Present Perfect кыргызча: Have you ever…? Жашоо тажрыйбасы жөнүндө
Present Perfect: Have You Ever…?
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз have / has + үчүнчү форма менен жашоо тажрыйбаңыз жөнүндө айта аласыз, Have you ever…? деп сурап, кыска жооп бере аласыз, ever, never, before жана (not) yet сөздөрүн колдоно аласыз, been менен gone сөздөрүнүн бирин туура тандай аласыз жана чоо-жайын Past Simple (жөнөкөй өткөн чак) менен айта аласыз.
Негизги ой
Past Simple бүткөн бир учур жөнүндө айтат: I went to Rome in 2019. Present Perfect (учур чактын аткарылган түрү) башка нерсени карайт: бүгүнкү күндөн караганда азыркыга чейинки жашооңузду. I've been to Rome. Качан? Маанилүү эмес. Негизгиси – бул азыр сиздин тажрыйбаңыздын бир бөлүгү.
Жашооңузду бир рюкзак деп элестетиңиз. Башыңыздан өткөн ар бир окуя анын ичинде жатат, сиз аны бүгүн да өзүңүз менен көтөрүп жүрөсүз. Present Perfect рюкзакты ачып, ичин карайт: Have you ever eaten sushi? I've never seen snow. Биз календарды эмес, рюкзактын ичиндегисин карайбыз.
Формасына көңүл буруңуз: have – учур чакта. Бул – ачкыч. Present Perfect – өткөн окуялар жөнүндөгү учур чак: ал өткөн тажрыйбаларды азыркы сиз менен байланыштырат. Качан экенин айтсаңыз же сурасаңыз эле, рюкзакты жаап, Past Simple-га кайтасыз.
Кыргыз тили жана англис тили
Тажрыйба жөнүндө айтканда кыргызча көбүнчө -ган формасын колдонобуз: «Японияда болгом», «Осьминог жеп көргөнүң барбы?», «Эч качан учакка түшкөн эмесмин». Бул жерде -ганың барбы? суроосу Have you ever…? суроосуна абдан жакын. Эсиңизде болсун: Present Perfect-ти -ган формасына барабар деп ойлоо оңой, бирок андай эмес. Кыргызча «2019-жылы Римге баргам» дей беребиз, ал эми англисчеде убакыт аталганда Present Perfect колдонулбайт: I went to Rome in 2019. Демек, англисче чакты кыргызча форма эмес, убакыт чечет. Дагы бир айырма: кыргызча «эч качан … -ган эмесмин» деп эки тануу колдонобуз, англисче never ырастоо этиш менен келет: I've never been on a plane. Ал эми been менен gone айырмасы кыргызча «барып келди» жана «кетти» айырмасына дал келет.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Үч башка өлкөдө жашаганмын. | I've lived in three different countries. | убакыт жок, тажрыйба → Present Perfect |
| Осьминог жеп көргөнүң барбы? | Have you ever eaten octopus? | «-ганың барбы?» ≈ Have you ever…? |
| Эч качан учакка түшкөн эмесмин. | I've never been on a plane. | кыргызча эки тануу; англисче never + ырастоо |
| Былтыр жазында Японияга бардым. | I went to Japan last spring. | убакыт аталды → Past Simple |
| «Римде болгонуң барбы?» «Ооба, 2019-жылы баргам.» | "Have you ever been to Rome?" "Yes, I went there in 2019." | кыргызча «-ган» калса да, жыл аталды → went |
| Ал Парижге үч жолу барып келген. | She's been to Paris three times. | «барып келди» → been |
| Сара Парижге кетти. | Sara's gone to Paris. | «кетти», азыр ошол жакта → gone |
| Сериянын акыркы китебин али окуй элекмин. | I haven't read the last book in the series yet. | «али … -а элек» → not … yet |
| Бул рецептти мурун да жасап көргөм. | I've tried this recipe before. | Бул жерде да ушундай: «мурун» → before, аягында |
Кыскасы: убакыт айтылбаган тажрыйба → have / has + үчүнчү форма; «-ганың барбы?» → Have you ever…?; «эч качан … -ган эмесмин» → I've never… (бир гана тануу); убакыт же чоо-жайы айтылса → Past Simple; «барып келди» → been, «кетти» → gone.
