SlowingoГрамматика
A2 36 / 38

Who called you? Who did you call? Бастауыш пен толықтауыш сұрақтары қазақша

Who Called You? Who Did You Call? Subject and Object Questions

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз who, what, which және how many сөздерімен екі түрлі сұрақ қоя аласыз: бастауыш туралы сұрақ (Who called you?) және толықтауыш туралы сұрақ (Who did you call?). Сондай-ақ предлогты сұрақтың соңына қоя аласыз (Who did you go with?) және болымсыз сұрақтар қойып, оларға дұрыс жауап бере аласыз (Don't you like it?).

Негізгі идея

Мына сөйлемге қараңыз: Anna called Ben. Мұнда екі адам бар. Олардың кез келгені туралы сұрауға болады.

Сұрау сөзін пазлдың бір бөлшегі ретінде елестетіңіз. Қоңырауды кім шалғанын, яғни бастауышты білмесеңіз, who бөлшегі тура бастауыштың орнына түседі: Who called Ben? Басқа ештеңе қозғалмайды. Сөз тәртібі кәдімгі хабарлы сөйлеммен бірдей, сондықтан do, does, did жоқ.

Қоңырауды кім қабылдағанын, яғни толықтауышты білмесеңіз, who бөлшегі сөйлемнің басына секіреді, ал сізге бастауыштың алдында көмекші етістігі бар кәдімгі сұрақ керек: Who did Anna call?

Сондықтан сұрамас бұрын шешіп алыңыз: мен әрекетті істеушіні сұрап тұрмын ба, әлде әрекетті қабылдаушыны ма?

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Қазақ тілінде сұрау сөзі сөйлемнің ортасында, жауап тұратын орында қалады, ал айырмашылықты септік жалғауы көрсетеді: «Кім қоңырау шалды?» (бастауыш), «Сен кімге қоңырау шалдың?», «Кімді көрдің?» (толықтауыш). Ағылшын тілінде сұрау сөзі әрқашан басында тұрады, ал айырмашылықты көмекші етістік көрсетеді. Жақсы жаңалық: бастауыш туралы сұрақ қазақшадағыдай құрылады: «Кім қоңырау шалды?» → Who called?, «Не болды?» → What happened?. Көмекші етістік қажет емес. Ал толықтауыш туралы сұрақта do / does / did міндетті: Who did you call? Тағы екі айырмашылық бар. «Кіммен бардың?» дегенде -мен жалғауы сұрау сөзіне жалғанады, ағылшыншада with көбіне сұрақтың соңына шығады: Who did you go with? Ал болымсыз сұраққа жауап бергенде қазақша «Иә / Жоқ» сұраққа қарай айтылады («Келмейсің бе?» «Иә, келмеймін»), ағылшыншада фактіге қарай: факт болымсыз болса, No.

ҚазақшаАғылшыншаТүсіндірме
Кім қоңырау шалды?Who called you?бастауыш: сөз тәртібі өзгермейді, did жоқ
Сен кімге қоңырау шалдың?Who did you call?толықтауыш: did + бастауыш
Не болды?What happened?бастауыш
Сен не істедің?What did you do?толықтауыш
Кіммен бардың?Who did you go with?предлог соңында
Неге қоңырау шалмадың?Why didn't you call?болымсыз көмекші етістік бастауыштың алдында
«Келмейсің бе?» «Иә, келмеймін.»"Aren't you coming?" "No, I'm not."жауап фактіге қарай

Құрылым

Бір сөйлем туралы екі сұрақ: Anna called Ben.

Не туралы сұраймызСұрақЖауап
бастауышWho called Ben?Anna (did).
толықтауышWho did Anna call?Ben.

Бастауыш туралы сұрақтар — сұрау сөзі + етістік (do / does / did жоқ)

ШақМысал
Present SimpleWho lives here? (he/she/it түрі: -s)
Past SimpleWhat happened?
Present ContinuousWho is making that noise?
Модаль етістікWho can help me?

