Imperative және Let's қазақша: бұйрық рай, ұсыныс және How about…?
Imperatives, Let's and Suggestions
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз нұсқаулар, жол сілтеу мен ескертулер бере аласыз (Turn left. Don't touch that!), адамдарды шақыра аласыз (Come in!), оларды please арқылы жұмсарта аласыз және Let's, How about…?, What about…?, Why don't we…? арқылы ұсыныс жасай аласыз.
Негізгі идея
Кейде дүниені сипаттағыңыз келмейді, оны өзгерткіңіз келеді. Біреудің бірдеңе істегенін қалайсыз: Sit down. Open the window. Be careful. Бұл үшін ағылшын тілі бұйрық райын (imperative) қолданады: сөйлемнің басында етістіктің негізгі түрі, бастауышсыз.
Неге бастауыш жоқ? Өйткені ол түсінікті: бұл сіз, тыңдаушы. Әрекет батырмасын елестетіңіз: үстінде бір әрекет жазылған батырма — Stop. Wait. Go. Сіз батырманы басасыз, ал тыңдаушы сол әрекетті орындайды.
«Істеме» деу үшін алдына Don't қойыңыз: Don't go. Өзіңізді де қосқыңыз келсе, яғни сіз және мен бірге, Let's қолданыңыз: Let's go. Ал жұмсағырақ ұсыныс үшін сұрақ қойыңыз: How about a coffee? Why don't we go out?
Бұйрық рай тікелей естілуі мүмкін, сондықтан please, жылы дауыс және жағдай өте маңызды.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде бұйрық райы бар және ол да бастауышсыз айтыла береді («Отыр!», «Кіріңіз!»), бұл сізге таныс. Бірақ қазақша етістік кімге айтылып тұрғанына қарай өзгереді: «отыр» (сен), «отырыңыз» (сіз), «отырыңдар» (сендер). Сыпайылық етістіктің өз жалғауында тұр. Ағылшын тілінде етістік ешқашан өзгермейді: Sit down бір адамға да, көп адамға да, досқа да, бейтаныс адамға да. Сыпайылықты please, Can you…? және дауыс ырғағы береді. Болымсыздық қазақшада етістіктің ішінде («ұстама», «кешікпеңіз»), ал ағылшыншада етістіктің алдында бөлек сөз: Don't. Жақсы жаңалықтар да бар: «Абай бол!», «Тыныш бол!» дегендегі «бол» дәл Be careful!, Be quiet! сөйлемдеріндегі be сияқты; ал «барайық», «бармайық» жұрнақтары Let's / Let's not тіркестеріне жақсы сәйкес келеді. «Кофе ішсек қайтеді?» дегендегі «-сақ қайтеді?» — How about…? және Why don't we…? сияқты жұмсақ ұсыныс.
| Қазақша | Ағылшынша | Айырмашылығы |
|---|---|---|
| Отыр. / Отырыңыз. | Sit down. / Sit down, please. | қазақшада сыпайылық жалғауда; ағылшыншада етістік өзгермейді, please қосылады |
| Ұстама! / Ұстамаңыз! | Don't touch it! | -ма/-ме → Don't + негізгі түрі |
| Абай бол! | Be careful! | ұқсас: «бол» = be |
| Кешікпе! | Don't be late! | қазақшада етістік; ағылшыншада be + сын есім (late) |
| Үйге қайтайық. | Let's go home. | -айық/-ейік → Let's + негізгі түрі; «біз» айтылмайды |
| Таласпайық. | Let's not argue. | -майық → Let's not |
| Фильм көрсек қайтеді? | How about watching a film? / Why don't we watch a film? | «-сақ қайтеді?» → жұмсақ ұсыныс |
| Терезені жауып жіберіңізші. | Can you close the window, please? | -шы өтініші → Can you…, please? |
Құрылым
Бұйрық рай (imperative)
| Үлгі | Мысал | |
|---|---|---|
| Хабарлы | негізгі түрі + … | Open the door. |
| Болымсыз | Don't + негізгі түрі + … | Don't open the door. |
| be етістігімен | Be / Don't be + сын есім | Be quiet. Don't be late. |
| Жұмсағырақ | Please + бұйрық / бұйрық + please | Please sit down. / Sit down, please. |
| Always / never | Always / Never + негізгі түрі | Always say thank you. Never tell anyone. |
- Бір адамға да, көп адамға да түрі бірдей: Sit down, Tom. / Sit down, everyone.
- Do not — толық түрі; белгілер мен ресми ережелерде қолданылады: Do not enter.
