Present Continuous кыргызча: I'm working – азыр эмне болуп жатат?
Present Continuous: I'm Working
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз азыр жана ушул күндөрү (бул жумада, акыркы убакта) эмне болуп жатканын айта аласыз, убактылуу жана өзгөрүп жаткан кырдаалдарды сыпаттай аласыз, тануу сүйлөм жана суроо түзө аласыз – am / is / are + -ing формасы аркылуу.
Негизги ой
Present Continuous (созулма учур чак) кыймылды анын ортосунда көрсөтөт: ал башталды, бирок бүтө элек, азыр жүрүп жатат. Түз эфирдеги видеону элестетиңиз: ойнотууну басасыз да, кыймылдын жүрүп жатканын көрөсүз. She's cooking. The kids are playing. It's raining.
Форма эки бөлүктөн турат, биринчисин сиз билесиз: be (am / is / are) + аягына -ing жалганган этиш – -ing формасы. Be ким экенин жана учур чак экенин айтат; -ing кыймыл жүрүп жатканын көрсөтөт.
«Азыр» кичинекей да, чоң да болушу мүмкүн. Ал ушул секунд болушу мүмкүн (I'm talking to you), же азыркы учурдун тегерегиндеги, али бүтө элек узунураак мезгил (I'm reading a great book this week – китеп азыр үстөлдө жатса да). Сезими дайыма бирдей: жүрүп жатат, убактылуу, бүтө элек.
Кыргыз тили жана англис тили
Бул жерде да ушундай: кыргызча да кыймылдын учурда жүрүп жатканын өзүнчө форма көрсөтөт – -ып жатат, -ып отурат, -ып турат, -ып жүрөт. Айырмасы – жак мүчөсүндө. Кыргызча «иштеп жатам» дегенде «мен» көмөкчү этиштин ичинде турат. Англисче -ing формасы жакты көрсөтпөйт, ошондуктан алдына am / is / are милдеттүү. Дагы бир айырма: кыргызча «билип жатам», «түшүнүп жатам» деп абал этиштерин да ушул формада айта беребиз, англисче know, like, want сыяктуу этиштер адатта -ing албайт (A1-23 караңыз).
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Мен иштеп жатам. | I am working. | кыргызча жак мүчөсү «жатам» ичинде; англисче am өзүнчө сөз |
| Ал телефон менен сүйлөшүп жатат. | She's talking on the phone. | 3-жакта is милдеттүү |
| Эмне кылып жатасың? | What are you doing? | суроодо are ээнин алдына чыгат, do колдонулбайт |
| Ал бул айда үйдөн иштеп жүрөт. | He's working from home this month. | Бул жерде да ушундай: убактылуу кырдаал → -ып жүрөт / is + -ing |
| Караңгы кирип баратат. | It's getting dark. | кыргызча it сыяктуу сөз айтылбайт; англисчеде it милдеттүү |
| Мен жоопту билем. | I know the answer. | абал: англисче -ing жок |
Кыскасы: «-ып жатат» деп айткан жериңизде англисчеде көбүнчө am / is / are + -ing турат. Бирок be сөзүн эч качан таштабаңыз – кыргызча жак мүчөсү «жатам», «жатат» ичинде жашынып турат, ал эми англисчеде ал өзүнчө сөз.
Түзүлүшү
Ырастоо сүйлөм (be + -ing формасы)
| Ээ | be | -ing формасы | Кыскартылган форма |
|---|---|---|---|
| I | am | working | I'm working |
| you / we / they | are | working | you're / we're / they're working |
| he / she / it | is | working | he's / she's / it's working |
Тануу сүйлөм (be + not + -ing формасы)
| Ээ | be + not | -ing формасы |
|---|---|---|
| I | 'm not (am not) | working. |
| you / we / they | aren't / 're not (are not) | working. |
| he / she / it | isn't / 's not (is not) | working. |
Суроо жана кыска жооп – be ээнин алдына чыгат, A1-03 сабагындагыдай.
| be | Ээ | -ing формасы | Кыска жооптор |
|---|---|---|---|
| Am | I | doing this right? | Yes, you are. / No, you aren't. |
| Are | you | working today? | Yes, I am. / No, I'm not. |
| Is | she | sleeping? | Yes, she is. / No, she isn't. |
Суроо сөз менен суроо (Q-A-S-I, A1-16 караңыз): What are you doing? Where is he going? Why are they laughing?