Түзүлүшү
Үчүнчү форма (past participle)
Ар бир этиштин үч негизги формасы бар: этиштин негизги формасы, Past Simple жана үчүнчү форма (past participle, кээде «V3» деп аталат). Туура этиштерде үчүнчү форма Past Simple менен бирдей (-ed). Туура эмес этиштердин үч формасын бирге жаттаңыз.
| Негизги форма | Past Simple | Үчүнчү форма |
|---|---|---|
| visit (туура) | visited | visited |
| try (туура) | tried | tried |
| be | was / were | been |
| go | went | gone |
| see | saw | seen |
| eat | ate | eaten |
| do | did | done |
| have | had | had |
| make | made | made |
| meet | met | met |
| take | took | taken |
| write | wrote | written |
| drink | drank | drunk |
| ride | rode | ridden |
| fly | flew | flown |
| break | broke | broken |
| lose | lost | lost |
Ырастоо жана тануу
| Ээ | have / has (not) | үчүнчү форма | Кыскартылган форма |
|---|---|---|---|
| I / you / we / they | have | visited Japan. | I've, you've, we've, they've |
| he / she / it | has | visited Japan. | he's, she's, it's |
| I / you / we / they | have not | seen it. | haven't |
| he / she / it | has not | seen it. | hasn't |
Суроолор жана кыска жооптор
| Суроо | Кыска жооптор |
|---|---|
| Have you ever been to India? | Yes, I have. / No, I haven't. |
| Has she ever tried surfing? | Yes, she has. / No, she hasn't. |
| How many countries have you visited? | Eleven, I think. |
Ever, never, before, yet
| Сөз | Мааниси | Орду | Мисал |
|---|---|---|---|
| ever | жашооңуздун каалаган убагында | суроолордо; үчүнчү формадан мурун | Have you ever ridden a horse? |
| never | эч качан | үчүнчү формадан мурун; ырастоо этиш | I've never ridden a horse. |
| before | мурун, азырга чейин | сүйлөмдүн аягында | I've seen this film before. |
| yet | азырга чейин (бирок кийин күтөм) | тануу жана суроолордун аягында | I haven't been to Paris yet. |
Колдонулушу
1Убакыт айтылбаган жашоо тажрыйбасы
Бир нерсе жашооңуздун кайсы бир убагында болгонун, бирок качан экенин айтпай сүйлөгөндө Present Perfect колдонуңуз. Кыргызча бул жерде көбүнчө «-ган» формасы турат.
2Have you ever…? жана never
Ever «азырга чейин каалаган убакта» дегенди билдирет. Ал негизинен суроолордо колдонулат. Never «эч качан» дегенди билдирет жана ырастоо этиш менен келет. Ырастоо сүйлөмдө ever негизинен эң жогорку даражадан же the first / only time сөздөрүнөн кийин колдонулат (the best film I've ever seen; кененирээк A2-19 сабагында). Америкалык англисчеде тажрыйба жөнүндө Did you ever…? суроосу да көп колдонулат. Ал эми бүткөн мезгил жөнүндө айтканда never Past Simple менен да келет: I never saw him again. – A2-19 караңыз. Кыргызча «-ганың барбы?» жана «эч качан … -ган эмесмин» дейбиз.
3Before жана (not) yet
Before (аягында) «мурун, азырга чейин» дегенди билдирет. Not … yet «азырга чейин жок, бирок келечекте күтөм» дегенди билдирет. Yet сөзүнүн башка колдонулуштары A2-17 сабагында. Кыргызча «мурун» жана «али … -а элек» дейбиз.
