Who called you? Who did you call? Бастауыш пен толықтауыш сұрақтары қазақша
Who Called You? Who Did You Call? Subject and Object Questions
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз who, what, which және how many сөздерімен екі түрлі сұрақ қоя аласыз: бастауыш туралы сұрақ (Who called you?) және толықтауыш туралы сұрақ (Who did you call?). Сондай-ақ предлогты сұрақтың соңына қоя аласыз (Who did you go with?) және болымсыз сұрақтар қойып, оларға дұрыс жауап бере аласыз (Don't you like it?).
Негізгі идея
Мына сөйлемге қараңыз: Anna called Ben. Мұнда екі адам бар. Олардың кез келгені туралы сұрауға болады.
Сұрау сөзін пазлдың бір бөлшегі ретінде елестетіңіз. Қоңырауды кім шалғанын, яғни бастауышты білмесеңіз, who бөлшегі тура бастауыштың орнына түседі: Who called Ben? Басқа ештеңе қозғалмайды. Сөз тәртібі кәдімгі хабарлы сөйлеммен бірдей, сондықтан do, does, did жоқ.
Қоңырауды кім қабылдағанын, яғни толықтауышты білмесеңіз, who бөлшегі сөйлемнің басына секіреді, ал сізге бастауыштың алдында көмекші етістігі бар кәдімгі сұрақ керек: Who did Anna call?
Сондықтан сұрамас бұрын шешіп алыңыз: мен әрекетті істеушіні сұрап тұрмын ба, әлде әрекетті қабылдаушыны ма?
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде сұрау сөзі сөйлемнің ортасында, жауап тұратын орында қалады, ал айырмашылықты септік жалғауы көрсетеді: «Кім қоңырау шалды?» (бастауыш), «Сен кімге қоңырау шалдың?», «Кімді көрдің?» (толықтауыш). Ағылшын тілінде сұрау сөзі әрқашан басында тұрады, ал айырмашылықты көмекші етістік көрсетеді. Жақсы жаңалық: бастауыш туралы сұрақ қазақшадағыдай құрылады: «Кім қоңырау шалды?» → Who called?, «Не болды?» → What happened?. Көмекші етістік қажет емес. Ал толықтауыш туралы сұрақта do / does / did міндетті: Who did you call? Тағы екі айырмашылық бар. «Кіммен бардың?» дегенде -мен жалғауы сұрау сөзіне жалғанады, ағылшыншада with көбіне сұрақтың соңына шығады: Who did you go with? Ал болымсыз сұраққа жауап бергенде қазақша «Иә / Жоқ» сұраққа қарай айтылады («Келмейсің бе?» «Иә, келмеймін»), ағылшыншада фактіге қарай: факт болымсыз болса, No.
| Қазақша | Ағылшынша | Түсіндірме |
|---|---|---|
| Кім қоңырау шалды? | Who called you? | бастауыш: сөз тәртібі өзгермейді, did жоқ |
| Сен кімге қоңырау шалдың? | Who did you call? | толықтауыш: did + бастауыш |
| Не болды? | What happened? | бастауыш |
| Сен не істедің? | What did you do? | толықтауыш |
| Кіммен бардың? | Who did you go with? | предлог соңында |
| Неге қоңырау шалмадың? | Why didn't you call? | болымсыз көмекші етістік бастауыштың алдында |
| «Келмейсің бе?» «Иә, келмеймін.» | "Aren't you coming?" "No, I'm not." | жауап фактіге қарай |
Құрылым
Бір сөйлем туралы екі сұрақ: Anna called Ben.
