Present Perfect қазақша: Have you ever…? Өмірдегі тәжірибе туралы
Present Perfect: Have You Ever…?
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз өміріңіздегі тәжірибе туралы have / has + үшінші форма арқылы айта аласыз, Have you ever…? деп сұрай аласыз, қысқа жауап бере аласыз, ever, never, before және (not) yet сөздерін қолдана аласыз, been мен gone арасынан дұрысын таңдай аласыз және егжей-тегжейін Past Simple арқылы айта аласыз.
Негізгі идея
Past Simple (жай өткен шақ) біткен бір сәт туралы айтады: I went to Rome in 2019. Present Perfect (осы шақтың аяқталған түрі) басқа нәрсеге қарайды: бүгіннен қарағандағы осы күнге дейінгі өміріңізге. I've been to Rome. Қашан? Маңызды емес. Бастысы, бұл қазір сіздің тәжірибеңіздің бір бөлігі.
Өміріңізді бір арқа сөмке деп елестетіңіз. Басыңыздан өткен әр тәжірибе соның ішінде, ал сіз оны бүгін де арқалап жүрсіз. Present Perfect сөмкені ашып, ішіне қарайды: Have you ever eaten sushi? I've never seen snow. Біз күнтізбеге емес, сөмкенің ішіндегісіне қараймыз.
Құрылымына назар аударыңыз: have осы шақта тұр. Бұл кілт. Present Perfect — өткен туралы айтатын осы шақ: ол өткен тәжірибені бүгінгі сізбен байланыстырады. Қашан екенін айтқан немесе сұраған бойда сөмкені жабасыз да, Past Simple шағына қайта ораласыз.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Жақсы жаңалық: қазақ тілінде тәжірибе туралы айтатын өте ұқсас түр бар, ол -ған («болғанмын», «көргенмін») және -ып көру («жеп көрдіңіз бе?»). «Мен Римде болғанмын» = I've been to Rome, «Сегізаяқ жеп көрдіңіз бе?» = Have you ever eaten octopus? Бірақ екі айырмашылық бар. Біріншісі: қазақшада -ған нақты біткен уақытпен де еркін айтылады («2019 жылы барғанмын»), ал ағылшыншада уақыт айтылған бойда тек Past Simple: I went there in 2019. Екіншісі: қазақшада «ешқашан» болымсыз етістікпен келеді («ешқашан отырмағанмын»), ал ағылшынша never болымды етістікпен келеді: I've never been on a plane. Ал been мен gone айырмашылығы қазақшаға жақсы сәйкес келеді: «Парижде болған» (барып қайтқан) = has been, «Парижге кетті» (қазір сонда) = has gone.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Мен үш түрлі елде тұрғанмын. | тәжірибе, уақыт жоқ | I've lived in three different countries. |
| Сегізаяқ жеп көрдіңіз бе? | тәжірибе туралы сұрақ | Have you ever eaten octopus? |
| Мен ешқашан ұшаққа отырмағанмын. | ешқашан + болымсыз етістік | I've never been on a plane. |
| Ол Парижде үш рет болған. | барып қайтқан | She's been to Paris three times. |
| Ол Парижге кетті. | қазір сонда | She's gone to Paris. |
| Иә, 2019 жылы бардым. | біткен уақыт | Yes, I went there in 2019. |
Құрылым
Үшінші форма (past participle)
Әр етістіктің үш негізгі түрі бар: негізгі түрі, Past Simple түрі және үшінші форма (past participle, кейде «V3» деп те атайды). Дұрыс етістіктерде үшінші форма Past Simple түрімен бірдей (-ed). Бұрыс етістіктердің үш түрін бірге жаттаңыз.
| Негізгі түрі | Past Simple | Үшінші форма |
|---|---|---|
| visit (дұрыс) | visited | visited |
| try (дұрыс) | tried | tried |
| be | was / were | been |
| go | went | gone |
| see | saw | seen |
| eat | ate | eaten |
| do | did | done |
| have | had | had |
| make | made | made |
| meet | met | met |
| take | took | taken |
| write | wrote | written |
| drink | drank | drunk |
| ride | rode | ridden |
| fly | flew | flown |
| break | broke | broken |
| lose | lost | lost |
Болымды және болымсыз
| Бастауыш | have / has (not) | үшінші форма | Қысқарған түрі |
|---|---|---|---|
| I / you / we / they | have | visited Japan. | I've, you've, we've, they've |
| he / she / it | has | visited Japan. | he's, she's, it's |
| I / you / we / they | have not | seen it. | haven't |
| he / she / it | has not | seen it. | hasn't |
Сұрақтар және қысқа жауаптар
| Сұрақ | Қысқа жауаптар |
|---|---|
| Have you ever been to India? | Yes, I have. / No, I haven't. |
| Has she ever tried surfing? | Yes, she has. / No, she hasn't. |
| How many countries have you visited? | Eleven, I think. |
Ever, never, before, yet
| Сөз | Мағынасы | Орны | Мысал |
|---|---|---|---|
| ever | өмірде бір кезде, қашан болса да | сұрақтарда; үшінші форманың алдында | Have you ever ridden a horse? |
| never | ешқашан | үшінші форманың алдында; етістік болымды | I've never ridden a horse. |
| before | бұрын, осыған дейін | сөйлемнің соңында | I've seen this film before. |
| yet | осы уақытқа дейін (бірақ кейін болады деп күтемін) | болымсыз және сұраулы сөйлемнің соңында | I haven't been to Paris yet. |
Қолданылуы
1Өмірдегі тәжірибе, уақыт айтылмайды
Өміріңізде бір кезде болған нәрсені, қашан болғанын айтпай жеткізу үшін Present Perfect қолданыңыз.