Толықтауыш туралы сұрақтар — сұрау сөзі + көмекші етістік + бастауыш + етістік

ШақМысал
Present SimpleWho do you live with?
Past SimpleWhat did you buy?
Present ContinuousWhat are you doing?
Модаль етістікWho can we ask?

Бастауыш ретіндегі Which / How many + зат есім

Бастауыш туралы сұрақТолықтауыш туралы сұрақ
Which bus goes to the airport?Which bus did you take?
How many people came to the party?How many people did you invite?

Болымсыз сұрақтар — болымсыз көмекші етістік (қысқарған түрі) + бастауыш

ТүріМысал
Иә / жоқ сұрағыDon't you like it? / Isn't it beautiful? / Haven't you finished?
Wh- сұрағыWhy didn't you call? / Why aren't you ready?
Бастауыш туралы сұрақWho didn't come?

Болымсыз сұрақтарға жауап — сұраққа емес, фактіге қарап жауап беріңіз

СұрақФакт болымдыФакт болымсыз
Don't you like coffee?Yes, I do. (Ұнатамын.)No, I don't. (Ұнатпаймын.)
Isn't she coming?Yes, she is. (Ол келеді.)No, she isn't. (Ол келмейді.)

Қолданылуы

1Who арқылы бастауыш туралы сұрақтар

Әрекетті істейтін адамды сұрау үшін Who + етістік қолданыңыз. Present Simple шағында, бірнеше адам күтсеңіз де, he/she/it түрін (-s) қолданыңыз.

Who wants a cup of tea?
Кім шай ішкісі келеді?
кім бастауыш → do жоқ, wants
Who broke the window?
Терезені кім сындырды?
did жоқ
Who lives in that big house on the corner?
Бұрыштағы анау үлкен үйде кім тұрады?
lives: -s
Who told you about the party?
Кеш туралы саған кім айтты?
Who's coming to dinner tonight?
Бүгін кешкі асқа кім келеді?
who's = who is; «келеді» мұнда жоспар → is coming

2What арқылы бастауыш туралы сұрақтар

Бір нәрсе істейтін немесе болатын затты, оқиғаны сұрау үшін What + етістік қолданыңыз.

What happened to your phone?
Телефоныңа не болды?
не бастауыш → did жоқ
What makes you happy?
Сізді не қуантады?
makes: -s
What caused the delay?
Кешігуге не себеп болды?
What's making that strange noise?
Анау біртүрлі дыбысты не шығарып тұр?
«шығарып тұр» → is making

3Толықтауыш туралы сұрақтар

Әрекетті қабылдайтын адамды немесе затты сұрау үшін сұрау сөзі + көмекші етістік + бастауыш + етістік қолданыңыз.

Who did you meet at the conference?
Конференцияда кіммен кездестің?
«кіммен», бірақ meet предлогсыз; толықтауыш → did you
What did she say?
Ол не деді?
she → әйел; did + she + say
Who are you texting?
Кімге хабарлама жазып отырсың?
«кімге» → who; are + you
What do you usually have for breakfast?
Таңғы асқа әдетте не жейсіз?
do + you

4Бастауыш ретіндегі which және how many

Which + зат есім және How many + зат есім де бастауыш бола алады. Онда do / does / did жоқ.

Which team won the final?
Финалда қай команда жеңді?
Which road goes to the beach?
Жағажайға қай жол апарады?
How many students passed the exam?
Емтиханнан неше студент өтті?
How many people work in your office?
Кеңсеңізде қанша адам жұмыс істейді?
Which shoes did you buy in the end?
Ақыры қай аяқ киімді алдың?
толықтауыш туралы сұрақ: did + бастауыш

5Предлогпен аяқталатын сұрақтар

Сұрау сөзі предлогқа (with, to, about, for, from) қатысты болса, күнделікті ағылшын тілінде предлог әдетте сұрақтың соңына шығады. Қазақшада жалғау сұрау сөзінің өзіне жалғанады: «кіммен», «кімге», «не туралы».

