Present Perfect, yoxsa Past Simple? Fərqi sadə dillə
Present Perfect or Past Simple?
Bu səhifədə
Məqsəd
Bu dərsdən sonra siz vaxtın hələ açıq, yoxsa bitmiş olduğuna baxaraq Present Perfect (I've been to Mexico) ilə Past Simple (I went to Mexico last summer) arasında düzgün seçim edə biləcəksiniz. Həmçinin əvvəlcə təcrübədən danışıb, sonra onun təfərrüatlarına Past Simple ilə keçə biləcəksiniz.
Əsas fikir
Hər iki zaman keçmişdən danışır. Fərq sizin düşündüyünüz vaxt dövründədir.
A1-27 dərsindəki bağlı qapı yadınızdadır? Bitmiş vaxt bağlı qapının arxasında qalır. İndi isə mağaza qapısında asılmış lövhəni təsəvvür edin. Past Simple (sadə keçmiş zaman) olanda lövhədə CLOSED (bağlıdır) yazılıb: vaxt bitib — yesterday, last year, in 2010, two days ago. Həmin vaxtın içində artıq heç nə baş verə bilməz. I drank three coffees yesterday.
Present Perfect (indiki bitmiş zaman) olanda lövhədə OPEN (açıqdır) yazılıb: vaxt dövrü hələ davam edir — today, this week, so far, in my life. Hələ nəsə baş verə bilər. I've drunk three coffees today — gün hələ bitməyib.
Deməli, seçməzdən əvvəl özünüzdən soruşun: Vaxt bitibmi? Nə vaxt olduğunu deyirsinizsə və ya soruşursunuzsa, yəni vaxt bitibsə, qapı bağlıdır: Past Simple. Vaxt hələ açıqdırsa və ya bu günə qədərki bütün həyatınızı düşünürsünüzsə, təbii seçim Present Perfect zamanıdır. Amma hər iki tərəfin bildiyi konkret bir keçmiş hadisədən danışırsınızsa, vaxt sözü olmasa da Past Simple işlənir: Nice jacket! Where did you buy it?
Azərbaycan dili və ingilis dili
Azərbaycan dilində Present Perfect zamanına yaxın formalar var: -mış / -miş (olmuşam, görmüşəm) və -ıb / -ib (gəlib, görüb). Təcrübədən danışanda iki dil yaxşı uyğun gəlir: «Mən Meksikada olmuşam» = I've been to Mexico. Amma iki vacib fərq var. Birincisi: azərbaycan dilində -mış və -ıb dəqiq, bitmiş vaxtla da sərbəst işlənir: «2018-ci ildə ayağımı sındırmışam», «Qardaşım universiteti 2020-ci ildə bitirib». İngilis dilində yesterday, last year, in 2018, ago kimi bitmiş vaxt varsa, yalnız Past Simple. İkincisi: azərbaycancadakı -dı / -di həm açıq, həm də bitmiş vaxtla gəlir: «Bu gün üç fincan qəhvə içdim» və «Dünən üç fincan qəhvə içdim». İngiliscədə birincisi Present Perfect, ikincisi Past Simple olur. Qısası: azərbaycanca şəkilçiyə yox, vaxta baxın.
| Azərbaycanca | Mənası | İngiliscə |
|---|---|---|
| Mən Meksikada iki dəfə olmuşam. | təcrübə, vaxt deyilməyib | I've been to Mexico twice. |
| Keçən yay Meksikaya getdim. | bitmiş vaxt | I went to Mexico last summer. |
| Bu gün üç fincan qəhvə içdim. | açıq vaxt (bu gün), azərbaycancada sadəcə -dim | I've drunk three coffees today. |
| Dünən üç fincan qəhvə içdim. | bitmiş vaxt | I drank three coffees yesterday. |
| 2018-ci ildə ayağımı sındırmışam. | -mış + bitmiş vaxt: azərbaycancada təbiidir | I broke my leg in 2018. (yalnız Past Simple) |
| İki gün əvvəl gəldim. | bitmiş vaxt | I arrived two days ago. (before two days yox) |
| Heç vaxt ahtapot yeməmişəm. | heç vaxt + inkar feil | I've never eaten octopus. (bir inkar kifayətdir: never) |
| İlk dəfədir ki, tək uçuram. | ilk dəfə: azərbaycancada indiki zaman | This is the first time I've flown alone. |
Nəticə: azərbaycanca cümlədə -mış, -ıb və ya -dı olsa da, ingiliscədə vaxt sözünə baxın. Rəqəmdən sonrakı «əvvəl» ingiliscədə ago olur, before yox. «İlk dəfədir ki» azərbaycancada indiki zamanla deyilsə də, ingiliscədə the first time + Present Perfect lazımdır.