| Не туралы сұраймыз | Сұрақ | Жауап |
|---|---|---|
| бастауыш | Who called Ben? | Anna (did). |
| толықтауыш | Who did Anna call? | Ben. |
Бастауыш туралы сұрақтар — сұрау сөзі + етістік (do / does / did жоқ)
| Шақ | Мысал |
|---|---|
| Present Simple | Who lives here? (he/she/it түрі: -s) |
| Past Simple | What happened? |
| Present Continuous | Who is making that noise? |
| Модаль етістік | Who can help me? |
Толықтауыш туралы сұрақтар — сұрау сөзі + көмекші етістік + бастауыш + етістік
| Шақ | Мысал |
|---|---|
| Present Simple | Who do you live with? |
| Past Simple | What did you buy? |
| Present Continuous | What are you doing? |
| Модаль етістік | Who can we ask? |
Бастауыш ретіндегі Which / How many + зат есім
| Бастауыш туралы сұрақ | Толықтауыш туралы сұрақ |
|---|---|
| Which bus goes to the airport? | Which bus did you take? |
| How many people came to the party? | How many people did you invite? |
Болымсыз сұрақтар — болымсыз көмекші етістік (қысқарған түрі) + бастауыш
| Түрі | Мысал |
|---|---|
| Иә / жоқ сұрағы | Don't you like it? / Isn't it beautiful? / Haven't you finished? |
| Wh- сұрағы | Why didn't you call? / Why aren't you ready? |
| Бастауыш туралы сұрақ | Who didn't come? |
Болымсыз сұрақтарға жауап — сұраққа емес, фактіге қарап жауап беріңіз
| Сұрақ | Факт болымды | Факт болымсыз |
|---|---|---|
| Don't you like coffee? | Yes, I do. (Ұнатамын.) | No, I don't. (Ұнатпаймын.) |
| Isn't she coming? | Yes, she is. (Ол келеді.) | No, she isn't. (Ол келмейді.) |
Қолданылуы
1Who арқылы бастауыш туралы сұрақтар
Әрекетті істейтін адамды сұрау үшін Who + етістік қолданыңыз. Present Simple шағында, бірнеше адам күтсеңіз де, he/she/it түрін (-s) қолданыңыз.
2What арқылы бастауыш туралы сұрақтар
Бір нәрсе істейтін немесе болатын затты, оқиғаны сұрау үшін What + етістік қолданыңыз.
3Толықтауыш туралы сұрақтар
Әрекетті қабылдайтын адамды немесе затты сұрау үшін сұрау сөзі + көмекші етістік + бастауыш + етістік қолданыңыз.
4Бастауыш ретіндегі which және how many
Which + зат есім және How many + зат есім де бастауыш бола алады. Онда do / does / did жоқ.
5Предлогпен аяқталатын сұрақтар
Сұрау сөзі предлогқа (with, to, about, for, from) қатысты болса, күнделікті ағылшын тілінде предлог әдетте сұрақтың соңына шығады. Қазақшада жалғау сұрау сөзінің өзіне жалғанады: «кіммен», «кімге», «не туралы».
6Болымсыз сұрақтар
Таңданысты білдіру үшін (Don't you like it?), біреудің келісуін сұрау үшін (Isn't it beautiful?) немесе себебін сұрау үшін, көбіне сәл ренжіп (Why didn't you call?), болымсыз сұрақ қолданыңыз. Фактіге қарап жауап беріңіз: Yes = факт болымды, No = факт болымсыз.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. Толықтауыш туралы сұрақта did жоқ. Қазақшада сұрау сөзін қойсақ болды, сөз тәртібі өзгермейді: «Ағаң жаңа пәтеріне не сатып алды?» Сондықтан ағылшыншада да хабарлы сөйлемнің тәртібін сақтап, көмекші етістікті ұмытып кетеміз. Сұрау сөзі толықтауыш болса, do / does / did + бастауыш керек.
2. «Иә, …-мадым» → Yes, I didn't. Қазақша болымсыз сұраққа келіскенде «Иә» дейміз: «Асхат емтиханнан өтпеді ме?» «Иә, өтпеді». Ағылшыншада Yes пен No сұраққа емес, фактіге қарайды: факт болымсыз болса, No.
3. Предлогты сұрақтың басына қою. «Кіммен?», «Кімге?» сұрақтарында жалғау сұрау сөзіне жабысып тұрады, сондықтан ағылшыншада With who…?, For who…? деп бастаймыз. Бұл табиғи естілмейді: күнделікті тілде предлог сұрақтың соңына шығады.
4. Неге + болымсыз сөйлем, тәртібі өзгермей. «Дәурен неге телефон көтермей жатыр?» дегенде сөз тәртібі хабарлы сөйлеммен бірдей. Ағылшыншада why сөзінен кейін болымсыз көмекші етістік бастауыштың алдында тұрады.
Шатастырмаңыз
Who called you? және Who did you call? — Өзіңізден сұраңыз: сұрау сөзі істеуші ме, әлде қабылдаушы ма?
What happened? және What did you do? — Біріншісінде what бастауыш (бір нәрсе болды), екіншісінде толықтауыш (сіз бір нәрсе істедіңіз).
Who's және whose — Who's = who is немесе who has. Whose иелікті сұрайды («кімнің»). A2-13 қараңыз.
Тура және жанама сұрақтар — Ұзынырақ сыпайы сұрақтың ішінде (Could you tell me who…?) сөз тәртібі тағы өзгереді. B1-14 қараңыз.
