Imperative va Let's oʻzbekcha: buyruq, «keling, …-aylik» va takliflar ingliz tilida
Imperatives, Let's and Suggestions
Bu sahifada
Maqsad
Bu darsdan keyin siz koʻrsatma, yoʻl koʻrsatish va ogohlantirish bera olasiz (Turn left. Don't touch that!), odamlarni taklif qila olasiz (Come in!), please bilan gapingizni yumshata olasiz hamda Let's, How about…?, What about…? va Why don't we…? bilan taklif bildira olasiz.
Asosiy gʻoya
Baʼzan siz dunyoni tasvirlamoqchi emassiz, uni oʻzgartirmoqchisiz. Kimdir biror narsa qilishini xohlaysiz: Sit down. Open the window. Be careful. Buning uchun ingliz tilida imperative (buyruq mayli) ishlatiladi: gap boshida feʼlning asosiy shakli, egasiz.
Nega ega yoʻq? Chunki u aniq: bu siz, yaʼni tinglovchi. Harakat tugmasini tasavvur qiling: ustiga harakat yozilgan tugma — Stop. Wait. Go. Siz tugmani bosasiz, tinglovchi esa harakatni bajaradi.
«Qilmang» deyish uchun oldiga Don't qoʻying: Don't go. Oʻzingizni ham qoʻshmoqchi boʻlsangiz — siz va men birga — Let's ishlating: Let's go. Yumshoqroq gʻoya uchun esa savol bering: How about a coffee? Why don't we go out?
Imperative toʻgʻridan-toʻgʻri eshitilishi mumkin, shuning uchun please, samimiy ohang va vaziyat juda muhim.
Oʻzbek va ingliz tillari
Oʻzbekchada ham buyruq feʼlning oʻzagi bilan yasaladi, lekin u shaxsni koʻrsatadi: «oʻtir» (sen), «oʻtiring» (siz). Shuning uchun «Oʻtiring» oʻzi muloyim eshitiladi. Ingliz tilida esa bitta shakl bor: Sit down — bir kishiga ham, koʻpchilikka ham, doʻstga ham, notanish odamga ham. Muloyimlikni please, ohang yoki savol (Can you…?) beradi. Inkor oʻzbekchada -ma bilan («tegmang»), inglizchada alohida Don't. «Birga qilaylik» maʼnosini oʻzbekchada -aylik («ketaylik») va keling beradi; inglizchada Let's. Yumshoq taklif uchun oʻzbekchadagi -sak-chi? («Saradan soʻrasak-chi?») Why don't we…? ga, «… ga nima deysiz?» esa How about…? ga oʻxshaydi.
| Oʻzbekcha | Inglizcha | Farqi |
|---|---|---|
| Oʻtiring. / Iltimos, oʻtiring. | Sit down, please. | oʻzbekchada -ing muloyimlik beradi; inglizchada please yoki ohang |
| U tovaga tegmang. | Don't touch that pan. | -ma → Don't + base form |
| Ehtiyot boʻling! | Be careful! | sifat bilan be kerak |
| Kechikmang! | Don't be late! | oʻzbekchada feʼl (kechikmoq); inglizchada be + late (sifat) |
| Keling, tanaffus qilaylik. | Let's take a break. | -aylik → Let's + base form, we qoʻshilmaydi |
| Bir sayr qilsak-chi? / Sayrga nima deysiz? | How about a walk? | How about + ot yoki -ing shakli |
| Saradan soʻrasak-chi? | Why don't we ask Sara? | -sak-chi? → Why don't we + base form |
Tuzilish
Imperative (buyruq mayli)
| Tuzilish | Misol | |
|---|---|---|
| Darak | base form + … | Open the door. |
| Inkor | Don't + base form + … | Don't open the door. |
| Be bilan | Be / Don't be + sifat | Be quiet. Don't be late. |
| Yumshoqroq | Please + imperative / imperative + please | Please sit down. / Sit down, please. |
| Always / never | Always / Never + base form | Always say thank you. Never tell anyone. |
- Shakl bir kishi uchun ham, koʻp kishi uchun ham bir xil: Sit down, Tom. / Sit down, everyone.
- Do not toʻliq shakl; u belgilarda va rasmiy qoidalarda ishlatiladi: Do not enter.
