Present Continuous kwa Kiswahili: Jinsi ya Kusema Kinachoendelea Sasa
Present Continuous: I'm Working
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kusema kinachotokea sasa na kipindi hiki (wiki hii, siku hizi), kueleza hali za muda na hali zinazobadilika, na kutunga sentensi hasi na maswali — kwa kutumia am / is / are + -ing form.
Wazo Kuu
Present Continuous (wakati uliopo unaoendelea) huonyesha kitendo kilicho katikati: kimeanza, hakijaisha, kinaendelea. Fikiria video ya moja kwa moja (live): unabonyeza play na unaona kitendo kikiendelea. She's cooking. The kids are playing. It's raining.
Umbo lina sehemu mbili, na sehemu ya kwanza tayari unaijua: be (am / is / are) + kitenzi chenye -ing — yaani -ing form. Be inakuambia ni nani na kwamba ni wakati uliopo; -ing inakuambia kwamba kitendo kinaendelea.
"Sasa" inaweza kuwa ndogo au kubwa. Inaweza kuwa sekunde hii (I'm talking to you), au kipindi kirefu zaidi kinachozunguka sasa ambacho bado hakijaisha (I'm reading a great book this week — hata kama kitabu kiko mezani sasa hivi). Hisia ni ile ile kila mara: kinaendelea, ni cha muda, hakijaisha.
Kwetu wazungumzaji wa Kiswahili kuna mambo mawili muhimu. Kwanza, -na- ya Kiswahili hufanya kazi ya nyakati mbili za Kiingereza: ninapika inaweza kuwa I'm cooking (sasa hivi) au I cook (kwa kawaida). Kiingereza kinakulazimisha kuchagua. Pili, kwa hali kama kulala, kusimama, kukaa na kuvaa, Kiswahili hutumia -me- (amelala, amesimama, amevaa), lakini Kiingereza hutumia present continuous: She's sleeping. He's standing. She's wearing a red dress.
Kiswahili na Kiingereza
Kiswahili kina -na- moja kwa "sasa hivi" na kwa "kwa kawaida"; Kiingereza kina maumbo mawili: am / is / are + -ing kwa kinachoendelea, na present simple kwa tabia A1-12. Na pale Kiswahili kinapotumia -me- kwa hali ya mwili au mavazi inayoendelea sasa, Kiingereza husema is + -ing, si has + kitenzi.
| Kiswahili | Kiingereza | Tofauti |
|---|---|---|
| Ninapika chakula sasa hivi. | I'm cooking dinner now. | -na- + sasa → am / is / are + -ing |
| Ninapika kila siku. / Mimi hupika kila siku. | I cook every day. | -na- au hu- kwa tabia → present simple A1-23 |
| Mtoto amelala. | The baby is sleeping. | -me- kwa hali → is + -ing, si has slept |
| Amevaa gauni jekundu. | She's wearing a red dress. | -me- → is wearing, si has worn |
| Amesimama mlangoni. | He's standing at the door. | -me- → is standing |
| Bei zinapanda. | Prices are going up. | hali inayobadilika → -ing |
| Ninakuja! (= nitarudi sasa hivi) | I'll be right back! | -na- ya Kiswahili hapa ni ahadi; I'm coming ni kuelekea kwa msikilizaji |
Kwa hiyo unapoandika ninapika, anasoma, wanacheza, jiulize: ni sasa hivi au kipindi hiki (→ -ing), au ni tabia (→ present simple)? Na ukiona amelala, amekaa, amesimama, amevaa kuhusu hali ya sasa, tumia is + -ing.
Muundo
Chanya (affirmative) (be + -ing form)
| Kiima | be | -ing form | Contraction |
|---|---|---|---|
| I | am | working | I'm working |
| you / we / they | are | working | you're / we're / they're working |
| he / she / it | is | working | he's / she's / it's working |
Hasi (negative) (be + not + -ing form)
| Kiima | be + not | -ing form |
|---|---|---|
| I | 'm not (am not) | working. |
| you / we / they | aren't / 're not (are not) | working. |
| he / she / it | isn't / 's not (is not) | working. |
Maswali na majibu mafupi — weka be kabla ya kiima, kama katika A1-03.
| be | Kiima | -ing form | Majibu mafupi |
|---|---|---|---|
| Am | I | doing this right? | Yes, you are. / No, you aren't. |
| Are | you | working today? | Yes, I am. / No, I'm not. |
| Is | she | sleeping? | Yes, she is. / No, she isn't. |
Maswali ya wh- (Q-A-S-I, tazama A1-16): What are you doing? Where is he going? Why are they laughing?
