Past Simple azərbaycanca: qaydalı feillər, -ed yazılışı və tələffüzü
Past Simple: Regular Verbs
Bu səhifədə
Məqsəd
Bu dərsdən sonra siz qaydalı feillərlə keçmişdə bitmiş hərəkətlərdən danışa (I worked, she studied, we stopped), -ed sonluğunu düzgün yaza, onun üç tələffüzünü düzgün deyə və keçmiş zaman ifadələrini işlədə biləcəksiniz.
Əsas fikir
Past Simple (sadə keçmiş zaman) bitmiş bir hərəkətdən danışır: o baş verib, tamamlanıb və artıq keçmiş bir vaxta aiddir: yesterday, last year, in 2010. İndi bağlı olan bir qapı təsəvvür edin. Hərəkət qapının o biri tərəfindədir. O bitib, biz isə geriyə, ona baxırıq.
Əksər feillərdə ingilis dili keçmişi bir kiçik sonluqla göstərir: -ed. Work → worked. Play → played. Live → lived. Bu feillər qaydalı feillər (regular verbs) adlanır, çünki hamısı bu qaydaya tabedir. (Tabe olmayan feillər, məsələn, go → went, A1-28 dərsindədir.)
Daha bir sevindirici xəbər: Past Simple formasında bütün şəxslər üçün bir forma var: I worked, you worked, she worked, they worked. He / she / it üçün -s yoxdur, təsdiq cümləsində was və ya başqa köməkçi feil də yoxdur. Yalnız bir neçə yazılış qaydasını və -ed sonluğunun tələffüzünü öyrənmək lazımdır: o çox vaxt əlavə heca deyil, sadəcə bir kiçik səsdir.
Azərbaycan dili və ingilis dili
Azərbaycan dilində keçmişi -dı / -di / -du / -dü şəkilçisi göstərir və bu, ingiliscə -ed sonluğuna çox yaxındır: «işlədi» → worked. Fərq budur ki, azərbaycancada şəxs də feildə görünür: «işlədim», «işlədin», «işlədi», «işlədik». İngiliscədə isə bütün şəxslər üçün forma eynidir: worked. Bu, işinizi asanlaşdırır. Amma iki tələ var. Birincisi, «idi» sözü keçmişlə bağlı olduğu üçün bəzən ingiliscədə was da artırılır: I was work səhvdir. İkincisi, keçmişdə təkrarlanan hərəkətləri azərbaycanca çox vaxt -ırdı ilə deyirik («hər yay xalamgildə qalırdıq»): ingiliscədə bunun üçün də Past Simple işlənə bilər: We stayed with my aunt every summer.
| Azərbaycanca | İngiliscə | Fərq |
|---|---|---|
| işlədim / işlədi / işlədik | I worked / she worked / we worked | bir forma, şəxs dəyişmir |
| Dünən gec işlədim. | I worked late yesterday. | -dim → -ed; was yoxdur |
| Yorğun idim. | I was tired. | «idi» → was; yalnız be ilə |
| Hər yay xalamgildə qalırdıq. | We stayed with my aunt every summer. | təkrarlanan keçmiş: -ırdı → Past Simple da olur |
| İki həftə əvvəl | two weeks ago | ago sonda; before yox |
| keçən həftə | last week | ön söz yoxdur |
Nəticə: hərəkət feili keçmişdədirsə, sadəcə -ed artırın: was lazım deyil, şəxs də dəyişmir.