Let's (= let us)
| Tuzilish | Misol | |
|---|---|---|
| Taklif | Let's + base form | Let's eat out tonight. |
| Inkor | Let's not + base form | Let's not wait. |
Boshqa takliflar
| Tuzilish | Misol |
|---|---|
| How about / What about + ot? | How about a coffee? |
| How about / What about + -ing shakli? | What about going to the beach? |
| Why don't we + base form? | Why don't we take a taxi? |
-ing shakli (going, taking) toʻliq A1-22 da oʻrgatiladi; bu yerda uni faqat How about / What about dan keyin yodlab oling.
Taklifga javob berish
| Ha | Yoʻq |
|---|---|
| Good idea! / OK. / Sure. / Yes, let's. / Why not? | Sorry, I can't. / I'm not sure. / Maybe another time. |
Qoʻllanish
1Koʻrsatmalar
Bosqichma-bosqich koʻrsatmalar uchun imperative ishlating: retseptlar, ilovalar, mashinalar, imtihonlar, sinfxona.
2Yoʻl koʻrsatish
Kimgadir biror joyga qanday borishni aytish uchun imperative ishlating.
3Ogohlantirish va maslahat
Odamlarni ogohlantirish uchun imperative ishlating, koʻpincha qisqa va baland ovozda. Always / Never + imperative kuchli umumiy maslahat beradi.
4Taklif va mehmondoʻstlik
Samimiy ohang bilan imperative qoʻpol emas, iliq va mehmondoʻst eshitiladi.
5Let's va Let's not
Birga biror narsa qilishni taklif qilish uchun (siz + men) Let's ishlating. Let's not — qilmaslikni taklif qilish.
6How about…? What about…? Why don't we…?
Bu savollar taklifni yumshoqroq va ochiqroq qiladi. How about / What about dan keyin ot yoki -ing shakli keladi. Why don't we dan keyin base form keladi.
Keng tarqalgan xatolar
Oʻzbek tilida soʻzlashuvchilar uchun tuzoqlar
1. «Ketaylik» → Let's we go. Oʻzbekchadagi -aylik qoʻshimchasi «biz» ni allaqachon ichida olib yuradi, lekin baʼzan «Keling, biz ketaylik» deymiz va inglizchada ham we qoʻshib qoʻyamiz. Let's ning oʻzi «let us» degani: unda «biz» bor. Undan keyin darhol base form keladi.
2. «Xafa boʻlmang» → Don't sad. Oʻzbekchada koʻp holatlar feʼl bilan aytiladi: «xafa boʻlmang», «asabiylashmang», «uyalmang». Ingliz tilida esa bular koʻpincha sifat (sad, nervous, shy), shuning uchun ular bilan be kerak: Don't be…, Be….
3. «Futbol oʻynasak-chi?» → How about play? How about ni «-sak-chi?» deb tarjima qilamiz va undan keyin oddiy feʼl qoʻyamiz. Lekin How about / What about dan keyin feʼl boʻlsa, u -ing shaklida keladi. Base form faqat Why don't we…? dan keyin.
4. Notanish odamga yalangʻoch buyruq. Oʻzbekchada «Menyuni bering», «Hisobni olib keling» -ing qoʻshimchasi tufayli muloyim eshitiladi. Inglizchada esa Give me… da bunday qoʻshimcha yoʻq va u qattiq eshitiladi. Doʻkonda, restoranda, ishda please qoʻshing yoki savol ishlating.
Adashtirmang
Imperative va Can you…? — Imperative aytadi; Can you…? soʻraydi. Notanish odamlar bilan, doʻkonda yoki ishda iltimos odatda xushmuomalaroq. A1-17 va A2-23 ga qarang.
Let's va lets — Let's (apostrof bilan) = let us, taklif. Lets (apostrofsiz) — let feʼli + -s = ruxsat beradi. B1-18 ga qarang.
Don't va Doesn't — Inkor imperative doim Don't (yoki Do not), hatto bir kishiga ham. Doesn't faqat Present Simple da he / she / it uchun. A1-13 ga qarang.
Imlo va talaffuz
- Let's = let us. Apostrof u harfining oʻrnida turadi: /lets/. Lets go deb apostrofsiz yozmang.
- Don't bitta boʻgʻin: /dəʊnt/ (UK), /doʊnt/ (US). Unli diftong: ogʻiz yarim ochiq, boʻsh holatda boshlanadi va lablar yumaloqlanib tugaydi; oʻzbekchadagi qisqa «o» bilan almashtirmang. Tez nutqda t koʻpincha aniq eshitilmaydi: Don't worry.
