Present Perfect azərbaycanca: just, already, yet. «İndicə», «artıq» və «hələ» ingiliscə
Present Perfect: Just, Already, Yet
Bu səhifədə
Məqsəd
Bu dərsdən sonra siz indi əhəmiyyəti olan keçmiş hərəkətlərdən danışa (I've lost my keys), xəbər verə və just, already və yet sözlərini cümlədə düzgün yerə qoya biləcəksiniz.
Əsas fikir
Bu gün üçün iş siyahınızı təsəvvür edin. Bəzi işlərin yanında işarə var, bəzilərinin yanında yoxdur. Siyahıya baxanda hər işi nə vaxt etdiyinizi soruşmursunuz. Soruşursunuz: İndi nə hazırdır, nə hazır deyil?
Bu dərsdə Present Perfect (indiki bitmiş zaman) məhz bu işi görür. O, keçmiş hərəkətə indidən baxır, çünki nəticəsi indi buradadır: I've lost my keys (ona görə içəri girə bilmirəm). She's broken her arm (ona görə tennis oynaya bilmir).
Üç kiçik söz siyahıdakı işarələri təsvir edir. Just təzə işarədir: bir an əvvəl olub. Already erkən və ya indiyə qədər qoyulmuş işarədir: I've already paid. Yet işarəsi olmayan işdir, amma işarənin qoyulacağını gözləyirik: I haven't called her yet. Siyahı indi haqqındadır, ona görə feil də indi haqqındadır: have/has + üçüncü forma.
Azərbaycan dili və ingilis dili
Azərbaycan dilində bu üç sözün yaxşı qarşılıqları var: indicə / təzəcə ≈ just, artıq ≈ already, hələ … -mamışam ≈ not … yet. Amma iki fərq var. Birincisi, söz sırası: azərbaycancada «hələ» və «artıq» adətən feildən əvvəl gəlir («Hələ qərar verməmişəm»), ingiliscədə isə just və already have/has ilə üçüncü formanın arasında durur, yet isə cümlənin sonuna gedir: I haven't decided yet. İkincisi, zaman: azərbaycancada təzə nəticəni və xəbəri çox vaxt -dı / -di ilə deyirik («Mesajını indicə gördüm», «Komandamız kuboku qazandı!»), bəzən də -mış / -ıb ilə («Açarlarımı itirmişəm»). Britaniya ingiliscəsində belə hallarda Present Perfect işlənir. Amerika ingiliscəsində isə Past Simple də çox təbiidir: I just saw your message. Bir şeyi də yadda saxlayın: «indicə» sözü ilə bəzən dəqiq vaxt da deyirik («indicə, beş dəqiqə əvvəl»), ingiliscədə isə just ilə dəqiq keçmiş vaxt (ten minutes ago, yesterday) birlikdə işlənmir.
| Azərbaycanca | Mənası | İngiliscə |
|---|---|---|
| Açarlarımı itirmişəm. | nəticə indi | I've lost my keys. |
| Mesajını indicə gördüm. | bir an əvvəl; azərbaycancada -düm | I've just seen your message. (US: I just saw…) |
| Artıq yemişəm. | indiyə qədər, vaxtından tez | I've already eaten. |
| Hələ qərar verməmişəm. | hələ yox, amma sonra | I haven't decided yet. (yet sonda) |
| Hələ yox. | qısa cavab | Not yet. |
| Bağlama gəlibmi? | sual; sıra dəyişmir | Has the parcel arrived yet? |
| Artıq pulu ödəmisən? Nə tez! | təəccüb | Have you already paid? |
| Komandamız kuboku qazandı! | təzə xəbər | Our team has won the cup! |
Qısası: «indicə» və «artıq» → have/has sözündən sonra; «hələ … -mamışam» → yet cümlənin sonunda. Təzə nəticə və xəbər üçün, azərbaycanca «-dı» desəniz də, Britaniya ingiliscəsində have/has + üçüncü forma işlədin.
Quruluş
Present Perfect (təkrar, A2-16)
| Mübtəda | have / has | üçüncü forma |
|---|---|---|
| I / you / we / they | have ('ve) | finished. |
| he / she / it | has ('s) | finished. |
| inkar | haven't / hasn't | finished. |
| sual | Have you / Has she… | finished? |
She's finished her homework cümləsində 's = has: bunu hərəkət bildirən üçüncü forma göstərir, burada tamamlıqla birlikdə. (Bəzi üçüncü formalar be feilindən sonra sifət də ola bilər: It's broken = it is, A2-16 dərsinə baxın.)
