In, on, at, into, across кыргызча: орун жана кыймыл предлогдору
Where Is It? Prepositions of Place and Movement
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз адамдар жана буюмдар кайда экенин (in the box, on the table, at work, next to the bank), алар кайда барарын (to the station, into the shop, across the road) жана эмне менен жол жүрөрүн (by bus, on foot) англисче айта аласыз. Ошондой эле эмне үчүн go home деп, go to home дебей турганыбызды билесиз.
Негизги ой
Орун предлогдору Where is it? (Ал кайда?) деген суроого жооп берет. Алар бир жерде кыймылсыз турган нерсенин ордун көрсөтөт. Кыймыл предлогдору Where does it go? (Ал кайда барат?) деген суроого жооп берет. Алар жолду көрсөтөт: жолдун башы, багыты жана аягы бар.
Үстөлдүн үстүндө кичинекей макет айыл турат деп элестетиңиз, анын ичинде оюнчук машина жүрүп баратат. Үйлөр, дарактар жана кичинекей адамдар кыймылдабайт: алар орунду көрсөтөт. In – бир нерсенин ичинде (in the church, in a car, in a town). On – бир беттин үстүндө, ага тийип (on the roof, on the wall). At – картадагы бир чекит, көбүнчө бир иш жасала турган жер (at the station, at work). Алардын тегерегинде under, above, behind, in front of, next to, between, opposite жана near бар.
Оюнчук машина кыймылды көрсөтөт. Ал вокзалга (to) барат, гаражга кирет (into), автотурактан чыгат (out of), дөңсөөгө чыгат (up) жана түшөт (down), көпүрөдөн өтөт (across), туннелден өтөт (through), мектептин жанынан өтүп кетет (past). Машинанын жолун так чийип берген сөздү тандаңыз.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргызча орунду көбүнчө жатыш жөндөмөнүн бир эле мүчөсү (-да / -де / -та / -те) же «ичинде», «үстүндө», «астында», «жанында» сыяктуу жандоочтор көрсөтөт. Алар сөздүн артынан келет. Англисче предлог зат атоочтун алдында турат, жана бир -да мүчөсүнүн ордуна үч башка сөз бар: in, on, at. Кыймылда да ушундай: -га мүчөсү көбүнчө to болот, бирок ичине кирсе into, ал эми home, here, there алдында эч нерсе коюлбайт.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Ачкычтар суурмада. / Сүрөт дубалда. / Мен вокзалдамын. | The keys are in the drawer. / The photo is on the wall. / I'm at the station. | бир эле -да → ичинде in, бетте on, чекитте at |
| Мышык керебеттин астында. | The cat is under the bed. | жандооч зат атоочтон кийин, англисче предлог зат атоочтун алдында |
| Банк менен почтанын ортосунда | between the bank and the post office | бул жерде «менен» = and, with эмес |
| Мектепке барам. / Үйгө барам. | I go to school. / I go home. | экөөндө тең -га, бирок home алдында to жок |
| Балдар бассейнге секиришет. | The children jump into the pool. | ичине карай кыймыл → into |
| Көпүрө аркылы өтөбүз. / Туннель аркылы өтөбүз. | We walk across the bridge. / We drive through the tunnel. | бир эле «аркылы» → бет же сызык across, ичи бар мейкиндик through |
| Автобус менен барам. / Жөө барам. | I go by bus. / I go on foot. | «менен» → by (артикль жок); жөө → on foot |
Кыскасы: кыргызча бир мүчө же бир жандооч бир нече ишти аткарат, англисчеде болсо ар бир маани үчүн өзүнчө предлог бар. Ойлонуңуз: ичиндеби, бетиндеби же бир чекиттеби? Жол кандай: ичине, аркы бетине же ичи аркылы?
