Don't, Doesn't, Do, Does: Present Simple ya Kukanusha na Maswali kwa Kiswahili
Present Simple: Don't, Doesn't, Do, Does
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kutunga sentensi za kukanusha (negative) kwa don't / doesn't, kuuliza maswali ya ndiyo/hapana kwa Do…? / Does…?, kutoa majibu mafupi kama Yes, I do, na kuuliza maswali kama Where do you live?
Wazo Kuu
Katika A1-03 uliona kwamba be ina nguvu: inajenga kukanusha na maswali yenyewe (She isn't here. Is she here?). Vitenzi vingi si hivyo. Work, live na like haviwezi kubeba not wala kuhamia mwanzo wa sentensi. Vinahitaji msaada.
Msaada huo ni do, yaani kitenzi kisaidizi (auxiliary): kitenzi kinachobeba sarufi kwa niaba ya kitenzi kikuu. Katika kukanusha, do inabeba not: I don't work. Katika swali, do inakwenda mbele: Do you work?
Ifikirie do kama mpagazi (porter) hotelini. Mpagazi anabeba mizigo mizito: not, swali, na kwa he / she / it pia -s. Hivyo kitenzi kikuu kinasafiri bila mzigo, katika base form yake. She works → She doesn't work → Does she work? -s inahama kutoka kwenye kitenzi kikuu kwenda kwa mpagazi. -s ya kitenzi inaonekana mara moja tu.
Kwetu wazungumzaji wa Kiswahili, hili ni geni kwa sababu mbili. Kwanza, Kiswahili hukanusha ndani ya kitenzi chenyewe (nafanya → sifanyi). Pili, Kiswahili huuliza swali kwa sauti tu, au kwa je, bila kubadilisha mpangilio wa maneno (Unafanya kazi?). Kiingereza kinahitaji neno la ziada: do / does.
Kiswahili na Kiingereza
Katika Kiswahili kukanusha kumo ndani ya kitenzi: kiambishi kinabadilika (ni- → si-, a- → ha-) na mwisho unabadilika (-a → -i). Swali huonyeshwa kwa kiimbo au kwa je. Kiingereza kinaacha kitenzi kikuu kama kilivyo, na kinaongeza do / does kubeba not au swali.
| Kiswahili | Kiingereza | Tofauti |
|---|---|---|
| Sili nyama. | I don't eat meat. | kukanusha ndani ya kitenzi; Kiingereza: don't + base form |
| Hafanyi kazi Jumapili. | She doesn't work on Sundays. | ha- ↔ doesn't; kitenzi kikuu bila -s |
| Je, unazungumza Kiingereza? / Unazungumza Kiingereza? | Do you speak English? | swali kwa je au kiimbo tu; Kiingereza: Do mwanzoni |
| Unafanya kazi wapi? | Where do you work? | wapi huja mwishoni; Kiingereza: neno la swali + do + kiima |
| "Unakunywa kahawa?" "Ndiyo, nakunywa." | "Do you drink coffee?" "Yes, I do." | Kiswahili hurudia kitenzi; Kiingereza hurudia kitenzi kisaidizi |
| Una njaa? | Are you hungry? | kwa be hakuna do |
Kwa hiyo kila unapokanusha au kuuliza kwa kitenzi kisicho be, kumbuka mpagazi: do / does kwanza, kisha kitenzi kikuu bila mabadiliko.
Muundo
Kukanusha (negative)
| Kiima | Kitenzi kisaidizi + not | Base form | Mfano |
|---|---|---|---|
| I / you / we / they | do not → don't | work | I don't work on Sundays. |
| he / she / it | does not → doesn't | work | She doesn't work on Sundays. |
Maswali ya ndiyo/hapana na majibu mafupi
| Kitenzi kisaidizi | Kiima | Base form | Ndiyo | Hapana |
|---|---|---|---|---|
| Do | I / you / we / they | like it? | Yes, I do. | No, I don't. |
| Does | he / she / it | like it? | Yes, she does. | No, she doesn't. |
Katika majibu mafupi chanya, do / does ina nguvu na inasisitizwa: Yes, I do.