4Been жана gone
Been (be этишинен) = барып, кайтып келди. Gone = кетти жана азыр да ошол жакта (же жолдо). Кыргызча айырма дал ушундай: «барып келди» жана «кетти».
5Адегенде тажрыйба, андан кийин чоо-жайы Past Simple менен
Тажрыйба жөнүндө Present Perfect менен баштаңыз. Белгилүү бир окуянын чоо-жайын – качан, кайда, ким менен, кандай болду – айтсаңыз же сурасаңыз эле, Past Simple-га өтүңүз. Кыргызча эки сүйлөмдө тең «-ган» калышы мүмкүн, бирок англисчеде убакыт же чоо-жай чакты өзгөртөт.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «2015-жылы саткан» → has sold in 2015. Кыргызча «-ган» формасы убакыт менен да эркин колдонулат: «Таежем 2015-жылы Ош базарында жашылча саткан». Ошондуктан англисчеде да Present Perfect колдонуу оңой. Бирок жыл, «былтыр», «ошол жайда» сыяктуу бүткөн убакыт аталса, англисчеде Past Simple керек.
2. «Эч качан … -ган эмес» → hasn't never. Кыргызча «эч качан» тануу этиш менен келет: «эч качан чет өлкөгө чыккан эмес». Англисче never өзү эле тануу, ошондуктан этиш ырастоо формасында калат: has never, же hasn't ever.
3. «Ооба, ичкен» → Yes, he did. Кыргызча кыска жоопто көмөкчү этиш эмес, негизги этиш кайталанат: «Кымыз ичип көргөнбү?» «Ооба, ичкен» же «Ооба, ичти». Ошондуктан англисчеде да өткөн чактагы did же was чыгып калат. Англисче кыска жоопто суроодогу көмөкчү этиш кайталанат: Yes, he has. / No, he hasn't.
4. «Кетти» → has been. Кыргызча «барып келди» жана «кетти» айырмаланат, бирок англисчеде been жана gone экөө тең go этишине байланыштуу көрүнөт, ошондуктан чаташтыруу оңой. Адам азыр ошол жерде болсо – gone, кайтып келген болсо – been.
Чаташтырбаңыз
Present Perfect жана Past Simple – Present Perfect = азыркы учурга чейинки жашооңуздагы убакыт айтылбаган тажрыйба. Past Simple = бүткөн убакыт же чоо-жайы. Толук салыштыруу A2-19 сабагында.
been жана gone – Been to = барып, кайтып келди. Gone to = азыр ошол жакта.
he's = he is / he has – Андан кийин эмне келгенин караңыз. -ing формасы, сын атооч же зат атооч → is. Аракетти билдирген үчүнчү форма, адатта толуктооч менен же been to / gone to менен → has. Этият болуңуз: кээ бир үчүнчү формалар сын атооч катары да колдонулат (broken, tired, married), анда 's = is. Маанини караңыз.
Жазылышы жана айтылышы
- have жана has ырастоо сүйлөмдөрдө жана суроолордо алсыз айтылат: Have you ever…? /həv juː ˈevə/ (UK), /həv juː ˈevər/ (US). Бирок кыска жоопто күчтүү айтылат: Yes, I have /hæv/. /æ/ – ооз кеңири ачылган үндүү, «э» менен «а» ортосунда.
- Кыскартылган формалар: I've /aɪv/; he's /hiːz/, she's /ʃiːz/. Кичинекей /v/ же /z/ тыбышын угуңуз жана айтыңыз: I've seen (туура) жана I seen (стандарттуу эмес).
- been кылдат британ кебинде /biːn/, америкалык жана тез британ кебинде көбүнчө /bɪn/.
- Туура этиштердин үчүнчү формасы Past Simple сыяктуу жазылат жана айтылат: stopped /t/, lived /d/, visited /ɪd/ A1-27.