Just, already, yet: mənası və yeri
| Söz | Mənası | Cümlə növü | Yeri | Nümunə |
|---|---|---|---|---|
| just | çox az əvvəl, indicə | əsasən təsdiq | have/has ilə üçüncü formanın arasında | I've just finished. |
| already | indiyə qədər; gözləniləndən tez | təsdiq və sual | have/has ilə üçüncü formanın arasında və ya sonda | She's already left. / She's left already. |
| yet | indiyə qədər (və olacağını gözləyirik) | inkar və sual | cümlənin sonunda | I haven't eaten yet. / Have you eaten yet? |
Yet ilə qısa cavab: "Is it ready?" "Not yet."
İstifadə
1Nəticəsi indi olan keçmiş hərəkət
Keçmiş hərəkətin indi əhəmiyyətli nəticəsi varsa, Present Perfect işlədin. Nə vaxt olduğunu demirik: əsas olan nəticədir.
2Just = bir an əvvəl
Just sözünü have/has ilə üçüncü formanın arasına qoyun. O, hərəkətin çox təzə olduğunu göstərir. Azərbaycancada burada çox vaxt «indicə» + -dı deyirik.
3Already = indiyə qədər və ya gözləniləndən tez
Already adətən have/has ilə üçüncü formanın arasında gəlir. Danışıqda sonda da ola bilər. Sualda çox vaxt təəccüb bildirir: bu qədər tez?
4Yet = indiyə qədər yox, amma gözləyirik
Yet sözünü inkar və suallarda işlədin. O, adətən cümlənin sonunda, tamamlıqdan sonra gəlir. Yet ilə inkar «indi yox, amma yəqin ki, sonra» deməkdir. Azərbaycancada «hələ» əvvəldə dursa da, ingiliscədə yet sonda durur.
5Xəbər vermək
Təzə xəbəri çox vaxt Present Perfect ilə veririk, çünki xəbər yenidir və indi vacibdir. Təfərrüatları (nə vaxt, harada, necə) əlavə edəndə isə adətən Past Simple formasına keçirik: A2-19 dərsinə baxın.
6Amerika ingiliscəsi: just, already və yet ilə Past Simple
Amerika ingiliscəsində just, already və yet sözləri ilə Past Simple çox işlənir. Hər iki forma düzgündür. Britaniya ingiliscəsi adətən Present Perfect seçir. Bu kursda Present Perfect formasını məşq edirik.
Tez-tez edilən səhvlər
Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
1. «Hələ» əvvəldə → yet ortada. Azərbaycancada «hələ» feildən əvvəl gəlir: «Çamadanımı hələ yığmamışam», «Aysel nənəsinə hələ zəng etməyib». Sözbəsöz tərcümədə yet də cümlənin ortasına düşür. İngiliscədə yet cümlənin sonunda durur.
2. Təzə nəticə və xəbər «-dı» ilə → Past Simple. Azərbaycancada təzə xəbəri çox vaxt -dı ilə deyirik: «Bax, telefonumun ekranını sındırdım!», «Ev aldıq!». Amerika ingiliscəsində Past Simple burada normaldır, amma Britaniya ingiliscəsində nəticə indi vacibdirsə, Present Perfect işlənir.
3. «İndicə, on dəqiqə əvvəl» → just + dəqiq vaxt. Azərbaycancada «indicə» sözünü dəqiq vaxtla da birləşdiririk: «Leylanı indicə, on dəqiqə əvvəl gördüm». İngiliscədə ago, yesterday, at five kimi dəqiq keçmiş vaxt varsa, yalnız Past Simple işlənir; just isə vaxtsız Present Perfect ilə gəlir.
4. Sualda söz sırası dəyişmir. Azərbaycancada «Bacın imtahan nəticələrini alıb?» deyirik: söz sırası təsdiq cümləsi kimidir. İngiliscədə have / has mübtədadan əvvələ keçir, yet isə sonda qalır.
Qarışdırmayın
sualda yet və already — Yet neytral sualdır: olacağını gözləyirsiniz. Already təəccüb bildirir: gözləniləndən tez olub.
just = indicə və just = sadəcə — Present Perfect ilə just adətən «indicə» deməkdir. Başqa cümlələrdə «sadəcə, yalnız» mənasında ola bilər.
yet və still — Still (bir şey davam edir: I still haven't finished, «Hələ də bitirməmişəm») və any more / no longer B1-33 dərsində öyrədilir. Present Perfect və Past Simple arasında seçim A2-19 dərsindədir.