Maswali yenye neno la swali (wh- questions)
| Neno la swali | Kitenzi kisaidizi | Kiima | Base form | Sehemu nyingine |
|---|---|---|---|---|
| Where | do | you | live? | |
| What | does | she | do? | (= Anafanya kazi gani?) |
| What time | does | the film | start? | |
| How | do | you | get | to work? |
-s inahamia kwenye kitenzi kisaidizi
| Chanya | Kukanusha | Swali |
|---|---|---|
| He plays tennis. | He doesn't play tennis. | Does he play tennis? |
| She has a car. | She doesn't have a car. | Does she have a car? |
Be haitumii do katika maswali na kukanusha
| Kwa be | Kwa vitenzi vingine |
|---|---|
| Are you tired? | Do you work here? |
| She isn't at home. | She doesn't live here. |
Matumizi
1Sentensi za Kukanusha
Tumia don't / doesn't + base form. Contraction ni za kawaida katika mazungumzo na maandishi yasiyo rasmi; do not / does not ni rasmi zaidi au za msisitizo.
2Maswali ya Ndiyo/Hapana
Weka Do au Does kabla ya kiima, kisha base form. Kiswahili hubadilisha kiimbo tu; Kiingereza kinahitaji neno hili mwanzoni.
3Majibu Mafupi
Jibu kwa Yes / No + kiwakilishi + do / does / don't / doesn't. Usirudie kitenzi kikuu. Kiswahili hurudia kitenzi (Ndiyo, nakunywa), lakini Kiingereza hurudia kitenzi kisaidizi.
4Maswali Yenye Neno la Swali
Weka neno la swali kwanza, kisha do / does, kiima na base form. Kiswahili mara nyingi huweka wapi, nini, saa ngapi mwishoni; Kiingereza huyaweka mwanzoni. Maneno yote ya swali yako katika A1-16.
5Do Kama Kitenzi Kikuu
Do inaweza pia kuwa kitenzi kikuu (do homework, do the shopping, do yoga). Hapo unaiona mara mbili katika kukanusha na maswali: kwanza kitenzi kisaidizi, kisha kitenzi kikuu.
6Be Haitumii Do
Be inajenga kukanusha na maswali yake yenyewe (tazama A1-03). Usiweke do / does pamoja na am / is / are. (Amri ni tofauti: Don't be late! — tazama A1-18.)
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Swali bila mpagazi. Kiswahili huuliza kwa kiimbo tu (Kaka yako anafanya kazi wapi?), mpangilio wa maneno haubadiliki. Tukitafsiri neno kwa neno, do / does inapotea, hasa kiima kikiwa nomino ndefu.
2. Jibu fupi linalorudia kitenzi. Kwa Kiswahili tunajibu Ndiyo, wanatembea au Hapana, sinywi. Kiingereza hakirudii kitenzi kikuu; kinarudia do / does.
3. Ndiyo kwa swali la kukanusha. Kwa Kiswahili, Ndiyo inakubali maneno ya muulizaji: "Huli samaki?" "Ndiyo" = ni kweli, sili. Kwa Kiingereza Yes inaonyesha jibu chanya, na No jibu hasi, bila kujali swali limeulizwa vipi.
4. How do you call…? Kwa Kiswahili tunauliza Unaitaje…? au Hii inaitwaje kwa Kiingereza? Kutafsiri moja kwa moja kunatoa How. Kwa Kiingereza, kuuliza jina la kitu ni What.
Usichanganye
Maswali kwa be na maswali kwa vitenzi vingine — Be inahama yenyewe; vitenzi vingine vinahitaji do / does. Tazama A1-03.
do (kitenzi kisaidizi) na do (kitenzi kikuu) — Kitenzi kisaidizi kinabeba sarufi tu; kitenzi kikuu do humaanisha "kufanya shughuli".
Who kama yambwa na who kama kiima — Who au what ikiwa ndiyo kiima cha swali, hakuna do / does (Who lives here?). Hili linafundishwa katika A2-33.