Let's (= let us)
| Үлгі | Мысал | |
|---|---|---|
| Ұсыныс | Let's + негізгі түрі | Let's eat out tonight. |
| Болымсыз | Let's not + негізгі түрі | Let's not wait. |
Басқа ұсыныстар
| Үлгі | Мысал |
|---|---|
| How about / What about + зат есім? | How about a coffee? |
| How about / What about + -ing формасы? | What about going to the beach? |
| Why don't we + негізгі түрі? | Why don't we take a taxi? |
-ing формасы (going, taking) толығымен A1-22 сабағында; әзірге оны How about / What about тіркесінен кейін жаттап алыңыз.
Ұсынысқа жауап беру
| Иә | Жоқ |
|---|---|
| Good idea! / OK. / Sure. / Yes, let's. / Why not? | Sorry, I can't. / I'm not sure. / Maybe another time. |
Қолданылуы
1Нұсқаулар
Қадамдық нұсқаулар үшін бұйрық райын қолданыңыз: рецепттер, қосымшалар, құрылғылар, емтихандар, сабақтар.
2Жол сілтеу
Біреуге бір жерге қалай жетуге болатынын айту үшін бұйрық райын қолданыңыз.
3Ескертулер мен кеңестер
Адамдарды ескерту үшін бұйрық райын қолданыңыз, көбінесе қысқа әрі қатты дауыспен. Always / Never + бұйрық рай жалпы күшті кеңес береді.
4Шақыру және ұсыну
Жылы дауыспен айтылған бұйрық рай дөрекі емес, керісінше, жылы әрі қонақжай естіледі.
5Let's және Let's not
Бірге бірдеңе істеуді ұсыну үшін (сіз + мен) Let's қолданыңыз. Let's not оны істемеуді ұсынады.
6How about…? What about…? Why don't we…?
Бұл сұрақтар ұсынысты жұмсағырақ әрі ашығырақ етеді. How about / What about тіркесінен кейін зат есім немесе -ing формасы келеді. Why don't we тіркесінен кейін негізгі түрі келеді. Қазақшадағы «-сақ қайтеді?» дәл осындай жұмсақ ұсыныс.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. Болымсыздық етістіктің ішінде. Қазақша «Сен бұл есікті ашпа!» дейміз: болымсыздық «-па» жұрнағында, ал «сен» сөзін кейде қосамыз. Сөзбе-сөз аударсаңыз, not сөзі етістіктің алдына жалғыз шығып, бастауыш та қалып қояды. Ағылшыншада болымсыз бұйрық әрқашан Don't + негізгі түрі.
2. Қазақша етістік → ағылшынша be + сын есім. «Ашуланба!», «Ұялма!», «Кешікпе!» — қазақшада бұлар етістіктер. Ағылшыншада олардың орнында көбінесе сын есім тұрады (angry, shy, late), сондықтан Don't be керек. «Абай бол» сияқты «бол» сөзі бар тіркестерде be оңай есте қалады, ал етістікпен айтылатындарда ол жиі түсіп қалады.
3. Сыпайылық жалғауда емес, сөзде. Қазақшада «Қайталаңызшы» деп сыпайылықты етістіктің өзіне жалғаймыз, ал «Сіз отырыңыз» деп «сіз» сөзін де қосамыз. Ағылшынша жай бұйрықта мұндай жалғау жоқ, сондықтан ол мұғалімге немесе бейтаныс адамға қатқыл естілуі мүмкін. Ал you қосылса, сөйлем екпінді, тіпті ашулы естіледі.
4. «Біз барайық» → Let's we go. Қазақшада «Біз бірге базарға барайық» деп «біз» сөзін қосуға болады. Ағылшыншада Let's ішінде «біз» бар (let's = let us), сондықтан we қосылмайды.
Шатастырмаңыз
Бұйрық рай және Can you…? — Бұйрық рай айтады; Can you…? сұрайды. Бейтаныс адамдармен, дүкенде немесе жұмыста өтініш әдетте сыпайырақ. A1-17 және A2-23 қараңыз.
Let's және lets — Let's (апострофпен) = let us, ұсыныс. Lets (апострофсыз) — let етістігі + -s = рұқсат береді. B1-18 қараңыз.
Don't және Doesn't — Болымсыз бұйрық әрқашан Don't (немесе Do not), бір адамға айтылса да. Doesn't тек Present Simple шағында he / she / it үшін. A1-13 қараңыз.
Жазылуы мен айтылуы
- Let's = let us. Апостроф u әрпінің орнында тұр: /lets/. Lets go деп жазбаңыз.