- Asosiy feʼlga yoki sit down kabi feʼllardagi kichik soʻzga urgʻu bering: Sit down. Don't touch it. Ogohlantirishda Don't ga urgʻu bering: Don't touch it!
- Ovozingiz maʼnoni oʻzgartiradi. Tekis, pasayuvchi ohang buyruqdek eshitilishi mumkin; yumshoq ohang va please samimiy eshitiladi.
- Oxiridagi please (Sit down, please) odatda boshidagi kuchli please dan samimiyroq eshitiladi; boshidagisi sabrsizlikdek eshitilishi mumkin.
- Hayajonli yoki jahl bilan aytilgan nutqda baʼzan ega qoʻshiladi: You sit here! Bu odatiy tuzilish emas, alohida taʼkid.
Oltin qoida
Base form bilan boshlang, odatda egasiz: Sit down. Inkor: Don't + base form. Oʻzingizni ham qoʻshish uchun Let's / Let's not + base form. Yumshoqroq taklif uchun How about / What about + ot yoki -ing shakli, yoki Why don't we + base form ishlating.
Mashqlar
A. Tuzilish
Toʻgʻri shaklni tanlang yoki gapni oʻzgartiring.
-
___ … your books, please.
-
Inkor shaklga keltiring: Touch the screen.
-
Inkor shaklga keltiring: Let's go out tonight.
-
late for the meeting! (negative imperative of be)
-
How about (have) lunch in the park?
-
Tartibga keltiring: forget / never / your password
B. Maʼno
Har bir gap nima ekanini yozing: instruction, warning yoki suggestion. Keyin toʻgʻri javobni tanlang.
-
Instruction, warning yoki suggestion? "Watch out! The dog bites."
-
Instruction, warning yoki suggestion? "Why don't we take the train?"
-
"Let's go to the cinema." Eng mos javobni tanlang: …
-
Toʻgʻri javobni tanlang: … take a taxi.
C. Xatoni toping
Har bir gapda bitta xato bor yoki gap toʻgʻri. Toʻgʻrilangan gapni yozing yoki correct deb yozing.
-
Not park here.
-
Let's to have lunch.
-
Please you wait here.
-
What about a pizza?
D. Kontekstda
Suhbatni toʻldiring.
Mia: I'm bored. 15 do something!
Ben: OK. How about 16 (go) to the lake?
Mia: Hmm, it's cold today. Why 17 we go to the cinema?
Ben: Good idea. 18 (not / forget) your student card — it's cheaper.
Mia: Thanks! 19 (meet) at the station at three.
E. Sizning navbatingiz
Ingliz tilida yozing.
-
Uyingizga kelgan mehmon uchun uchta koʻrsatma yozing.
-
Doʻstingiz zerikyapti. Unga ikki xil usulda ikkita taklif yozing.
F. Aralash takrorlash
Oldingi darslarni takrorlang.
-
A1-17 Can va Can't oʻzbekcha: qila olaman, mumkinmi, yordam bera olasizmi? you help me with my bags, please?
-
A1-13 Present Simple inkor va savol oʻzbekcha: don't, doesn't, do, does qachon ishlatiladi? My brother (not / eat) fish.
-
A1-15 Always, Usually, Never oʻzbekcha: ingliz tilida «qanchalik tez-tez» qanday aytiladi? Tartibga keltiring: on Sundays / we / visit / always / our grandmother
Javoblar
A. Tuzilish
- Open
- Don't touch the screen. / Do not touch the screen.
- Let's not go out tonight.
- Don't be / Do not be
- having
- Never forget your password.
B. Maʼno
- warning
- suggestion
- Good idea!
- Let's
C. Xatoni toping
- Don't park here. / Do not park here.
- Let's have lunch.
- Please wait here. / Wait here, please.
- ✓ What about a pizza?
D. Kontekstda
- Let's
- going
- don't
- Don't forget / Do not forget
- Let's meet / Meet
E. Sizning navbatingiz
- Take off your shoes, please. Don't sit on that chair — it's broken. Help yourself to tea.
- Let's go for a walk. Why don't we watch a film?
F. Aralash takrorlash
- Can / Could / Will / Would
- doesn't eat / does not eat
- We always visit our grandmother on Sundays. / On Sundays we always visit our grandmother. / On Sundays, we always visit our grandmother.
