Present Perfect azərbaycanca: Have you ever…? Həyat təcrübəsi, been və gone
Present Perfect: Have You Ever…?
Bu səhifədə
Məqsəd
Bu dərsdən sonra siz have / has + üçüncü forma ilə həyat təcrübənizdən danışa, Have you ever…? sualını verə, qısa cavab verə, ever, never, before və (not) yet sözlərini işlədə, been ilə gone arasında seçim edə və təfərrüatları Past Simple ilə deyə biləcəksiniz.
Əsas fikir
Past Simple (sadə keçmiş zaman) bitmiş bir andan danışır: I went to Rome in 2019. Present Perfect (indiki bitmiş zaman) isə başqa şeyə baxır: bu günə qədərki həyatınıza, bu gündən baxaraq. I've been to Rome. Nə vaxt? Fərqi yoxdur. Əsas odur ki, bu, indi sizin təcrübənizin bir hissəsidir.
Həyatınızı bir bel çantası kimi təsəvvür edin. Yaşadığınız hər təcrübə onun içindədir və siz onu bu gün də özünüzlə daşıyırsınız. Present Perfect çantanı açıb içinə baxır: Have you ever eaten sushi? I've never seen snow. Biz təqvimə yox, çantanın içindəkilərə baxırıq.
Formaya baxın: have indiki zamandadır. Açar budur. Present Perfect keçmiş haqqında indiki zamandır: keçmiş təcrübələri bugünkü sizinlə birləşdirir. Nə vaxt olduğunu soruşan və ya deyən kimi çantanı bağlayırsınız və Past Simple formasına qayıdırsınız.
Azərbaycan dili və ingilis dili
Azərbaycan dilində həyat təcrübəsini adətən -mış / -miş (olmuşam, görmüşəm) və -ıb / -ib (olub, qaçıb) ilə deyirik. Burada iki dil çox yaxşı uyğun gəlir: «Mən Yaponiyada olmuşam» = I've been to Japan, «Heç ahtapot yemisiniz?» = Have you ever eaten octopus? Amma dörd vacib fərq var. Birincisi: azərbaycancada -mış və -ıb bitmiş vaxtla da sərbəst işlənir («2019-cu ildə Romaya getmişəm»), ingiliscədə isə vaxt deyilən kimi yalnız Past Simple: I went to Rome in 2019. İkincisi: azərbaycancada təcrübəni həm «olmuşam», həm də «getmişəm» ilə deyirik; ingiliscədə təcrübə üçün been işlənir, gone isə «gedib və hələ oradadır» deməkdir. Üçüncüsü: «heç vaxt» sözü ilə feil də inkarda olur («heç vaxt minməmişəm»), ingiliscədə isə never təsdiq feillə gəlir. Dördüncüsü: sualda azərbaycancada söz sırası dəyişmir («Qardaşın heç xaricdə yaşayıb?»), ingiliscədə isə have / has mübtədadan əvvələ keçir.
| Azərbaycanca | Mənası | İngiliscə |
|---|---|---|
| Mən üç ölkədə yaşamışam. | təcrübə, vaxt yoxdur | I've lived in three countries. |
| Heç ahtapot yemisiniz? | heç + -misiniz? | Have you ever eaten octopus? |
| Heç vaxt təyyarəyə minməmişəm. | heç vaxt + inkar feil | I've never been on a plane. (bir inkar) |
| O, Parisdə üç dəfə olub. | gedib qayıdıb | She's been to Paris three times. |
| Sara Parisə gedib. | hələ oradadır | Sara's gone to Paris. |
| 2019-cu ildə Romaya getmişəm. | -miş + bitmiş vaxt | I went to Rome in 2019. (yalnız Past Simple) |
| Seriyanın son kitabını hələ oxumamışam. | hələ → yet | I haven't read the last book yet. |
| Qardaşın heç xaricdə yaşayıb? | sıra dəyişmir | Has your brother ever lived abroad? |
Qısası: «-mışam» təcrübədirsə və vaxt deyilmirsə → Present Perfect. Vaxt deyilibsə («dünən», «2019-cu ildə», «keçən yay») → Past Simple, azərbaycanca «-mışam» desəniz də.
Quruluş
Üçüncü forma (past participle)
Hər feilin üç əsas forması var: əsas forma (base form), Past Simple və üçüncü forma (past participle, bəzən «V3» deyilir). Qaydalı feillərdə üçüncü forma Past Simple ilə eynidir (-ed). Qaydasız feillərin isə üç formasını birlikdə öyrənin.