Quruluş
Bütün şəxslər üçün bir forma
| Mübtəda | Past Simple |
|---|---|
| I / you / he / she / it / we / they | worked yesterday. |
| I / you / he / she / it / we / they | played tennis. |
-ed yazılışı
| Qayda | Nümunələr |
|---|---|
| Əksər feillər: + ed | work → worked, clean → cleaned, want → wanted |
| Feil -e ilə bitir: + d | live → lived, like → liked, arrive → arrived, dance → danced |
| Samit + y: y → ied | study → studied, carry → carried, try → tried |
| Sait + y: + ed (dəyişmir) | play → played, stay → stayed, enjoy → enjoyed |
| Vurğulu son heca, bir sait + bir samit: samit qoşalaşır | stop → stopped, plan → planned, prefer → preferred |
| Vurğusuz son heca: qoşalaşma yoxdur | visit → visited, open → opened, listen → listened |
| w, x və ya y ilə bitir: qoşalaşma yoxdur | snow → snowed, fix → fixed, play → played |
| Bir sait + l | travel → travelled (UK) / traveled (US), cancel → cancelled (UK) / canceled (US) |
-ed tələffüzü (ətraflı: Yazılış və tələffüz bölməsində)
| Səs | Nə vaxt | Nümunələr |
|---|---|---|
| /ɪd/: əlavə heca | /t/ və ya /d/ səsindən sonra | wanted, waited, needed, decided |
| /t/ | p, k, s, sh, ch, f kimi kar səslərdən sonra | stopped, worked, kissed, washed, watched, laughed |
| /d/ | bütün başqa səslərdən, saitlərdən də sonra | played, lived, called, cleaned, studied |
Zaman ifadələri: yesterday, yesterday evening, last night / week / month / year, three days ago, a long time ago, in 2010, in March, when I was a child.
İnkar və sual (didn't, Did you…?) A1-28 dərsindədir.
İstifadə
1Keçmiş bir vaxtda bitmiş hərəkətlər
Keçmişdə başlayıb bitmiş hərəkət üçün Past Simple işlədin. Çox vaxt nə vaxt baş verdiyini də deyirik.
2Ardıcıl keçmiş hərəkətlər
Bir-birinin ardınca baş vermiş hərəkətlər üçün, hekayədəki kimi, Past Simple işlədin.
3Keçmişdəki vəziyyətlər və təkrarlanan hərəkətlər
Keçmişdə bir müddət davam etmiş vəziyyətlər və dəfələrlə baş vermiş hərəkətlər üçün Past Simple işlədin. (used to üçün A2-28 dərsinə baxın.)
4Bütün şəxslər üçün bir forma
Past Simple forması bütün mübtədalar üçün eynidir: he / she / it üçün -s yoxdur.
5Keçmiş zaman ifadələri
Zaman ifadəsini cümlənin sonunda və ya əvvəlində qoyun. Ago dövrdən sonra gəlir. Last və yesterday sözlərindən əvvəl ön söz işlətməyin (A1-20 dərsinə baxın).
Tez-tez edilən səhvlər
Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
1. «Keçmiş» → was + feil. «İdi» sözü keçmişlə bağlı olduğu üçün bəzən ingiliscədə hər keçmiş cümləyə was artırırıq. Amma was / were yalnız be feilinin keçmişidir. Hərəkət feili üçün -ed kifayətdir.
2. -ed düşür. Azərbaycan dilində söz sonunda «-kt», «-pt» kimi samit birləşmələri az olur, ona görə cooked, helped sözlərinin sonu danışıqda da, yazıda da asanlıqla itir. «Dünən» sözü cümlədə olsa belə, feil keçmiş formada olmalıdır.
3. Eşitdiyimiz kimi yazmaq. Azərbaycan dilində söz necə deyilirsə, elə də yazılır. Ona görə stopped və worked sözlərini «stopt», «workt» kimi yazmaq istəyirik. İngiliscədə tələffüz /t/ olsa da, yazılışda həmişə -ed qalır.
4. «On dəqiqə əvvəl» → before ten minutes. Azərbaycanca «əvvəl» sözü dövrdən sonra gəlir və before kimi tərcümə olunur. İndidən geriyə sayanda ingiliscədə ago işlənir: ten minutes ago.
Qarışdırmayın
was / were və -ed feilləri — Was / were insanı təsvirlə və ya yerlə bağlayır (I was tired). Hərəkət feilləri -ed alır və onlara was lazım deyil. A1-26 dərsinə baxın.
Əlavə heca var, yoxsa yox? — -ed alan feillərin çoxu əlavə heca qazanmır. Walked bir hecadır; waited iki.
Past Simple və Present Simple — Present Simple indini və həmişəni təsvir edir (A1-12 dərsinə baxın); Past Simple isə bitmiş bir vaxtı.
Yazılış və tələffüz
- -ed sonluğunun üç səsi: /t/ (stopped /stɒpt/ (UK), /stɑːpt/ (US)), /d/ (played /pleɪd/), /ɪd/ (wanted /ˈwɒntɪd/ (UK), /ˈwɑːntɪd/ (US)). Amerika ingiliscəsində əlavə heca çox vaxt /əd/ kimi səslənir.