Жазылуы мен айтылуы
- Тез сөйлегенде Who did you жиі қысқарады: /ˈhuː dɪdʒə/. Әр сөзді бөлек, анық айтуға тырыспаңыз; бұл тіркес бір сөз сияқты естіледі.
- What did you → /ˈwɒdɪdʒə/ (UK), /ˈwʌdɪdʒə/ (US).
- who /huː/: ағылшынның /h/ дыбысы қазақтың х дыбысынан жұмсақ, тамақтан жай ғана ауа шығады. Ал w әрпі оқылмайды.
- Сұрақтың соңындағы предлогқа екпін түседі және ол толық түрде айтылады: Who are you waiting for /fɔː/ (UK), /fɔːr/ (US)?
- Wh- сұрақтары әдетте соңында төмендеген үнмен айтылады: Who called you? ↘
- Кәдімгі сөйлеуде болымсыз сұрақтар қысқарған түрде айтылады: Don't you…? Isn't it…? Толық түрі Do you not like it? те бар, бірақ ол ресмирек немесе күштірек естіледі.
Алтын ереже
Сұрау сөзі бастауыш (істеуші) болса, кәдімгі сөз тәртібін сақтаңыз, do / does / did жоқ: Who called? Толықтауыш болса, көмекші етістік + бастауыш қолданыңыз: Who did you call? Болымсыз сұраққа жауап бергенде факт болымды болса Yes, болымсыз болса No деңіз, тіпті қазақша «Иә» десек те.
Жаттығулар
A. Құрылым
Нұсқау бойынша сұрақ құраңыз. 1–3-тапсырмаларда курсивпен берілген сөз туралы сұраңыз.
-
Бастауыш туралы сұраңыз: Maria took my umbrella.
-
Толықтауыш туралы сұраңыз: Maria took my umbrella.
-
Бастауыш туралы сұраңыз: Five students failed the test. (How many…?)
-
Сұрақ құраңыз: you / who / to / talking / are
-
Предлогты соңына қойыңыз: With whom did you travel?
-
Болымсыз сұрақ құраңыз: you / like / horror films (Present Simple)
B. Мағына
Мағынасына қарай жауап беріңіз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: Who … this song?
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: What … for lunch?
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: Who … next door?
-
"Didn't you see the email?" Сіз хатты көрген жоқсыз. Жауапты таңдаңыз: …
-
"Isn't Tom coming?" Том келеді. Жауапты таңдаңыз: …
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
What did happen last night?
-
Who you invited to the party?
-
Why you didn't tell me?
-
Which team won the match?
D. Мәтін ішінде
Диалогты толықтырыңыз. Әр орынға бір сөз жазыңыз; жақшада етістік берілсе, оны дұрыс түрде қолданыңыз.
Kim: 16 happened to your arm?
Sam: I fell off my bike on Saturday.
Kim: Oh no! Who 17 (take) you to the hospital?
Sam: My brother. And we met our old teacher there!
Kim: Really? What 18 she say?
Sam: She asked about you.
Kim: That's nice. But why 19 you call me on Saturday? I was at home all day.
Sam: Sorry! My phone was broken too. Who 20 I talk to about a new one?
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Өзіңіз білетін бір фильм туралы бір бастауыш сұрақ және бір толықтауыш сұрақ жазыңыз.
-
Ешқашан теледидар көрмейтін досыңызға таңданысыңызды білдіретін бір болымсыз сұрақ жазыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A2-29 Who, Which, That, Where қазақша: анықтауыш бағыныңқы сөйлемдер (relative clauses) The man lives next door is a pilot.
-
A2-32 So do I, Neither do I, Me too қазақша: «Мен де» ағылшынша қалай айтылады? "I didn't go to the party." "Neither I."
-
A1-16 Question Words қазақша: what, where, who, how much, how many және сұрақтағы сөз тәртібі often do you go to the gym?
Жауаптар
A. Құрылым
- Who took your umbrella? / Who took my umbrella?
- What did Maria take? / What did she take?
- How many students failed the test?
- Who are you talking to?
- Who did you travel with?
- Don't you like horror films? / Do you not like horror films?
B. Мағына
- wrote
- did you eat
- lives
- No, I didn't.
- Yes, he is.
C. Қатені табыңыз
- What happened last night?
- Who did you invite to the party?
- Why didn't you tell me?
- ✓ Which team won the match?
D. Мәтін ішінде
- What
- took
- did
- didn't / couldn't
- should / can / could / do / shall
E. Сіздің кезегіңіз
- Who played the main character? Who did the main character fall in love with?
- Don't you like TV?
F. Аралас қайталау
- who / that
- did
- How