Who did you go to the cinema with?
Кинотеатрға кіммен бардың?
«кіммен» басында, with соңында
What are you looking for?
Не іздеп жүрсіз?
look for
Who is this present for?
Бұл сыйлық кімге арналған?
«кімге арналған» → who … for
What are you two talking about?
Екеуің не туралы сөйлесіп отырсыңдар?
«не туралы» → what … about

6Болымсыз сұрақтар

Таңданысты білдіру үшін (Don't you like it?), біреудің келісуін сұрау үшін (Isn't it beautiful?) немесе себебін сұрау үшін, көбіне сәл ренжіп (Why didn't you call?), болымсыз сұрақ қолданыңыз. Фактіге қарап жауап беріңіз: Yes = факт болымды, No = факт болымсыз.

Don't you like it? You haven't eaten anything!
Ұнамады ма? Ештеңе жемепсің ғой!
таңданыс
Isn't it a beautiful day?
Бүгін керемет күн емес пе?
келісуін сұрау
Why didn't you call me? I was worried.
Неге маған қоңырау шалмадың? Уайымдадым ғой.
себебін сұрау
Didn't you get my message?
Хабарламамды алмадың ба?
No, I didn't. My phone was off.
Иә, алмадым. Телефоным өшіп тұрған.
жоғарыдағы сұраққа жауап: қазақша «Иә», бірақ факт болымсыз → No
"Aren't you hungry?" "Yes, I am! Let's eat."
«Қарның ашқан жоқ па?» «Ашты ғой! Жүр, тамақтанайық.»
факт болымды → Yes

Жиі кездесетін қателер

❌Who did call you?
✅Who called you?
Бастауыш туралы сұрақ: did жоқ. (did сөзіне қатты екпін түссе, бірінші түрі де болады, бірақ күшейту үшін ғана, кәдімгі сұрақ ретінде емес.)
❌Who you saw yesterday?
✅Who did you see yesterday?
Толықтауыш туралы сұрақ: did + бастауыш + етістіктің негізгі түрі.
❌Who did you saw?
✅Who did you see?
did сөзінен кейін етістіктің негізгі түрі.
❌Who live here?
✅Who lives here?
Present Simple шағындағы бастауыш туралы сұрақ: -s түрі.
❌Who you are waiting for?
✅Who are you waiting for?
Толықтауыш туралы сұрақ: көмекші етістік бастауыштың алдында.
❌Why you didn't call me?
✅Why didn't you call me?
Болымсыз көмекші етістік бастауыштың алдында.
❌"Don't you like coffee?" "Yes, I don't."
✅"No, I don't."
Фактіге қарап жауап беріңіз: факт болымсыз → No.
⚠️With who did you go?
✅Who did you go with?
Табиғи естілмейді. Күнделікті ағылшын тілінде предлог соңында тұрады; өте ресми түрі: With whom did you go?

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. Толықтауыш туралы сұрақта did жоқ. Қазақшада сұрау сөзін қойсақ болды, сөз тәртібі өзгермейді: «Ағаң жаңа пәтеріне не сатып алды?» Сондықтан ағылшыншада да хабарлы сөйлемнің тәртібін сақтап, көмекші етістікті ұмытып кетеміз. Сұрау сөзі толықтауыш болса, do / does / did + бастауыш керек.

❌What your brother bought for his new flat?
✅What did your brother buy for his new flat?
❌Which film you watched last night?
✅Which film did you watch last night?

2. «Иә, …-мадым» → Yes, I didn't. Қазақша болымсыз сұраққа келіскенде «Иә» дейміз: «Асхат емтиханнан өтпеді ме?» «Иә, өтпеді». Ағылшыншада Yes пен No сұраққа емес, фактіге қарайды: факт болымсыз болса, No.