Түзүлүшү
Орун: in, on, at
| Предлог | Мааниси | Мисалдар |
|---|---|---|
| in | бир мейкиндиктин же аймактын ичинде | in the box, in the kitchen, in London, in a car |
| on | бир беттин үстүндө; коомдук транспортто | on the table, on the wall, on the floor, on the bus |
| at | бир чекит; бир иш жасала турган жер | at the station, at the door, at work, at school, at home, at a party |
Орун: башка предлогдор
| Предлог | Мааниси |
|---|---|
| under | бир нерседен төмөн, көбүнчө анын астында жабылып |
| above | бир нерседен жогору (тийбей) |
| below | бир нерседен төмөн (тийбей) |
| next to | капталында, абдан жакын |
| between | эки нерсенин ортосунда |
| behind | артында |
| in front of | алдында |
| opposite (UK) / across from (US) | аркы тарабында, бетме-бет |
| near | алыс эмес, жакын |
Кыймыл
| Предлог | Жолу | Мисал |
|---|---|---|
| to | бир жерди көздөй (жолдун аягы) | go to the bank |
| from | жолдун башы | come from work |
| into | сырттан ичине | walk into the room |
| out of | ичинен сыртка | get out of the car |
| up / down | өйдө / ылдый | walk up the hill, run down the stairs |
| across | бир тарабынан экинчи тарабына (тегиз бет же сызык) | swim across the river |
| through | бир жагынан кирип, экинчи жагынан чыгып (ичи бар мейкиндик) | drive through the tunnel |
| past | бир нерсенин жанынан токтобой өтүп | walk past the church |
To жок: go home, come home, get home, go there, come here.
Транспорт
| Кантип барасыз | Үлгү | Мисал |
|---|---|---|
| by + транспорт (артикль жок) | by car, by bus, by train, by bike, by plane | I go to work by bus. |
| жөө | on foot | She goes to school on foot. |
| белгилүү бир унаа | in + a car / taxi; on + a bus / train / plane / bike | I'm in my dad's car. We're on the 8:15 train. |
Көңүл буруңуз: кыргызча «столдун үстүндө», «үйдүн алдында» дегенде адегенде буюм, анан жандооч келет. Англисчеде тартип тескери: адегенде предлог, анан буюм – on the table, in front of the house.
Колдонулушу
1In, on жана at орун үчүн
Ичинде болсо in, беттин үстүндө болсо on, бир чекитте же бир иш жасалган жерде болсо at. Автобус, поезд жана учак үчүн on дейбиз (анын ичинде туруп басса болот), ал эми машина жана такси үчүн in. Кыргызча бул учурлардын баарында бир эле -да мүчөсү жетиштүү.
2Under, above, below, behind, in front of
Бул сөздөр бир нерсенин ордун башка нерсеге салыштырып көрсөтөт: жогору, төмөн, артында же алдында. Кыргызча «үстүндө» деген бир сөз on да, above да болушу мүмкүн; англисчеде тийип турса on, тийбей жогоруда турса above.
3Next to, between, opposite, near
Бул сөздөр бир нерсенин капталында же жакын турганын көрсөтөт. Кыргызча «банк менен почтанын ортосунда» дейбиз; бул жерде «менен» with эмес, and: between the bank and the post office.
4Кыймыл
Бул предлогдорду кыймыл этиштери менен колдонуңуз (go, come, walk, run, drive, get, put), алар жолду көрсөтөт. Кыргызча кыймылды көбүнчө мүчө (-га, -дан) же экинчи этиш («өтүп», «кирип», «чыгып») көрсөтөт. Англисчеде бул ишти предлог аткарат.
5Go to жана go home
Барган жер үчүн to колдонуңуз: go to work, go to school, go to the shop. Бирок home, here жана there сөздөрүнүн алдында to жок. Кыргызча «үйгө», «ал жакка» деп -га мүчөсүн жалгайбыз, ошондуктан бул жерде көңүлдү бөлүңүз.
6Транспорт: by car, on foot
Эмне менен жол жүрөрүңүздү айтуу үчүн by + транспорттун түрү, артиклсиз: by car, by bus, by train, by bike, by plane. Жөө басуу башкача айтылат: on foot. Белгилүү бир унаа жөнүндө айтсаңыз (a, the, my… менен), 1-колдонууга кайтыңыз: машина же такси үчүн in, автобус, поезд, учак же велосипед үчүн on. Кыргызча баарында «менен» дейбиз: «автобус менен», «эжемдин машинасы менен».