- Don't бір буыннан тұрады: /dəʊnt/ (UK), /doʊnt/ (US). Ішінде о-дан у-ға қарай сырғитын қос дауысты бар; оны қазақша «донт» деп бір дыбыспен айтпаңыз. Тез сөйлегенде t жиі анық естілмейді: Don't worry «doan worry» сияқты естіледі.
- Екпінді негізгі етістікке, ал sit down сияқты етістіктерде кішкентай сөзге түсіріңіз: Sit down. Don't touch it. Ескертуде Don't сөзіне екпін түседі: Don't touch it!
- Дауыс мағынаны өзгертеді. Бір қалыпты, төмендейтін дауыс бұйрық сияқты естілуі мүмкін; жұмсақ дауыс пен please достық естіледі. Қазақшада сыпайылықты «-ңызшы» береді, ағылшыншада көбінесе дауыс береді.
- Соңындағы please (Sit down, please) әдетте басындағы күшті please сөзінен гөрі достық естіледі; басындағы күшті please шыдамсыз естілуі мүмкін.
- Екпінді немесе ашулы сөйлеуде кейде бастауыш қосылады: You sit here! Бұл ерекше түр, әдеттегі үлгі емес.
Алтын ереже
Сөйлемді негізгі түрмен бастаңыз, әдетте бастауышсыз: Sit down. Болымсыз түрі: Don't + негізгі түрі. Өзіңізді де қосу үшін Let's / Let's not + негізгі түрі. Жұмсағырақ ұсыныс үшін How about / What about + зат есім немесе -ing формасы, немесе Why don't we + негізгі түрі. Етістік ешқашан өзгермейді, ал сыпайылықты please береді.
Жаттығулар
A. Құрылым
Сөйлемдерді толықтырыңыз немесе өзгертіңіз.
-
___ … your books, please.
-
Болымсыз етіңіз: Touch the screen.
-
Болымсыз етіңіз: Let's go out tonight.
-
late for the meeting! (be етістігінің болымсыз бұйрық түрі)
-
How about (have) lunch in the park?
-
Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз: forget / never / your password
B. Мағына
Сөйлемнің түрін анықтаңыз немесе дұрыс жауапты таңдаңыз. 7–8-тапсырмаларға ағылшынша жауап беріңіз: instruction (нұсқау), warning (ескерту) немесе suggestion (ұсыныс).
-
Instruction, warning әлде suggestion? "Watch out! The dog bites."
-
Instruction, warning әлде suggestion? "Why don't we take the train?"
-
"Let's go to the cinema." Ең жақсы жауапты таңдаңыз: …
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: … take a taxi.
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
Not park here.
-
Let's to have lunch.
-
Please you wait here.
-
What about a pizza?
D. Мәтін ішінде
Диалогты толықтырыңыз.
Mia: I'm bored. 15 do something!
Ben: OK. How about 16 (go) to the lake?
Mia: Hmm, it's cold today. Why 17 we go to the cinema?
Ben: Good idea. 18 (not / forget) your student card — it's cheaper.
Mia: Thanks! 19 (meet) at the station at three.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша нұсқаулар мен ұсыныстар жазыңыз.
-
Үйіңізге келген қонаққа үш нұсқау жазыңыз.
-
Досыңыз іші пысып отыр. Оған екі түрлі жолмен екі ұсыныс жазыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A1-17 Can және Can't қазақша: қабілет, рұқсат, өтініш және мүмкіндік you help me with my bags, please?
-
A1-13 Present Simple болымсыз және сұраулы түрі қазақша: don't, doesn't, do, does My brother (not / eat) fish.
-
A1-15 Always, usually, never қазақша: жиілік үстеулері және олардың орны Сөздерді дұрыс ретпен қойыңыз: on Sundays / we / visit / always / our grandmother
Жауаптар
A. Құрылым
- Open
- Don't touch the screen. / Do not touch the screen.
- Let's not go out tonight.
- Don't be / Do not be
- having
- Never forget your password.
B. Мағына
- warning
- suggestion
- Good idea!
- Let's
C. Қатені табыңыз
- Don't park here. / Do not park here.
- Let's have lunch.
- Please wait here. / Wait here, please.
- ✓ What about a pizza?
D. Мәтін ішінде
- Let's
- going
- don't
- Don't forget / Do not forget
- Let's meet / Meet
E. Сіздің кезегіңіз
- Take off your shoes, please. Don't sit on that chair — it's broken. Help yourself to tea.
- Let's go for a walk. Why don't we watch a film?
F. Аралас қайталау
- Can / Could / Will / Would
- doesn't eat / does not eat
- We always visit our grandmother on Sundays. / On Sundays we always visit our grandmother. / On Sundays, we always visit our grandmother.