- Qayda son hərfə yox, son səsə baxır. /t/ və ya /d/ səsindən sonra → /ɪd/. Kar səslərdən sonra (/p/, /k/, /s/, /ʃ/, /tʃ/, /f/, /θ/) → /t/. Başqa səslərdən sonra → /d/. Laughed /f/ səsi ilə bitir → /lɑːft/ (UK), /læft/ (US).
- Çox vaxt worked sözünü iki hecada /ˈwɜːkɪd/ deyirlər. Belə deməyin: worked bir hecadır, sonda sadəcə /kt/. Sonda sait də artırmayın.
- Əlinizi boğazınıza qoyub yoxlayın: feilin son səsində titrəmə hiss edirsinizsə (play, live, call), sonluq /d/ olur; hiss etmirsinizsə (stop, work, kiss), /t/.
- Azərbaycancada söz sonunda səsli samit karlaşır («kitab» → «kitap» kimi). İngiliscədə played, lived sözlərinin sonundakı /d/ səsli qalmalıdır: «pleyt», «livt» deməyin. Öndəki sait də bir az uzanır.
- Tez danışıqda /t/ və ya /d/ çox vaxt növbəti sözə birləşir: I watched TV cümləsində t çox qısa eşidilir. Ona diqqətlə qulaq asın.
- Qoşalaşma vurğudan asılıdır: preFER → preferred, amma Open → opened, VISit → visited.
Qızıl qayda
Qaydalı keçmiş = feil + -ed, bütün şəxslər üçün eyni. Yazılışı yoxlayın (lived, studied, stopped) və əlavə hecanı yalnız /t/ və ya /d/ səsindən sonra artırın (wanted, needed). Hərəkət feilinə was artırmayın: «işlədim» → I worked.
Tapşırıqlar
A. Quruluş
Feilləri Past Simple formasında yazın.
-
I (watch) a film last night.
-
She (study) for three hours.
-
We (stop) for lunch at a small café.
-
They (live) in Spain for two years.
-
He (plan) a surprise party.
-
My brother (play) football yesterday.
-
The bus (arrive) late.
B. Məna
Cavabları ingiliscə yazın.
-
-ed əlavə heca yaradır? (yes / no) needed
-
-ed əlavə heca yaradır? (yes / no) cooked
-
Hansı son səs: "t", yoxsa "d"? cleaned
-
Düzgün cavabı seçin: I … the kitchen yesterday.
-
Düzgün cavabı seçin: We moved here three years ….
C. Səhvi tapın
Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.
-
I visitted my cousin.
-
He finish work at six yesterday.
-
We was arrived late.
-
She tried a new recipe last night.
D. Mətndə
Feilləri Past Simple formasında yazın.
On Saturday I 17 (stay) at home. In the morning I 18 (clean) the flat, and in the afternoon I 19 (try) a new recipe. On Sunday my friends 20 (invite) me to the park. We 21 (walk) by the river and 22 (chat) for hours.
E. Sizin növbəniz
İngiliscə yazın.
-
Keçən həftə sonu etdiyiniz üç şeyi qaydalı feillərlə yazın.
-
when I was a child ilə uşaqlığınız haqqında bir cümlə yazın.
F. Qarışıq təkrar
Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.
-
A1-26 Was və were azərbaycanca: «idim», «idi», «var idi» ingiliscə necə deyilir? Düzgün cavabı seçin: Yesterday I … very busy.
-
A1-22 Present Continuous azərbaycanca: I'm working, indi və bu günlərdə baş verənlər -ing formasını yazın: stop
-
A1-12 Present Simple azərbaycanca: I work, she works — he, she, it ilə -s nə vaxt artırılır? Düzgün cavabı seçin: Now she … in Rome, but in 2015 she lived in Milan.
Cavablar
A. Quruluş
- watched
- studied
- stopped
- lived
- planned
- played
- arrived
B. Məna
- yes
- no
- d
- cleaned
- ago
C. Səhvi tapın
- I visited my cousin.
- He finished work at six yesterday.
- We arrived late.
- ✓ She tried a new recipe last night.
D. Mətndə
- stayed
- cleaned
- tried
- invited
- walked
- chatted
E. Sizin növbəniz
- I cleaned my room. I watched a film. I called my sister.
- When I was a child, I played football every day.
F. Qarışıq təkrar
- was
- stopping
- lives