Tahajia na Matamshi
- does ina nguvu /dʌz/ katika majibu mafupi (vina sawa na buzz), lakini mara nyingi ni dhaifu /dəz/ mwanzoni mwa swali: Does she…? Usiitamke kama "duus" kwa u ndefu.
- doesn't /ˈdʌznt/: silabi ya kwanza kama does, kisha n na t bila irabu kati yao. Epuka "dazeni" au "dasenti".
- don't /dəʊnt/ (UK), /doʊnt/ (US): ni irabu mbili zinazoteleza (diphthong), kutoka katikati kwenda u. Vina vyake ni sawa na won't, si want. Usiitamke kama "doni" yenye o ya Kiswahili tu.
- Katika mazungumzo ya haraka, do you mara nyingi huwa /djə/ au /dʒə/: Where d'you live? Usishangae ukisikia hivyo.
- don't na doesn't kwa kawaida husisitizwa: I don't know. Katika majibu mafupi, kitenzi kisaidizi kina nguvu: Yes, I do.
- Ritifaa katika don't / doesn't inachukua nafasi ya o ya not.
- Usiongeze irabu mwishoni: don't inaishia kwa /t/, si "donti".
Kanuni ya Dhahabu
Kwa vitenzi visivyo be (na baadaye modal kama can), tumia do / does kwa kukanusha na maswali. Not, swali na -s zinakwenda kwenye kitenzi kisaidizi; kitenzi kikuu kinabaki katika base form. Kiswahili kinauliza kwa kiimbo, lakini Kiingereza kinahitaji mpagazi: Where do you live? Does she work here?
Mazoezi
A. Muundo
Fuata maelekezo katika kila sentensi.
-
Kanusha: I like tea.
-
Kanusha: He plays football.
-
Tunga swali: You cook every day.
-
Tunga swali: She works on Saturdays.
-
Where your parents live?
-
What time the film start?
B. Maana
Chagua jibu sahihi.
-
Chagua jibu sahihi: … you tired?
-
Chagua jibu sahihi: … your brother speak French?
-
Chagua jibu la swali "Does your flat have a balcony?": …flat (UK), apartment (US)
-
Swali "What do you do?" linauliza kuhusu… …
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
She doesn't goes to school.
-
Do you are happy?
-
Where you work?
-
Does your sister live in Rome?
D. Katika Muktadha
Kamilisha mazungumzo.
Ella: Hi! 15 you live in this building?
Sam: Yes, I 16. I'm in flat 4. And you?
Ella: Flat 9. Where 17 you work?
Sam: In a hotel near the station. My wife 18 work — she's a student. What 19 you do?
Ella: I'm a teacher. But I 20 work on Fridays!
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza.
-
Andika mambo mawili ambayo hufanyi mwishoni mwa wiki.
-
Andika maswali matatu kwa mwanafunzi mwenzako mpya (moja kwa Where, moja kwa What, na swali moja la ndiyo/hapana).
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
A1-12 Present Simple kwa Kiswahili: I Work, She Works na -s ya He, She, It My father (watch) the news every evening.
-
A1-03 To Be: Sentensi Hasi, Maswali na Majibu Mafupi (Isn't, Aren't, Are You…?) kwa Kiswahili your brother at home now?
-
A1-08 My, Your, His, Her na 's kwa Kiswahili: Jinsi ya Kuonyesha Umiliki kwa Kiingereza "What's (she) name?" "Lucy."
Majibu
A. Muundo
- I don't like tea. / I do not like tea.
- He doesn't play football. / He does not play football.
- Do you cook every day?
- Does she work on Saturdays?
- do
- does
B. Maana
- Are
- Does
- Yes, it does.
- your job
C. Tafuta Kosa
- She doesn't go to school.
- Are you happy?
- Where do you work?
- ✓ Does your sister live in Rome?
D. Katika Muktadha
- Do
- do
- do
- doesn't / does not
- do
- don't / do not
E. Zamu Yako
- I don't get up early. I don't work.
- Where do you live? What do you do? Do you like music?
F. Marudio Mchanganyiko
- watches
- Is
- her