Yazılış və tələffüz
- Danışıqda have və has qısaldılır və onları eşitmək çətin olur: I've just seen it /aɪv dʒʌst siːn ɪt/, She's already left /ʃiːz ɔːlˈredi left/. Kiçik /v/ və ya /z/ səsinə qulaq asın.
- already bir sözdür, vurğu ikinci hecaya düşür: /ɔːlˈredi/. Onu all ready (iki söz = tamamilə hazır: We're all ready to go) ilə qarışdırmayın. İlk sait /ɔː/ uzundur və dodaqlar dairəvi olur.
- just /dʒʌst/: ilk səs azərbaycancadakı c səsinə çox yaxındır. Sondakı -st qrupuna sait artırmayın. I've just… ifadəsində just adətən vurğulanır: səs onun üstündə bir az qalxır.
- yet /jet/ yes sözü kimi başlayır: ilk səs azərbaycancadakı y səsidir. Hə / yox sualının sonunda səs adətən qalxır: Have you finished yet?
Qızıl qayda
Keçmiş hərəkət indi vacibdirsə, have/has + üçüncü forma işlədin. Just və already sözlərini have/has ilə üçüncü formanın arasına qoyun (already sonda da ola bilər). Yet sözünü inkar və sualların sonuna qoyun. Azərbaycanca «hələ» əvvəldə gəlsə də, ingiliscədə yet sondadır.
Tapşırıqlar
A. Quruluş
Bu tapşırıqda Present Perfect (Britaniya ingiliscəsinin forması) işlədin. Amerika ingiliscəsindəki Past Simple (I just ate) də düzgündür, İstifadə 6-ya baxın.
-
I can't find my wallet. I (lose) it.
-
just sözünü düzgün yerə qoyun: She has called me.
-
yet sözünü düzgün yerə qoyun: They haven't replied to my email.
-
already sözünü düzgün yerə qoyun: I've paid for the tickets.
-
"Is Tom here?" "No, he (just / leave)."
-
the film (start) yet?
B. Məna
Cümləyə uyğun variantı seçin.
-
Düzgün cavabı seçin: "Do you want to see this film?" "No, I've … seen it."
-
Düzgün cavabı seçin: I haven't had breakfast ….
-
Hansı sual təəccüb bildirir?
-
Çox acsınız. Səbəbini deyin:
C. Səhvi tapın
Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın. Düzəlişlərdə Present Perfect işlədin.
-
I've finished just my work.
-
Have you yet called your mum?mum (UK), mom (US)
-
She has already went to bed.
-
We haven't booked the hotel yet.
D. Mətndə
Mötərizədəki hər feil üçün Present Perfect işlədin.
Mia: Hi Leo! We 15 (just / arrive) at the new flat!
Leo: Great! Have you unpacked 16?
Mia: No, not yet. But Sam 17 (already / build) the bed!
Leo: Wow! 18 the internet (start) working yet?
Mia: No, it 19 (not / start) yet. I'm using my phone.
E. Sizin növbəniz
Bu gününüz haqqında ingiliscə yazın.
-
Bu gün artıq etdiyiniz iki şey və hələ etmədiyiniz bir şey haqqında yazın.
-
Dostunuz üçün qısa bir xoş xəbər yazın. Present Perfect və just işlədin.
F. Qarışıq təkrar
Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.
-
A2-16 Present Perfect azərbaycanca: Have you ever…? Həyat təcrübəsi, been və gone "Where's Dad?" "He's ___ … to the shop. He'll be back in ten minutes."
-
A2-16 Present Perfect azərbaycanca: Have you ever…? Həyat təcrübəsi, been və gone you ever (eat) Korean food?
-
A1-28 Past Simple azərbaycanca: qaydasız feillər, did və didn't ilə inkar və sual Past Simple formasını və üçüncü formanı yazın: write
Cavablar
A. Quruluş
- 've lost / have lost
- She has just called me. / She's just called me.
- They haven't replied to my email yet.
- I've already paid for the tickets. / I've paid for the tickets already.
- 's just left / has just left
- Has … started
B. Məna
- already
- yet
- Have you finished already?
- I haven't eaten yet.
C. Səhvi tapın
- I've just finished my work. / I have just finished my work.
- Have you called your mum yet?
- She has already gone to bed. / She's already gone to bed. / She has gone to bed already.
- ✓ We haven't booked the hotel yet.
D. Mətndə
- 've just arrived / have just arrived
- yet / already
- has already built / 's already built
- Has … started
- hasn't started / has not started
E. Sizin növbəniz
- I've already had breakfast. I've already answered my emails. I haven't been to the gym yet.
- Guess what! I've just passed my driving test!
F. Qarışıq təkrar
- gone
- Have … eaten
- wrote … written