Tahajia ya -ing
| Kanuni | Mifano |
|---|---|
| Vitenzi vingi: + ing | work → working, eat → eating, play → playing |
| Kitenzi kinaishia kwa konsonanti + e: ondoa e, + ing | make → making, write → writing, come → coming |
| Lakini -ee, -ye na be: e inabaki | see → seeing, agree → agreeing, be → being |
| Irabu moja yenye msisitizo + konsonanti moja mwishoni: rudufu konsonanti | sit → sitting, run → running, stop → stopping, begin → beginning |
| Hakuna kurudufu baada ya irabu mbili, baada ya w / x / y, au silabi ya mwisho isipokuwa na msisitizo | rain → raining, fix → fixing, visit → visiting, open → opening |
| -ie → y + ing | lie → lying, die → dying, tie → tying |
| -l ya mwisho baada ya irabu moja | travel → travelling (UK) / traveling (US) |
Matumizi
1Sasa Hivi
Vitendo vinavyotokea wakati wa kuzungumza. Maneno kama now, right now, at the moment, Look! na Listen! ni ya kawaida.
2Kipindi Hiki
Vitendo vinavyoendelea katika kipindi kinachozunguka sasa (today, this week, this month, these days) — si lazima katika sekunde hii hasa.
3Hali za Muda
Hali zilizo kweli sasa lakini hazitadumu kwa muda mrefu.
4Hali Zinazobadilika
Mambo yanayobadilika, kukua au kuendelea — mara nyingi pamoja na get (= kuwa), grow, go up, go down, change, improve.
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. -me- kwa hali → "has slept", "has worn". Amelala, amekaa, amesimama, amevaa — Kiswahili hutumia -me- kueleza hali iliyopo sasa. Ukitafsiri -me- kama has + past participle, unapata sentensi zenye maana nyingine. Kwa hali hizi za sasa, Kiingereza hutumia am / is / are + -ing.
2. Be inayopotea. Katika Kiswahili, kiima na wakati viko ndani ya neno moja (anapika, tunasubiri). Tukitafsiri, tunaweka kiima na kitenzi chenye -ing, na kusahau am / is / are katikati.
3. -na- moja kwa sasa na kwa tabia. Kwa sababu ninaendesha inaweza kumaanisha "sasa hivi" na "kwa kawaida", ni rahisi kutumia present simple kwa kinachotokea sasa. Sarufi inaweza kuwa sahihi, lakini maana inakuwa "kwa kawaida".
4. Maswali bila kugeuza mpangilio. Kiswahili huuliza bila kubadilisha mpangilio (Unaenda wapi?). Kwa Kiingereza, am / is / are huja kabla ya kiima.
5. Ninakuja → "I'm coming" (= nitarudi). Katika Kiswahili, Ninakuja! unapoondoka maana yake ni "nitarudi sasa hivi". Katika Kiingereza cha Kenya na Tanzania, I'm coming hutumika vivyo hivyo, lakini kimataifa I'm coming maana yake ni kuelekea kwa msikilizaji, kwa hiyo inaweza kuchanganya.
Usichanganye
Present continuous na present simple — Continuous ni video ya moja kwa moja ya sasa; simple ni kwa ratiba na mambo yaliyo kweli kila mara au kwa ujumla. Kiswahili kinaweza kutumia anafanya kwa zote mbili. Tazama A1-23 kwa ulinganisho kamili.
Present continuous kwa wakati ujao — I'm meeting Sam tomorrow hutumia umbo lile lile lakini linazungumzia mpango uliopangwa. Hiyo ni matumizi tofauti: tazama A2-05.
be + kivumishi na be + -ing form — Zote mbili zinaanza na be, lakini -ing form inaonyesha kitendo kinachoendelea.
Tahajia na Matamshi
- -ing hutamkwa /ɪŋ/ — sauti moja /ŋ/ mwishoni, ile ile ya ng' katika ng'ombe. Hii ni faida kwako. Katika Kiingereza sanifu hakuna /g/ baada yake, na hakuna irabu: epuka "workingi" na "workingu". working /ˈwɜːkɪŋ/ (UK), /ˈwɝːkɪŋ/ (US).