❌(Асхат көлік жүргізу емтиханынан өте алмады.) "Didn't Askhat pass his driving test?" "Yes, he didn't."
✅"No, he didn't."
❌(Дүкен бүгін жабық.) "Isn't the shop open today?" "Yes, it isn't."
✅"No, it isn't."

3. Предлогты сұрақтың басына қою. «Кіммен?», «Кімге?» сұрақтарында жалғау сұрау сөзіне жабысып тұрады, сондықтан ағылшыншада With who…?, For who…? деп бастаймыз. Бұл табиғи естілмейді: күнделікті тілде предлог сұрақтың соңына шығады.

⚠️With who does Dana share a room?
✅Who does Dana share a room with?
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ табиғи естілмейді: күнделікті ағылшын тілінде предлог соңында тұрады.
⚠️For who did you buy these flowers?
✅Who did you buy these flowers for?
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ табиғи естілмейді. Өте ресми түрі: For whom did you buy these flowers?

4. Неге + болымсыз сөйлем, тәртібі өзгермей. «Дәурен неге телефон көтермей жатыр?» дегенде сөз тәртібі хабарлы сөйлеммен бірдей. Ағылшыншада why сөзінен кейін болымсыз көмекші етістік бастауыштың алдында тұрады.

❌Why Dauren isn't answering his phone?
✅Why isn't Dauren answering his phone?

Шатастырмаңыз

Who called you? және Who did you call? — Өзіңізден сұраңыз: сұрау сөзі істеуші ме, әлде қабылдаушы ма?

Who called you?
Саған кім қоңырау шалды?
біреу сізге қоңырау шалды: кім?
Who did you call?
Сен кімге қоңырау шалдың?
сіз біреуге қоңырау шалдыңыз: кімге?

What happened? және What did you do? — Біріншісінде what бастауыш (бір нәрсе болды), екіншісінде толықтауыш (сіз бір нәрсе істедіңіз).

What happened at work today?
Бүгін жұмыста не болды?
не бастауыш
What did you do at work today?
Бүгін жұмыста не істедің?
не толықтауыш

Who's және whose — Who's = who is немесе who has. Whose иелікті сұрайды («кімнің»). A2-13 қараңыз.

Who's seen my keys?
Менің кілттерімді кім көрді?
who has
Whose keys are these?
Бұл кімнің кілттері?
иелік

Тура және жанама сұрақтар — Ұзынырақ сыпайы сұрақтың ішінде (Could you tell me who…?) сөз тәртібі тағы өзгереді. B1-14 қараңыз.

Жазылуы мен айтылуы

  • Тез сөйлегенде Who did you жиі қысқарады: /ˈhuː dɪdʒə/. Әр сөзді бөлек, анық айтуға тырыспаңыз; бұл тіркес бір сөз сияқты естіледі.
  • What did you → /ˈwɒdɪdʒə/ (UK), /ˈwʌdɪdʒə/ (US).
  • who /huː/: ағылшынның /h/ дыбысы қазақтың х дыбысынан жұмсақ, тамақтан жай ғана ауа шығады. Ал w әрпі оқылмайды.
  • Сұрақтың соңындағы предлогқа екпін түседі және ол толық түрде айтылады: Who are you waiting for /fɔː/ (UK), /fɔːr/ (US)?
  • Wh- сұрақтары әдетте соңында төмендеген үнмен айтылады: Who called you? ↘
  • Кәдімгі сөйлеуде болымсыз сұрақтар қысқарған түрде айтылады: Don't you…? Isn't it…? Толық түрі Do you not like it? те бар, бірақ ол ресмирек немесе күштірек естіледі.