Quruluş
Vaxt sözləri: açıq, yoxsa bağlı?
| Present Perfect — vaxt hələ açıqdır və ya bu günə qədərki həyat | Past Simple — bitmiş vaxt |
|---|---|
| today, this week, this month, this year | yesterday, last week, last month, last year |
| this morning (hələ səhərdir) | this morning (artıq günortadan sonradır) |
| ever, never (bu günə qədərki həyatda), so far, up to now | in 2010, at three o'clock, two days ago |
| vaxt sözü yoxdur: həyatdakı təcrübə | vaxt sözü yoxdur: hər iki tərəfin bildiyi konkret bir hadisə (Where did you buy it?) |
| recently (Past Simple ilə də gəlir: I recently moved) | when I was a child, When…? What time…? |
Eyni hadisə iki zamanda
| Present Perfect | Past Simple |
|---|---|
| I've been to Mexico. (təcrübə, vaxt yoxdur) | I went to Mexico last summer. (bitmiş vaxt) |
| She's written two books so far. (hələ açıqdır) | She wrote her first book in 2015. (bitib) |
| Have you seen Tom this week? | Did you see Tom last week? |
Söhbətdə adi ardıcıllıq: Present Perfect ilə başlayın (təcrübə), sonra təfərrüatlar üçün Past Simple formasına keçin. "Have you ever been to Rome?" "Yes, I went there in 2019. It was beautiful."
İstifadə
1Bitməmiş vaxt və bitmiş vaxt
Bitməmiş vaxt dövrləri ilə (today, this week, this year, so far) Present Perfect işlədin. Bitmiş vaxtla (yesterday, last year, in 2015, ago) Past Simple işlədin. Azərbaycancada hər iki halda çox vaxt -dı/-di deyirik, ona görə vaxt sözünə baxın.
2Təcrübə və konkret keçmiş hadisə
Həyatınızdakı təcrübədən vaxtını demədən danışanda Present Perfect işlədin. Konkret bir hadisənin təfərrüatlarını (nə vaxt, harada, kimlə, necə keçdiyini) deyəndə və ya soruşanda Past Simple formasına keçin.
3Ever, never, the first time, the best… I've ever
Bütün həyatınız haqqında suallarda (Have you ever…?) və bu günə qədərki həyatınız haqqında cümlələrdə (I've never…) Present Perfect işlədin. (Bitmiş dövrdən danışanda never Past Simple ilə də gəlir: I never saw him again.) Present Perfect It's the first time… ifadəsindən sonra və üstünlük dərəcəsindən sonra da işlənir: the best / the worst … I've ever…. Bunları hazır qəlib kimi əzbərləyin.
4«Nə vaxt?» sualları → Past Simple
When…? və ya What time…? sualı bitmiş vaxt haqqında soruşur, ona görə adətən Past Simple işlənir, hətta söhbət Present Perfect ilə başlasa belə.
5Eyni hadisə: nə dəyişir?
Bir çox hadisəni hər iki zamanda demək olar. Zaman hadisəyə necə baxdığınızı göstərir: indiki nəticə və açıq vaxt (Present Perfect) və ya vaxtı dəqiq olan, bitmiş hekayə (Past Simple).
Amerika ingiliscəsində Present Perfect işlənən bəzi hallarda Past Simple də çox deyilir (Did you eat yet?, Did you ever see it?): A2-17 dərsinə baxın. Bitmiş vaxt sözləri ilə (yesterday, last year, ago) isə həm Britaniya, həm də Amerika ingiliscəsində yalnız Past Simple işlənir.