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Үйгө кетебиз» → go to home. Кыргызча «үйгө» сөзү «мектепке», «базарга» сыяктуу эле барыш жөндөмөнүн -гө мүчөсүн алат. Ошондуктан англисчеде home сөзүнүн алдына да to кошуп коюу оңой. «Ал жакка», «бул жакка» деген сөздөрдө да ушундай. Англисчеде home, here жана there өзү эле багытты көрсөтөт, to кереги жок.
2. «Автобус менен» → with bus. Кыргызча «менен» with да, by да болот: «досум менен» жана «автобус менен» бирдей айтылат. Сөзмө-сөз которсоңуз, with bus, with taxi пайда болот. Транспорттун түрү үчүн by + артиклсиз зат атооч. Ал эми белгилүү бир унаа (my uncle's car, the 7 o'clock bus) жөнүндө айтсаңыз, in (машина, такси) же on (автобус, поезд) колдонулат.
3. «Аркылы» → through же across? Кыргызча «көпүрө аркылы», «туннель аркылы», «талаа аркылы» деп бир эле сөз колдонобуз. Англисчеде жолдун формасы чечет: тегиз бет же сызык (жол, дарыя, көпүрө, талаа) → across; эки жагы, үстү бар мейкиндик (туннель, токой, эшик) → through.
4. «Атам менен карындашымдын ортосунда» → between my father with… Кыргызча «ортосунда» деген сөздүн алдында эки нерсе «менен» аркылы байланышат. «Менен» көбүнчө with деп которулгандыктан, англисчеде between … with пайда болот. Англисче туруктуу тизмек: between … and ….
5. «Дубалда», «терезенин алдында» → in the wall. Кыргызча ичинде болсо да, бетинде болсо да бир эле -да мүчөсүн айтабыз: «кутуда», «дубалда», «полдо». Ошондуктан -да дегенди дайыма in деп которуу адатка айланат. Англисчеде бир нерсе беттин үстүндө же ага тийип турса, on колдонулат.
Чаташтырбаңыз
in front of жана opposite – In front of = алдында, ошол эле тарапта; opposite = аркы тарапта, бетме-бет (көбүнчө көчөнүн же үстөлдүн аркы тарабында). Кыргызча «алдында» жана «каршысында».
in жана into – in = орун; into = сырттан ичине карай кыймыл. Кыргызча -да жана -га мүчөлөрү бул айырманы так көрсөтөт: «бассейнде» – in, «бассейнге» – into.
имарат үчүн at жана in – at the station = бир иш жасала турган жер (поездге отуруу, жолугушуу); in the station = имараттын ичинде. Кыргызча экөө тең «вокзалда» болушу мүмкүн, ал эми ичин баса белгилесек «вокзалдын ичинде» дейбиз.
by car жана in my car – By + транспорт (артикль жок) кантип жол жүрөрүңүздү айтат. A, the, my… менен in (машина, такси) же on (автобус, поезд, велосипед) колдонулат.
across жана through – across = тегиз беттин же сызыктын үстү менен (жол, дарыя, талаа); through = эки жагы бар мейкиндиктин ичи менен (туннель, токой, эшик). Кыргызча экөө тең көп учурда «аркылы».
Жазылышы жана айтылышы
- Предлогдор адатта басымсыз жана кыска айтылат, басым андан кийинки зат атоочко түшөт: in the kitchen, at the station.
- to көбүнчө алсыз: үнсүз тыбыштын алдында /tə/ – to the bank /tə ðə ˈbæŋk/. Кыргызча ар бир үндүүнү толук айтабыз, ошондуктан «ту» деп катуу айтпай, үндүүнү кыска жана бош айтууга көнүңүз.
- at алсыз формада /ət/, from – /frəm/: I'm at work /aɪm ət ˈwɜːk/ (UK), from London /frəm ˈlʌndən/. work сөзүндөгү /ɜː/ кыргызча «ө» эмес: эриндерди тегеректебей, ооздун ортосунда айтыңыз.