- gone /ɡɒn/ (UK), /ɡɔːn/ (US); done /dʌn/ sun сөзү менен уйкашат. /ʌ/ – кыска, ооз бир аз ачылган үндүү, «о» эмес.
- ever /ˈevə/ жана never /ˈnevə/: басым биринчи муунда. /v/ үчүн үстүңкү тиштер астыңкы эринге тийет; аны w сыяктуу айтпаңыз.
Алтын эреже
Убакыт айтылбаган жашоо тажрыйбасы → have / has + үчүнчү форма (Have you ever…? I've never…). Качан экенин айтсаңыз же сурасаңыз → Past Simple. Been = барып келди; gone = азыр да ошол жакта. Кыргызча «-ган» формасы эмес, убакыт чечет.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Кашаадагы этиштин туура формасын жазыңыз.
-
I (visit) Rome three times in my life.
-
you ever (try) Thai food?
-
She (never / see) the sea.
-
They (not / meet) my parents yet.
-
Үчүнчү формасын жазыңыз: write
-
Үчүнчү формасын жазыңыз: eat
-
Кыска жооп: "Has he ever worked in a restaurant?" (No)
B. Мааниси
Маанисине ылайык жоопту тандаңыз.
-
Туура жоопту тандаңыз: "Where's Mum?" "She's … to work."Mum (UK), Mom (US)
-
Туура жоопту тандаңыз: I … that film last week.
-
Туура жоопту тандаңыз: "Have you ever been to Berlin?" "Yes, I … there in 2022."
-
Туура жоопту тандаңыз: I've … eaten octopus.
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
Have you ever went to a concert?
-
I haven't never ridden a motorbike.
-
He have visited Peru twice.
-
She's been to Canada, but she hasn't been to the USA.
D. Текстте
Диалогду толуктаңыз. Кашаадагы этиштин туура формасын жазыңыз.
Kai: Have you ever 16 (be) to Japan?
Rosa: Yes, I 17. I 18 (go) there in 2019 with my sister.
Kai: Wow! 19 you (try) real sushi on that trip?
Rosa: Of course! But I 20 (never / climb) Mount Fuji. Maybe next time!
Kai: I've never 21 (be) to Asia. It's my dream.
E. Сиздин кезегиңиз
Өзүңүз жөнүндө англисче жазыңыз.
-
Жасаган эки ишиңиз жана эч качан жасабаган бир ишиңиз жөнүндө сүйлөмдөр жазыңыз.
-
Have you ever…? менен бир суроо жазып, Past Simple менен бир деталь кошулган кыска диалог түзүңүз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
A1-28 Past Simple кыргызча: туура эмес этиштер, did жана didn't Yesterday I (see) a great film.
-
A2-07 Эң жогорку даража кыргызча: the biggest, the most beautiful, the best Everest is (high) mountain in the world.
-
A2-15 Give me the book же give it to me? Эки толуктоочтуу этиштер кыргызча Туура жоопту тандаңыз: Can you show ?
Жооптор
A. Түзүлүшү
- have visited / 've visited
- Have … tried
- has never seen / 's never seen
- haven't met / have not met
- written
- eaten
- No, he hasn't.
B. Мааниси
- gone
- saw
- went
- never
C. Катаны табыңыз
- Have you ever been to a concert? / Have you ever gone to a concert?
- I've never ridden a motorbike. / I have never ridden a motorbike. / I haven't ever ridden a motorbike.
- He has visited Peru twice. / He's visited Peru twice.
- ✓ She's been to Canada, but she hasn't been to the USA.
D. Текстте
- been
- have
- went
- Did … try
- have never climbed / 've never climbed
- been
E. Сиздин кезегиңиз
- I've been to Egypt and I've run a half marathon. I've never ridden a horse.
- "Have you ever met a famous person?" "Yes, I have. I met a famous singer at the airport in 2021."
F. Аралаш кайталоо
- saw
- the highest
- me your photos