- /ɪ/ ya -ing ni fupi na legevu, kati ya i na e ya Kiswahili; si i ndefu.
- Contraction ni za kawaida katika mazungumzo: I'm, you're, she's, it's, we're, they're; isn't, aren't. Kuna maumbo mawili ya hasi: she isn't working = she's not working. Lakini kwa I, ni I'm not tu.
- Katika maswali, are kwa kawaida ni dhaifu: What are you doing? husikika karibu kama "whadda-ya doing" katika mazungumzo ya haraka. Usitamke kila irabu kikamilifu kama tunavyofanya katika Kiswahili.
- Kurudufu kunategemea msisitizo: begin → beginning (msisitizo kwenye silabi ya mwisho), lakini visit → visiting (msisitizo kwenye silabi ya kwanza).
- Kiingereza cha Uingereza hurudufu l ya mwisho baada ya irabu moja (travelling, cancelling); Kiingereza cha Marekani kwa kawaida hakirudufu (traveling, canceling).
Kanuni ya Dhahabu
am / is / are + -ing form = kitendo kinachoendelea: sasa, kipindi hiki, cha muda au kinachobadilika. Usisahau kamwe be, na angalia tahajia ya -ing. Ninapika sasa hivi → I'm cooking; amelala sasa → is sleeping.
Mazoezi
A. Muundo
Kamilisha kwa umbo sahihi la kitenzi kilicho kwenye mabano.
-
I (watch) TV right now.
-
She (not / work) today.
-
they (sleep)?
-
Andika -ing form: swim
-
Andika -ing form: drive
-
Andika -ing form: lie
-
Andika -ing form: play
B. Maana
Chagua: now (sasa hivi), around now (kipindi hiki), temporary (ya muda) au changing (inabadilika).
-
Now, around now, temporary or changing? "Prices are going up."
-
Now, around now, temporary or changing? "Shh! The baby is sleeping."
-
Now, around now, temporary or changing? "I'm staying with my aunt this month."
-
"Is it raining?" "No, it ."
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
He reading a book.
-
Do you listening to me?
-
We're siting in the garden.
-
They're playing football in the park.
D. Katika Muktadha
Kamilisha mazungumzo ya simu. Tumia vitenzi vilivyo kwenye mabano.
Mum: Hi, Lily! What 16 you doing?
Lily: I 17 (study) for my exam. And Dad 18 (cook) dinner.
Mum: Is your brother at home?
Lily: Yes, but he 19 (not / study). He 20 (play) computer games!
Mum: Typical! And how is the weather there?
Lily: Terrible. It 21 (rain) and it 22 (get) cold.
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza kuhusu watu walio karibu nawe na maisha yako sasa.
-
Andika sentensi tatu kuhusu watu walio karibu nawe wanafanya nini sasa hivi.
-
Andika sentensi mbili kuhusu jambo la muda katika maisha yako mwezi huu.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
A1-13 Don't, Doesn't, Do, Does: Present Simple ya Kukanusha na Maswali kwa Kiswahili your father work at the weekend?
-
A1-20 At, On, In kwa Muda: Vihusishi vya Wakati kwa Kiswahili Chagua jibu sahihi: My course starts … Monday.
-
A1-21 Prepositions of Place (In, On, At) kwa Kiswahili: Mahali na Mwelekeo Chagua jibu sahihi: Let's go … now.
Majibu
A. Muundo
- am watching / 'm watching
- isn't working / 's not working / is not working
- Are … sleeping
- swimming
- driving
- lying
- playing
B. Maana
- changing
- now
- temporary / around now
- isn't / 's not
C. Tafuta Kosa
- He is reading a book. / He's reading a book.
- Are you listening to me?
- We're sitting in the garden.
- ✓ They're playing football in the park.
D. Katika Muktadha
- are
- 'm studying / am studying
- is cooking / 's cooking
- isn't studying / 's not studying / is not studying
- is playing / 's playing
- 's raining / is raining
- 's getting / is getting
E. Zamu Yako
- My sister is watching TV. My dad is working in his room. The neighbours are talking outside.
- I'm doing a cooking course. I'm not drinking coffee this month.
F. Marudio Mchanganyiko
- Does
- on
- home