- out of тез сүйлөгөндө бир сөздөй угулат: /ˈaʊtəv/, абдан тез кепте «outta» сыяктуу.
- through /θruː/ – биринчи тыбыш /θ/ кыргыз тилинде жок: тилдин учун тиштердин ортосуна бир аз чыгарып, үнсүз үйлөңүз. Аны «с» же «т» менен алмаштырбаңыз. the сөзүндөгү /ð/ – ошол эле орун, бирок үн менен.
- opposite /ˈɒpəzɪt/ басымы биринчи муунда: OPposite. Кыргызча басым көбүнчө акыркы муунга түшөт, ошондуктан аягын басым менен айтып жибербеңиз.
- between /bɪˈtwiːn/ сөзүндөгү /w/ – «в» эмес: эриндерди тегеректеп, тиштерди эринге тийгизбеңиз.
- Жазылышы: into – бир сөз; in front of – үч сөз; opposite сөзүндө эки p.
Алтын эреже
Орун: in (ичинде), on (беттин үстүндө), at (чекит же бир иш жасалган жер). Кыймыл: жолду так чийген сөздү тандаңыз – to, into, out of, up, down, across, through, past. Транспорт: by car, by bus, by train, бирок on foot. Кыргызча «үйгө» десек да, англисче go home, go to home эмес. «Менен» – транспортто by, between менен and.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Сүйлөмдөрдү туура предлог менен толуктаңыз.
-
The milk is the fridge.
-
There's a picture the wall.
-
She's work right now.
-
The café is the bank and the bookshop.
-
The dog runs the kitchen. (from outside to inside)
-
Туура жоопту тандаңыз: I go … after school.
-
My office is very near. I go to work foot.
B. Мааниси
Туура жоопту тандаңыз.
-
Туура жоопту тандаңыз: Walk … the stairs to my flat.flat (UK); apartment (US)
-
Туура жоопту тандаңыз: Get … the car, please.
-
Туура жоопту тандаңыз: Drive … the tunnel.
-
Туура жоопту тандаңыз: The pharmacy is on the other side of the street, … the hotel.
-
Туура жоопту тандаңыз: We go to the beach ….
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
I go to home by bus.
-
The keys are in the floor.
-
Sit next me.
-
My phone is in my bag.
D. Текстте
Текстти толуктаңыз. Бул сөздөрдү колдонуңуз (ар бирин бир жолу): between, into, on, past, through, to
Take the bus 17 the park. Walk 18 the park — there's a small path between the trees. Go 19 a big supermarket and turn left. My building is 20 the bakery and a small café. Come 21 the building and take the stairs. My flat is 22 the top floor!
E. Сиздин кезегиңиз
Өзүңүз жөнүндө англисче жазыңыз.
-
Бөлмөңүздөгү үч буюм кайда турганын жазыңыз.
-
Жумушка же окууга эмне менен барарыңызды жазыңыз, анан үйүңүздөн жакын жердеги дүкөнгө же кафеге кыска жол көрсөтүңүз (2–3 сүйлөм).
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
A1-11 There is жана there are кыргызча: англисче «бар» жана «жок» a bank near my flat?
-
A1-20 At, on, in кыргызча: убакыт предлогдору – at six, on Monday, in June Let's meet Saturday morning.
-
A1-17 Can жана Can't кыргызча: «-а алам», «болобу?» англисче кантип айтылат Excuse me, I park here?
Жооптор
A. Түзүлүшү
- in
- on
- at
- between
- into
- home
- on
B. Мааниси
- up
- out of
- through
- opposite
- by car
C. Катаны табыңыз
- I go home by bus.
- The keys are on the floor.
- Sit next to me.
- ✓ My phone is in my bag.
D. Текстте
- to
- through / across
- past / to
- between
- into / in
- on
E. Сиздин кезегиңиз
- My bed is next to the window. There's a lamp on my desk. My shoes are under the bed.
- I go to work by bus. Go out of my building and turn right. Walk past the school. The café is opposite the park.
F. Аралаш кайталоо
- Is there
- on
- can / could / may