Tez-tez edilən səhvlər
Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
1. «-mış / -ıb» + bitmiş vaxt → have done. Çoxları «-mış = Present Perfect» kimi öyrənir. Təcrübə üçün bu doğrudur, amma azərbaycan dilində -mış və -ıb dəqiq vaxtla da sərbəst işlənir: «Əmim evini 2015-ci ildə tikib», «Nigar sürücülük imtahanını bazar ertəsi verib». Sözbəsöz tərcümə etsəniz, bitmiş vaxtla Present Perfect alınır. İngilis dilində bitmiş vaxt (on Monday, in 2015, last month, ago) varsa, yalnız Past Simple.
2. «İki il əvvəl» → before two years. Azərbaycancada «əvvəl» rəqəmdən sonra gəlir, lüğətdə isə «əvvəl = before» yazılıb. Buna görə before two years demək çox geniş yayılıb. Bu mənada ingilis dilində ago işlənir və o da vaxt miqdarından sonra durur.
3. «Heç vaxt … -mamışam», «Heç kim … -madı» → iki inkar. Azərbaycan dilində «heç vaxt», «heç kim», «heç nə» sözləri ilə feil də inkarda gəlir: «Qışda dənizi heç vaxt görməmişəm», «İclas haqqında mənə heç kim demədi». İngilis dilində cümlədə yalnız bir inkar olur: ya never / nobody, ya da haven't … ever.
4. Sualda söz sırası dəyişmir. Azərbaycan dilində sual sual sözü ilə və ya sadəcə intonasiya ilə düzəlir, söz sırası isə eyni qalır: «Gəncəyə nə vaxt köçmüsən?», «Bacın məktəbi bitirib?». İngilis dilində köməkçi feil (have / did) mübtədadan əvvələ keçir.
Qarışdırmayın
this morning: açıq, yoxsa bağlı? — Eyni sözlər həm açıq, həm də bitmiş vaxt ola bilər. Bu, nə vaxt danışdığınızdan asılıdır.
ever / never və keçmişdəki dəqiq vaxt — Have you ever…? və I've never… ifadələrində vaxt dövrü bu günə qədərki bütün həyatınızdır. Bitmiş vaxt bu dövrü kəsir. Dövr bitibsə, never Past Simple ilə gələ bilər.
How long…? və Present Perfect — İndi də davam edən vəziyyət üçün (How long have you lived here?) A2-18 dərsinə baxın; azərbaycancadakı «… ildir» və «… bəri» ilə bağlı tələ də oradadır. Xəbər verib, sonra təfərrüatları demək üçün A2-17 dərsinə baxın.
Yazılış və tələffüz
- Tez danışanda I've worked /aɪv wɜːkt/ və I worked /aɪ wɜːkt/ bir-birinə çox oxşar eşidilə bilər. Çox vaxt yeganə fərq kiçik /v/ səsidir: ona və vaxt sözlərinə qulaq asın.
- İngilis dilində /v/ və /w/ ayrı səslərdir. I've sözündəki /v/ azərbaycanca v kimidir: üst dişlər alt dodağa yüngülcə toxunur. worked sözündəki /w/ səsində isə dişlər dodağa toxunmur, dodaqlar dairəvi şəkildə irəli uzanır. «vorkt» deməyin.
- worked sözündəki /ɜː/ saiti azərbaycan dilində yoxdur: ağzı azca açın, dodaqları boş saxlayın, dili ortada tutun və uzadın.
- Burada -ed ayrıca heca deyil: worked bir hecadır, sonu /kt/ səslənir. Sonuna sait artırmayın.
- have sözünün vurğulu formasındakı /æ/ saiti azərbaycancadakı ə səsinə çox yaxındır: Have you ever…?
- Qaydalı feillərdə (regular verbs) Past Simple forması ilə üçüncü forma eynidir (worked – worked), ona görə zamanı have/has köməkçi feili göstərir. Qaydasız feillərdə (irregular verbs) formalar çox vaxt fərqlidir: saw – seen, went – gone/been, ate – eaten.
- ago: vurğu ikinci hecadadır: /əˈɡəʊ/ (UK), /əˈɡoʊ/ (US) — "a-GO". Birinci heca çox zəif /ə/ səslənir. Burada azərbaycan dilindəki son hecanı vurğulamaq vərdişi sizə kömək edir.