-ing формасынын жазылышы
| Эреже | Мисалдар |
|---|---|
| Көпчүлүк этиштер: + ing | work → working, eat → eating, play → playing |
| Этиш үнсүз тамга + e менен бүтсө: e түшөт, + ing | make → making, write → writing, come → coming |
| Бирок -ee, -ye жана be: e калат | see → seeing, agree → agreeing, be → being |
| Аягында басымдуу бир үндүү + бир үнсүз: үнсүз эки эселенет | sit → sitting, run → running, stop → stopping, begin → beginning |
| Эки үндүүдөн кийин, w / x / y тамгаларынан кийин же акыркы муун басымсыз болсо – эки эселенбейт | rain → raining, fix → fixing, visit → visiting, open → opening |
| -ie → y + ing | lie → lying, die → dying, tie → tying |
| бир үндүүдөн кийинки акыркы -l | travel → travelling (UK) / traveling (US) |
Көңүл буруңуз: кыргызча көмөкчү этиш («жатам») негизги этиштен кийин турат. Англисчеде тартип тескери: адегенде ээ, андан кийин be, анан -ing формасы: I'm working.
Колдонулушу
1Дал азыр
Сүйлөп жаткан учурда болуп жаткан кыймылдар. now, right now, at the moment, Look! жана Listen! деген сөздөр көп кездешет.
2Ушул күндөрү
Азыркы учурдун тегерегиндеги мезгилде (today, this week, this month, these days) жүрүп жаткан кыймылдар – так ушул секундда болбосо да. Кыргызча мындай учурда көп -ып жүрөт дейбиз.
3Убактылуу кырдаалдар
Азыр чын, бирок көпкө созулбай турган кырдаалдар.
4Өзгөрүп жаткан кырдаалдар
Өзгөрүп, өсүп же өнүгүп жаткан нерселер – көбүнчө get (= болуп калуу), grow, go up, go down, change, improve этиштери менен. Кыргызча мындай учурда көп -ып баратат дейбиз.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Тамак жасап жатат» → she cooking. Кыргызча «жатам», «жатат», «жатышат» деген көмөкчү этиш жакты өзү көрсөтөт, ошондуктан англисче -ing формасы эле жетиштүү сыяктуу сезилет. Бирок -ing жакты да, чакты да көрсөтпөйт. Анын алдында дайыма am / is / are турушу керек. Айрыкча узун сүйлөмдө жана now, right now сыяктуу сөздөр сүйлөмдүн башында турганда аны унутуу оңой.
2. «Жайкысын Чолпон-Атада иштеп жүрөт» → he works. Кыргызча «иштейт» да, «иштеп жүрөт» да колдонулат, ошондуктан убактылуу кырдаал жөнүндө да англисче Present Simple (жөнөкөй учур чак) айтылып калат. Present Simple туруктуу нерсени билдирет. Кырдаал убактылуу болсо (this summer, this month, at the moment), am / is / are + -ing колдонуңуз.
3. «Суук болуп баратат» → is getting cold. Кыргызча «Суук болуп баратат», «Жамгыр жаап жатат», «Караңгы кирип баратат» дейбиз: it сыяктуу сөз айтылбайт. Англисчеде аба ырайы жана убакыт жөнүндө сүйлөмдө it ээ катары милдеттүү, анын үстүнө анын артынан is келет: it's getting, it's raining.
Чаташтырбаңыз
Present Continuous жана Present Simple – Present Continuous азыркы учурдун түз эфирин көрсөтөт; Present Simple (жөнөкөй учур чак) күнүмдүк адаттар жана дайыма же жалпысынан чын болгон нерселер үчүн. Толук салыштыруу: A1-23 караңыз.
Келечек үчүн Present Continuous – I'm meeting Sam tomorrow ошол эле форманы колдонот, бирок так пландаштырылган иш жөнүндө айтат. Бул башка колдонуу: A2-05 караңыз.
be + сын атооч жана be + -ing формасы – Экөө тең be менен башталат, бирок -ing формасы жүрүп жаткан кыймылды көрсөтөт.
Жазылышы жана айтылышы
- -ing /ɪŋ/ деп айтылат – аягында бир гана /ŋ/ тыбышы, sing сөзүндөгүдөй; стандарттуу англисчеде андан кийин катуу /g/ айтылбайт: working /ˈwɜːkɪŋ/ (UK), /ˈwɝːkɪŋ/ (US). Бул – кыргыз тилдүүлөр үчүн жеңилдик: /ŋ/ кыргызча ң тыбышы («таң», «миң»). Аягына «г» кошпоңуз.