2Have you ever…? және never
Ever «осы уақытқа дейін қашан болса да» дегенді білдіреді. Ол негізінен сұрақтарда қолданылады. Never «ешқашан» дегенді білдіреді және болымды етістікпен келеді. Болымды сөйлемде ever негізінен күшейтпелі шырайдан немесе the first / only time тіркесінен кейін келеді (the best film I've ever seen; толығырақ A2-19 сабағында). Американ ағылшынында тәжірибе туралы сұрақтарда Did you ever…? да жиі айтылады. Ал біткен кезең туралы айтқанда never Past Simple-мен де келе алады: I never saw him again. A2-19 қараңыз.
3Before және (not) yet
Сөйлем соңындағы before «осыған дейін, бұрын» дегенді білдіреді. Not … yet «осы уақытқа дейін жоқ, бірақ кейін болады деп күтемін» дегенді білдіреді. Yet сөзінің басқа қолданыстары A2-17 сабағында.
4Been және gone
Been (be етістігінен) = барып, қайтып келді. Gone = барды да, әлі сонда (немесе жолда).
5Алдымен тәжірибе, егжей-тегжейі Past Simple-мен
Тәжірибені Present Perfect арқылы бастаңыз. Бір нақты жағдайдың егжей-тегжейін (қашан, қайда, кіммен, қалай өтті) айтқан немесе сұраған бойда Past Simple шағына көшіңіз.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «-ғанбыз» + уақыт → have bought … in 2015. Қазақшада «-ған» нақты уақытпен де еркін айтылады: «Бұл пәтерді 2015 жылы сатып алғанбыз», «Нағашы ағам екі жыл бұрын Кореяда жұмыс істеген». Етістік «-ған» болғандықтан, ағылшыншада да Present Perfect қалып қояды. Уақыт айтылған бойда ағылшыншада Past Simple керек.
2. «-ып көру» → try to. «Жеп көрдіңіз бе?», «Жүзіп көрдіңіз бе?» деген сұрақтарда «көру» етістігі «байқап көру» сияқты естіледі, сондықтан try to деп аударғыңыз келеді. Бірақ try to «тырысу, әрекет жасау» дегенді білдіреді. Тәжірибе туралы сұрақта жай ғана Have you ever + үшінші форма қолданыңыз.
3. «Ешқашан» / «ешкім» + болымсыз етістік. Қазақшада «Отбасымызда ешкім шетелде болмаған» деп екі болымсыздықты бірге айтамыз. Ағылшыншада болымсыздық біреу ғана: nobody / never болса, етістік болымды болады.
4. Сұраулы сөйлемде сөз тәртібі. Қазақшада сұрау сөзі тұрса да, сөз тәртібі өзгермейді: «Сіз қай елдерде болғансыз?». Ағылшыншада have / has бастауыштың алдына шығады.
Шатастырмаңыз
Present Perfect және Past Simple — Present Perfect = осы күнге дейінгі өміріңіздегі тәжірибе, уақыт айтылмайды. Past Simple = біткен уақыт немесе егжей-тегжей. Толық салыстыру A2-19 сабағында.
been және gone — Been to = барып, қайтып келді. Gone to = қазір сонда.
he's = he is / he has — Келесі сөзге қараңыз. -ing формасы, сын есім немесе зат есім → is. Қимылды білдіретін үшінші форма, көбіне толықтауышпен немесе been to / gone to тіркесімен → has. Абайлаңыз: кейбір үшінші формалар сын есім ретінде де жұмыс істейді (broken, tired, married), сонда 's = is. Мағынасы шешеді.
Жазылуы мен айтылуы
- have пен has хабарлы және сұраулы сөйлемде әлсіз айтылады: Have you ever…? /həv juː ˈevə/ (UK), /həv juː ˈevər/ (US). Бірақ қысқа жауапта күшті: Yes, I have /hæv/. /æ/ қазақтың ә дыбысына жақын, бұл сізге оңай.