- ever /ˈevə/ (UK), /ˈevər/ (US): vurğu birinci hecadadır. Have you ever…? suallarında bu söz vurğulanır.
Qızıl qayda
Bitmiş vaxt, nə vaxt haqqında sual və ya konkret bir keçmiş hadisə → Past Simple. Hələ açıq vaxt və ya bu günə qədərki həyatınızdakı təcrübə (vaxt deyilmir) → Present Perfect. Təfərrüatlara (nə vaxt, harada, necə) keçən kimi Past Simple işlədin. Azərbaycanca «-mışam» desəniz də, yesterday, last year və ya ago varsa, ingiliscədə yalnız Past Simple.
Tapşırıqlar
A. Quruluş
Bu tapşırıqda Britaniya ingiliscəsinin formalarını işlədin (A2-17 dərsinə baxın, İstifadə 6). Mötərizədəki feilin düzgün formasını yazın.
-
I (see) this film before.
-
I (see) this film last week.
-
you (go) out last night?
-
She (not / call) me today.
-
We (move) here in 2019.
-
This is the first time I (eat) Thai food.
B. Məna
Britaniya ingiliscəsinin formalarını işlədin (A2-17 dərsinə baxın, İstifadə 6). Düzgün cavabı seçin.
-
Düzgün cavabı seçin: … three emails so far today.
-
Düzgün cavabı seçin: … my phone on holiday last year, but a waiter found it.holiday (UK), vacation (US)
-
Saat günortadan sonra 4-dür. Düzgün cavabı seçin: … the bank this morning?
-
Düzgün cavabı seçin: How many countries … in your life?
-
Düzgün cavabı seçin: your new job?
C. Səhvi tapın
Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.
-
I've visited my grandparents last weekend.
-
Have you ever eaten snails?
-
"Have you been to Berlin?" "Yes, I've been there in May."
-
When have you bought that jacket?
D. Mətndə
Britaniya ingiliscəsinin formalarını işlədin (A2-17 dərsinə baxın, İstifadə 6). Mötərizədəki feilləri düzgün formada işlədərək dialoqu tamamlayın.
Lucy: Hi Ben! I 16 (not / see) you for ages!
Ben: I know! I 17 (be) really busy this month. I 18 (start) a new job three weeks ago.
Lucy: Great! 19 you (meet) many people there yet?
Ben: Yes, a few. And I 20 (go) to the office party last Friday.
Lucy: Oh, nice! 21 you (enjoy) it?
E. Sizin növbəniz
Özünüz haqqında ingiliscə yazın.
-
Öz təcrübələrinizdən biri haqqında yazın. Sonra Past Simple ilə iki təfərrüat əlavə edin.
-
Bu gün haqqında iki cümlə, dünən haqqında bir cümlə yazın.
F. Qarışıq təkrar
Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.
-
A2-18 Present Perfect ilə For və Since azərbaycanca: «altı ildir», «keçən ildən bəri» ingiliscə I've known Ali ten years.
-
A2-17 Present Perfect azərbaycanca: just, already, yet. «İndicə», «artıq» və «hələ» ingiliscə already sözünü düzgün yerə qoyun: I've told you.
-
A2-02 Past Simple, yoxsa Past Continuous? When və while fərqi sadə dillə I (cook) dinner when you called, so I didn't answer the phone.
Cavablar
A. Quruluş
- 've seen / have seen
- saw
- Did … go
- hasn't called / has not called
- moved
- 've eaten / have eaten
B. Məna
- I've written
- I lost
- Did you call
- have you visited
- When did you start
C. Səhvi tapın
- I visited my grandparents last weekend.
- ✓ Have you ever eaten snails?
- Yes, I went there in May. / Yes, I was there in May.
- When did you buy that jacket?
D. Mətndə
- haven't seen / have not seen
- 've been / have been
- started
- Have … met
- went
- Did … enjoy
E. Sizin növbəniz
- I've been to Morocco. I went there in 2021 with my sister, and we loved the food.
- I've had two coffees today. I haven't checked my emails yet. Yesterday I worked from home.
F. Qarışıq təkrar
- for
- I've already told you. / I've told you already.
- was cooking