- working сөзүндөгү /w/ кыргызча «в» эмес: эриндерди тегеректеп, тиштерди эринге тийгизбеңиз. Андан кийинки /ɜː/ «ө» эмес: эриндерди тегеректебей, ооздун ортосунда айтыңыз.
- Кыскартылган формалар оозеки кепте кадимки нерсе: I'm, you're, she's, it's, we're, they're; isn't, aren't. Тануунун эки формасы бар: she isn't working = she's not working. Бирок I менен I'm not гана.
- Суроодо are адатта алсыз айтылат: What are you doing? тез кепте «whadda-ya doing» сыяктуу угулат. Кыргызча ар бир үндүүнү толук айтабыз, ошондуктан бул алсыз формага өзүнчө көнүү керек.
- Эки эселенүү басымга жараша болот: begin → beginning (басым акыркы муунда), бирок visit → visiting (басым биринчи муунда).
- Британ англисчесинде бир үндүүдөн кийинки акыркы l эки эселенет (travelling, cancelling); америка англисчесинде адатта эки эселенбейт (traveling, canceling).
Алтын эреже
am / is / are + -ing формасы = жүрүп жаткан кыймыл: азыр, ушул күндөрү, убактылуу же өзгөрүп жаткан. Кыргызча «-ып жатам» дегенде жак мүчөсү көмөкчү этиштин ичинде, англисчеде болсо be өзүнчө сөз – аны эч качан унутпаңыз жана -ing жазылышын текшериңиз.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Кашаадагы этиштин туура формасын жазыңыз.
-
I (watch) TV right now.
-
She (not / work) today.
-
they (sleep)?
-
-ing формасын жазыңыз: swim
-
-ing формасын жазыңыз: drive
-
-ing формасын жазыңыз: lie
-
-ing формасын жазыңыз: play
B. Мааниси
Азырбы (now), ушул күндөрүбү (around now), убактылуубу (temporary) же өзгөрүп жатабы (changing)? Англисче жооп бериңиз.
-
Азырбы, ушул күндөрүбү, убактылуубу же өзгөрүп жатабы? "Prices are going up."
-
Азырбы, ушул күндөрүбү, убактылуубу же өзгөрүп жатабы? "Shh! The baby is sleeping."
-
Азырбы, ушул күндөрүбү, убактылуубу же өзгөрүп жатабы? "I'm staying with my aunt this month."
-
Кыска жооп: "Is it raining?" "No, it ."
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
He reading a book.
-
Do you listening to me?
-
We're siting in the garden.
-
They're playing football in the park.
D. Текстте
Диалогду толуктаңыз.
Mum: Hi, Lily! What 16 you doing?
Lily: I 17 (study) for my exam. And Dad 18 (cook) dinner.
Mum: Is your brother at home?
Lily: Yes, but he 19 (not / study). He 20 (play) computer games!
Mum: Typical! And how is the weather there?
Lily: Terrible. It 21 (rain) and it 22 (get) cold.
E. Сиздин кезегиңиз
Өзүңүз жөнүндө англисче жазыңыз.
-
Жаныңыздагы адамдар азыр эмне кылып жатканы жөнүндө үч сүйлөм жазыңыз.
-
Ушул айда жашооңуздагы убактылуу бир нерсе жөнүндө эки сүйлөм жазыңыз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
A1-13 Present Simple: don't, doesn't, do, does кыргызча – тануу жана суроо your father work at the weekend?
-
A1-20 At, on, in кыргызча: убакыт предлогдору – at six, on Monday, in June Туура жоопту тандаңыз: My course starts … Monday.
-
A1-21 In, on, at, into, across кыргызча: орун жана кыймыл предлогдору Туура жоопту тандаңыз: Let's go … now.
Жооптор
A. Түзүлүшү
- am watching / 'm watching
- isn't working / 's not working / is not working
- Are … sleeping
- swimming
- driving
- lying
- playing
B. Мааниси
- changing
- now
- temporary / around now
- isn't / 's not
C. Катаны табыңыз
- He is reading a book. / He's reading a book.
- Are you listening to me?
- We're sitting in the garden.
- ✓ They're playing football in the park.
D. Текстте
- are
- 'm studying / am studying
- is cooking / 's cooking
- isn't studying / 's not studying / is not studying
- is playing / 's playing
- 's raining / is raining
- 's getting / is getting
E. Сиздин кезегиңиз
- My sister is watching TV. My dad is working in his room. The neighbours are talking outside.
- I'm doing a cooking course. I'm not drinking coffee this month.
F. Аралаш кайталоо
- Does
- on
- home