| Əsas forma | Past Simple | Üçüncü forma |
|---|---|---|
| visit (qaydalı) | visited | visited |
| try (qaydalı) | tried | tried |
| be | was / were | been |
| go | went | gone |
| see | saw | seen |
| eat | ate | eaten |
| do | did | done |
| have | had | had |
| make | made | made |
| meet | met | met |
| take | took | taken |
| write | wrote | written |
| drink | drank | drunk |
| ride | rode | ridden |
| fly | flew | flown |
| break | broke | broken |
| lose | lost | lost |
Təsdiq və inkar
| Mübtəda | have / has (not) | üçüncü forma | Qısaldılmış forma |
|---|---|---|---|
| I / you / we / they | have | visited Japan. | I've, you've, we've, they've |
| he / she / it | has | visited Japan. | he's, she's, it's |
| I / you / we / they | have not | seen it. | haven't |
| he / she / it | has not | seen it. | hasn't |
Suallar və qısa cavablar
| Sual | Qısa cavablar |
|---|---|
| Have you ever been to India? | Yes, I have. / No, I haven't. |
| Has she ever tried surfing? | Yes, she has. / No, she hasn't. |
| How many countries have you visited? | Eleven, I think. |
Ever, never, before, yet
| Söz | Mənası | Yeri | Nümunə |
|---|---|---|---|
| ever | həyatda nə vaxtsa, heç | suallarda; üçüncü formadan əvvəl | Have you ever ridden a horse? |
| never | heç vaxt | üçüncü formadan əvvəl; feil təsdiqdə | I've never ridden a horse. |
| before | əvvəl, indiyə qədər | cümlənin sonunda | I've seen this film before. |
| yet | hələ (amma sonra gözləyirəm) | inkar və sualların sonunda | I haven't been to Paris yet. |
İstifadə
1Həyat təcrübəsi, vaxt deyilmir
Nəyinsə həyatınızda nə vaxtsa baş verdiyini, nə vaxt olduğunu demədən bildirmək üçün Present Perfect işlədin.
2Have you ever…? və never
Ever «indiyə qədər nə vaxtsa» deməkdir və əsasən suallarda işlənir. Never «heç vaxt» deməkdir və təsdiq feillə gəlir. Təsdiq cümlələrində ever əsasən üstünlük dərəcəsindən və ya the first / only time ifadəsindən sonra işlənir (the best film I've ever seen; ətraflı A2-19 dərsində). Amerika ingiliscəsində təcrübə haqqında Did you ever…? sualı da çox işlənir. Bitmiş dövrdən danışanda isə never Past Simple ilə də gələ bilər: I never saw him again. (A2-19 dərsinə baxın.)
3Before və (not) yet
Before (cümlənin sonunda) «indiyə qədər, əvvəl» deməkdir. Not … yet «indiyə qədər yox, amma gələcəkdə gözləyirəm» deməkdir, azərbaycancadakı «hələ … -mamışam» kimi. Yet sözünün başqa istifadələri A2-17 dərsindədir.
4Been və gone
Been (be feilindən) = gedib və qayıdıb. Gone = gedib və hələ oradadır (və ya yoldadır). Azərbaycancada «gedib» hər iki mənada işlənə bilər, ona görə vəziyyətə baxın.
5Əvvəl təcrübə, sonra Past Simple ilə təfərrüatlar
Təcrübəni təqdim etmək üçün Present Perfect ilə başlayın. Bir konkret hadisənin təfərrüatlarını (nə vaxt, harada, kimlə, necə keçdi) deyən və ya soruşan kimi Past Simple formasına keçin.
Tez-tez edilən səhvlər
Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
1. «-mış / -ıb» + bitmiş vaxt → have done. Azərbaycancada -mış və -ıb vaxtla da sərbəst işlənir: «Tural keçən yay Londona baş çəkib», «Nənəmlə babam 2010-cu ildə Şəkiyə köçüblər». Sözbəsöz tərcümədə ingiliscədə bitmiş vaxtla Present Perfect alınır. Vaxt deyilibsə, yalnız Past Simple.
2. «Getmişəm» → have gone. Azərbaycancada təcrübəni «Dubaya iki dəfə getmişəm» kimi də deyirik. İngiliscədə təcrübə üçün been to işlənir; gone to isə «gedib və hələ oradadır» deməkdir.
3. «Heç vaxt … -mamışam», «heç kim … -mayıb» → iki inkar. Azərbaycancada «heç» sözləri ilə feil də inkarda olur: «Belə şeyi heç vaxt yeməmişəm», «Ailəmizdə heç kim Yaponiyada olmayıb». İngiliscədə cümlədə yalnız bir inkar olur.
4. Sualda söz sırası dəyişmir. Azərbaycancada «Sən heç Lənkəranda olmusan?», «Kamran heç xizək sürüb?» deyirik: söz sırası təsdiq cümləsi kimidir. İngiliscədə have / has mübtədadan əvvələ keçir.
Qarışdırmayın
Present Perfect və Past Simple — Present Perfect = vaxtı deyilməyən təcrübə, bu günə qədərki həyatınızda. Past Simple = bitmiş vaxt və ya təfərrüatlar. Tam müqayisə A2-19 dərsindədir.
been və gone — Been to = gedib qayıdıb. Gone to = indi oradadır.
he's = he is / he has — Sonra nə gəldiyinə baxın. -ing forması, sifət və ya isim → is. Hərəkət bildirən üçüncü forma, adətən tamamlıqla və ya been to / gone to ilə → has. Diqqət: bəzi üçüncü formalar sifət kimi də işlənir (broken, tired, married), onda 's = is. Mənaya baxın.