Алтын ереже

Сұрау сөзі бастауыш (істеуші) болса, кәдімгі сөз тәртібін сақтаңыз, do / does / did жоқ: Who called? Толықтауыш болса, көмекші етістік + бастауыш қолданыңыз: Who did you call? Болымсыз сұраққа жауап бергенде факт болымды болса Yes, болымсыз болса No деңіз, тіпті қазақша «Иә» десек те.

Жаттығулар

A. Құрылым

Нұсқау бойынша сұрақ құраңыз. 1–3-тапсырмаларда курсивпен берілген сөз туралы сұраңыз.

  1. Бастауыш туралы сұраңыз: Maria took my umbrella.
  2. Толықтауыш туралы сұраңыз: Maria took my umbrella.
  3. Бастауыш туралы сұраңыз: Five students failed the test. (How many…?)
  4. Сұрақ құраңыз: you / who / to / talking / are
  5. Предлогты соңына қойыңыз: With whom did you travel?
  6. Болымсыз сұрақ құраңыз: you / like / horror films (Present Simple)

B. Мағына

Мағынасына қарай жауап беріңіз.

  1. Дұрыс жауапты таңдаңыз: Who … this song?
  2. Дұрыс жауапты таңдаңыз: What … for lunch?
  3. Дұрыс жауапты таңдаңыз: Who … next door?
  4. "Didn't you see the email?" Сіз хатты көрген жоқсыз. Жауапты таңдаңыз: …
  5. "Isn't Tom coming?" Том келеді. Жауапты таңдаңыз: …

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. What did happen last night?
  2. Who you invited to the party?
  3. Why you didn't tell me?
  4. Which team won the match?

D. Мәтін ішінде

Диалогты толықтырыңыз. Әр орынға бір сөз жазыңыз; жақшада етістік берілсе, оны дұрыс түрде қолданыңыз.

After the weekend
Kim: 16 happened to your arm?
Sam: I fell off my bike on Saturday.
Kim: Oh no! Who 17 (take) you to the hospital?
Sam: My brother. And we met our old teacher there!
Kim: Really? What 18 she say?
Sam: She asked about you.
Kim: That's nice. But why 19 you call me on Saturday? I was at home all day.
Sam: Sorry! My phone was broken too. Who 20 I talk to about a new one?

E. Сіздің кезегіңіз

Ағылшынша жазыңыз.

  1. Өзіңіз білетін бір фильм туралы бір бастауыш сұрақ және бір толықтауыш сұрақ жазыңыз.
  2. Ешқашан теледидар көрмейтін досыңызға таңданысыңызды білдіретін бір болымсыз сұрақ жазыңыз.

F. Аралас қайталау

Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.

  1. A2-29 Who, Which, That, Where қазақша: анықтауыш бағыныңқы сөйлемдер (relative clauses)
    The man lives next door is a pilot.
  2. A2-32 So do I, Neither do I, Me too қазақша: «Мен де» ағылшынша қалай айтылады?
    "I didn't go to the party." "Neither I."
  3. A1-16 Question Words қазақша: what, where, who, how much, how many және сұрақтағы сөз тәртібі
    often do you go to the gym?
Жауаптар

A. Құрылым

  1. Who took your umbrella? / Who took my umbrella?
  2. What did Maria take? / What did she take?
  3. How many students failed the test?
  4. Who are you talking to?
  5. Who did you travel with?
  6. Don't you like horror films? / Do you not like horror films?

B. Мағына

  1. wrote
  2. did you eat
  3. lives
  4. No, I didn't.
  5. Yes, he is.

C. Қатені табыңыз

  1. What happened last night?
  2. Who did you invite to the party?
  3. Why didn't you tell me?
  4. ✓ Which team won the match?

D. Мәтін ішінде

  1. What
  2. took
  3. did
  4. didn't / couldn't
  5. should / can / could / do / shall

E. Сіздің кезегіңіз

  1. Who played the main character? Who did the main character fall in love with?
  2. Don't you like TV?

F. Аралас қайталау

  1. who / that
  2. did
  3. How
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play