- Қысқарған түрлер: I've /aɪv/; he's /hiːz/, she's /ʃiːz/. Кішкене /v/ немесе /z/ дыбысына құлақ салыңыз: I've seen (дұрыс) және I seen (стандарт емес). /v/ айтқанда үстіңгі тіс астыңғы ерінге тиеді.
- been мұқият британдық сөйлеуде /biːn/, созылыңқы дауыстымен, ал американ ағылшынында және тез британдық сөйлеуде көбіне /bɪn/, қысқа дауыстымен. Қазақ тілінде дауыстының ұзын-қысқалығы мағына ажыратпайды, сондықтан бұл айырмашылықты тыңдап үйреніңіз.
- Дұрыс етістіктердің үшінші формасы Past Simple сияқты айтылады: stopped /t/, lived /d/, visited /ɪd/ A1-27. Соңындағы /t/ немесе /d/ дыбысынан кейін дауысты қоспаңыз.
- gone /ɡɒn/ (UK), /ɡɔːn/ (US); done /dʌn/ sun сөзімен ұйқасады. /ʌ/ қысқа, ашық дыбыс: оны жазылуы бойынша о деп айтпаңыз.
Алтын ереже
Өмірдегі тәжірибе, уақыт жоқ → have / has + үшінші форма (Have you ever…? I've never…). Қашан екенін айтсаңыз немесе сұрасаңыз → Past Simple. Been = барып, қайтып келді («болған»); gone = әлі сонда («кетті»). Қазақша «ешқашан … -маған» → ағылшынша never + болымды етістік.
Жаттығулар
A. Құрылым
Жақшадағы етістікті дұрыс түрде жазыңыз немесе тапсырманы орындаңыз.
-
I (visit) Rome three times in my life.
-
you ever (try) Thai food?
-
She (never / see) the sea.
-
They (not / meet) my parents yet.
-
Үшінші формасы: write
-
Үшінші формасы: eat
-
Қысқа жауап: "Has he ever worked in a restaurant?" (No)
B. Мағына
Сөйлемнің мағынасына қарап дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: "Where's Mum?" "She's … to work."Mum (UK), Mom (US)
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: I … that film last week.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: "Have you ever been to Berlin?" "Yes, I … there in 2022."
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: I've … eaten octopus.
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
Have you ever went to a concert?
-
I haven't never ridden a motorbike.
-
He have visited Peru twice.
-
She's been to Canada, but she hasn't been to the USA.
D. Мәтін ішінде
Диалогты оқып, жақшадағы етістікті дұрыс түрде жазыңыз.
Kai: Have you ever 16 (be) to Japan?
Rosa: Yes, I 17. I 18 (go) there in 2019 with my sister.
Kai: Wow! 19 you (try) real sushi on that trip?
Rosa: Of course! But I 20 (never / climb) Mount Fuji. Maybe next time!
Kai: I've never 21 (be) to Asia. It's my dream.
E. Сіздің кезегіңіз
Өзіңіз туралы ағылшынша жазыңыз.
-
Өзіңіз істеген екі нәрсе және ешқашан істемеген бір нәрсе туралы жазыңыз.
-
Have you ever…? сұрағын және Past Simple-дегі егжей-тегжейі бар қысқа диалог жазыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A1-28 Past Simple қазақша: бұрыс етістіктер, did және didn't Yesterday I (see) a great film.
-
A2-07 Superlatives қазақша: the biggest, the most beautiful, яғни «ең» деп айту Everest is (high) mountain in the world.
-
A2-15 Give me the book пе, give it to me ме? Екі толықтауышты етістіктер қазақша Дұрыс жауапты таңдаңыз: Can you show ?
Жауаптар
A. Құрылым
- have visited / 've visited
- Have … tried
- has never seen / 's never seen
- haven't met / have not met
- written
- eaten
- No, he hasn't.
B. Мағына
- gone
- saw
- went
- never
C. Қатені табыңыз
- Have you ever been to a concert? / Have you ever gone to a concert?
- I've never ridden a motorbike. / I have never ridden a motorbike. / I haven't ever ridden a motorbike.
- He has visited Peru twice. / He's visited Peru twice.
- ✓ She's been to Canada, but she hasn't been to the USA.
D. Мәтін ішінде
- been
- have
- went
- Did … try
- have never climbed / 've never climbed
- been
E. Сіздің кезегіңіз
- I've been to Egypt and I've run a half marathon. I've never ridden a horse.
- "Have you ever met a famous person?" "Yes, I have. I met a famous singer at the airport in 2021."
F. Аралас қайталау
- saw
- the highest
- me your photos
