swali limeulizwa vipi.

❌"Don't you take sugar?" "Yes, I don't."
✅"No, I don't."
Kama hutumii sukari, jibu ni No.
⚠️"Don't you like chapati?" "Yes." (ukimaanisha "sipendi")
✅"No, I don't."
Yes peke yake itaeleweka kwamba unapenda.

4. How do you call…? Kwa Kiswahili tunauliza Unaitaje…? au Hii inaitwaje kwa Kiingereza? Kutafsiri moja kwa moja kunatoa How. Kwa Kiingereza, kuuliza jina la kitu ni What.

⚠️How do you call this fruit in English?
✅What do you call this fruit in English?
Inasikika kawaida Afrika Mashariki, lakini kimataifa swali la jina ni What… call…?

Usichanganye

Maswali kwa be na maswali kwa vitenzi vingine — Be inahama yenyewe; vitenzi vingine vinahitaji do / does. Tazama A1-03.

Is she a teacher?
Je, yeye ni mwalimu?
be
Does she teach?
Je, yeye anafundisha?
kitenzi kingine: does

do (kitenzi kisaidizi) na do (kitenzi kikuu) — Kitenzi kisaidizi kinabeba sarufi tu; kitenzi kikuu do humaanisha "kufanya shughuli".

Do you like it?
Unakipenda?
kitenzi kisaidizi tu
Do you do yoga?
Je, unafanya yoga?
kitenzi kisaidizi + kitenzi kikuu

Who kama yambwa na who kama kiima — Who au what ikiwa ndiyo kiima cha swali, hakuna do / does (Who lives here?). Hili linafundishwa katika A2-33.

Who do you live with?
Unaishi na nani?
wewe unaishi na mtu fulani: do
Who lives in that house?
Nani anaishi katika nyumba ile?
mtu fulani anaishi pale: hakuna do

Tahajia na Matamshi

  • does ina nguvu /dʌz/ katika majibu mafupi (vina sawa na buzz), lakini mara nyingi ni dhaifu /dəz/ mwanzoni mwa swali: Does she…? Usiitamke kama "duus" kwa u ndefu.
  • doesn't /ˈdʌznt/: silabi ya kwanza kama does, kisha n na t bila irabu kati yao. Epuka "dazeni" au "dasenti".
  • don't /dəʊnt/ (UK), /doʊnt/ (US): ni irabu mbili zinazoteleza (diphthong), kutoka katikati kwenda u. Vina vyake ni sawa na won't, si want. Usiitamke kama "doni" yenye o ya Kiswahili tu.
  • Katika mazungumzo ya haraka, do you mara nyingi huwa /djə/ au /dʒə/: Where d'you live? Usishangae ukisikia hivyo.
  • don't na doesn't kwa kawaida husisitizwa: I don't know. Katika majibu mafupi, kitenzi kisaidizi kina nguvu: Yes, I do.
  • Ritifaa katika don't / doesn't inachukua nafasi ya o ya not.
  • Usiongeze irabu mwishoni: don't inaishia kwa /t/, si "donti".

Kanuni ya Dhahabu

Kwa vitenzi visivyo be (na baadaye modal kama can), tumia do / does kwa kukanusha na maswali. Not, swali na -s zinakwenda kwenye kitenzi kisaidizi; kitenzi kikuu kinabaki katika base form. Kiswahili kinauliza kwa kiimbo, lakini Kiingereza kinahitaji mpagazi: Where do you live? Does she work here?

Mazoezi

A. Muundo

Fuata maelekezo katika kila sentensi.

  1. Kanusha: I like tea.
  2. Kanusha: He plays football.
  3. Tunga swali: You cook every day.
  4. Tunga swali: She works on Saturdays.
  5. Where your parents live?
  6. What time the film start?

B. Maana

Chagua jibu sahihi.

  1. Chagua jibu sahihi: … you tired?
  2. Chagua jibu sahihi: … your brother speak French?
  3. Chagua jibu la swali "Does your flat have a balcony?": …
  4. Swali "What do you do?" linauliza kuhusu… …

C. Tafuta Kosa

Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.

  1. She doesn't goes to school.
  2. Do you are happy?
  3. Where you work?
  4. Does your sister live in Rome?

D. Katika Muktadha

Kamilisha mazungumzo.

A new neighbour
Ella: Hi! 15 you live in this building?
Sam: Yes, I 16. I'm in flat 4. And you?
Ella: Flat 9. Where 17 you work?
Sam: In a hotel near the station. My wife 18 work — she's a student. What 19 you do?
Ella: I'm a teacher. But I 20 work on Fridays!

E. Zamu Yako

Andika kwa Kiingereza.

  1. Andika mambo mawili ambayo hufanyi mwishoni mwa wiki.
  2. Andika maswali matatu kwa mwanafunzi mwenzako mpya (moja kwa Where, moja kwa What, na swali moja la ndiyo/hapana).

F. Marudio Mchanganyiko

Rudia masomo yaliyotangulia.

  1. A1-12 Present Simple kwa Kiswahili: I Work, She Works na -s ya He, She, It
    My father (watch) the news every evening.
  2. A1-03 To Be: Sentensi Hasi, Maswali na Majibu Mafupi (Isn't, Aren't, Are You…?) kwa Kiswahili
    your brother at home now?
  3. A1-08 My, Your, His, Her na 's kwa Kiswahili: Jinsi ya Kuonyesha Umiliki kwa Kiingereza
    "What's (she) name?" "Lucy."
Majibu

A. Muundo

  1. I don't like tea. / I do not like tea.
  2. He doesn't play football. / He does not play football.
  3. Do you cook every day?
  4. Does she work on Saturdays?
  5. do
  6. does

B. Maana

  1. Are
  2. Does
  3. Yes, it does.
  4. your job

C. Tafuta Kosa

  1. She doesn't go to school.
  2. Are you happy?
  3. Where do you work?
  4. ✓ Does your sister live in Rome?

D. Katika Muktadha

  1. Do
  2. do
  3. do
  4. doesn't / does not
  5. do
  6. don't / do not

E. Zamu Yako

  1. I don't get up early. I don't work.
  2. Where do you live? What do you do? Do you like music?

F. Marudio Mchanganyiko

  1. watches
  2. Is
  3. her
Programu ya AndroidJifunze Ukiwa Safarini Google Play