Yazılış və tələffüz
- Təsdiq cümlələrində və suallarda have və has zəif deyilir: Have you ever…? /həv juː ˈevə/ (UK), /həv juː ˈevər/ (US). Qısa cavablarda isə güclü deyilir: Yes, I have /hæv/. Bu /æ/ saiti azərbaycancadakı ə səsinə çox yaxındır.
- Qısaldılmış formalar: I've /aɪv/, he's /hiːz/, she's /ʃiːz/. Kiçik /v/ və ya /z/ səsinə qulaq asın: I've seen (düzgün), I seen (standart deyil). Sondakı /z/ cingiltilidir, /s/ deməyin.
- been diqqətli Britaniya tələffüzündə /biːn/ (uzun sait), Amerika və tez Britaniya danışığında isə çox vaxt /bɪn/ (qısa sait) deyilir.
- Qaydalı feillərin üçüncü forması Past Simple kimi yazılır və deyilir: stopped /t/, lived /d/, visited /ɪd/ A1-27.
- gone /ɡɒn/ (UK), /ɡɔːn/ (US); done /dʌn/ sun sözü ilə qafiyələnir. Hər ikisini yazıldığı kimi «qone», «done» oxumayın.
- eaten /ˈiːtn/, written /ˈrɪtn/: /t/ ilə /n/ arasında sait yoxdur, hava burundan çıxır.
Qızıl qayda
Həyat təcrübəsi, vaxt deyilmir → have / has + üçüncü forma (Have you ever…? I've never…). Nə vaxt olduğunu deyirsinizsə və ya soruşursunuzsa → Past Simple. Been = gedib qayıdıb; gone = hələ oradadır. Azərbaycanca «-mışam» desəniz də, vaxt sözü varsa, ingiliscədə Past Simple.
Tapşırıqlar
A. Quruluş
Mötərizədəki feili düzgün formada yazın və ya tapşırığı yerinə yetirin.
-
I (visit) Rome three times in my life.
-
you ever (try) Thai food?
-
She (never / see) the sea.
-
They (not / meet) my parents yet.
-
Üçüncü formanı yazın: write
-
Üçüncü formanı yazın: eat
-
Qısa cavab yazın: "Has he ever worked in a restaurant?" (No)
B. Məna
Cümləyə uyğun variantı seçin.
-
Düzgün cavabı seçin: "Where's Mum?" "She's … to work."Mum (UK), Mom (US)
-
Düzgün cavabı seçin: I … that film last week.
-
Düzgün cavabı seçin: "Have you ever been to Berlin?" "Yes, I … there in 2022."
-
Düzgün cavabı seçin: I've … eaten octopus.
C. Səhvi tapın
Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.
-
Have you ever went to a concert?
-
I haven't never ridden a motorbike.
-
He have visited Peru twice.
-
She's been to Canada, but she hasn't been to the USA.
D. Mətndə
Mötərizədəki feilləri düzgün formada işlədərək dialoqu tamamlayın.
Kai: Have you ever 16 (be) to Japan?
Rosa: Yes, I 17. I 18 (go) there in 2019 with my sister.
Kai: Wow! 19 you (try) real sushi on that trip?
Rosa: Of course! But I 20 (never / climb) Mount Fuji. Maybe next time!
Kai: I've never 21 (be) to Asia. It's my dream.
E. Sizin növbəniz
Öz təcrübələriniz haqqında ingiliscə yazın.
-
Etdiyiniz iki şey və heç vaxt etmədiyiniz bir şey haqqında cümlələr yazın.
-
Have you ever…? ilə bir sual və Past Simple ilə bir təfərrüat olan qısa dialoq yazın.
F. Qarışıq təkrar
Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.
-
A1-28 Past Simple azərbaycanca: qaydasız feillər, did və didn't ilə inkar və sual Yesterday I (see) a great film.
-
A2-07 Üstünlük dərəcəsi ingiliscə: the biggest, the most beautiful, «ən» necə deyilir? Everest is (high) mountain in the world.
-
A2-15 Give Me the Book, Give It to Me azərbaycanca: iki tamamlıqlı feillər, to və for Düzgün cavabı seçin: Can you show ?
Cavablar
A. Quruluş
- have visited / 've visited
- Have … tried
- has never seen / 's never seen
- haven't met / have not met
- written
- eaten
- No, he hasn't.
B. Məna
- gone
- saw
- went
- never
C. Səhvi tapın
- Have you ever been to a concert? / Have you ever gone to a concert?
- I've never ridden a motorbike. / I have never ridden a motorbike. / I haven't ever ridden a motorbike.
- He has visited Peru twice. / He's visited Peru twice.
- ✓ She's been to Canada, but she hasn't been to the USA.
D. Mətndə
- been
- have
- went
- Did … try
- have never climbed / 've never climbed
- been
E. Sizin növbəniz
- I've been to Egypt and I've run a half marathon. I've never ridden a horse.
- "Have you ever met a famous person?" "Yes, I have. I met a famous singer at the airport in 2021."
F. Qarışıq təkrar
- saw
- the highest
- me your photos
