SlowingoГрамматика
A2 18 / 38

Present Perfect: just, already, yet қазақша: «жаңа ғана», «әлдеқашан», «әлі»

Present Perfect: Just, Already, Yet

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз қазір маңызды болып тұрған өткен іс-әрекеттер туралы айта аласыз (I've lost my keys), жаңалықпен бөлісе аласыз және just, already, yet сөздерін сөйлемде дұрыс орынға қоя аласыз.

Негізгі идея

Бүгінгі істер тізіміңізді елестетіңіз. Кейбір істердің жанында белгі (✓) тұр, кейбірінде жоқ. Тізімге қарағанда сіз әр істі қашан істегеніңізді сұрамайсыз. Сіз басқа сұрақ қоясыз: Қазір не бітті, не бітпеді?

Бұл сабақтағы Present Perfect (осы шақтың аяқталған түрі) дәл осындай жұмыс істейді. Ол өткен іс-әрекетке қазірден қарайды, өйткені оның нәтижесі қазір осында: I've lost my keys (сондықтан үйге кіре алмаймын). She's broken her arm (сондықтан теннис ойнай алмайды).

Үш кішкене сөз тізімдегі белгілерді сипаттайды. Just — жаңа ғана қойылған белгі: бұл бір сәт бұрын болды. Already — ерте қойылған немесе осыған дейін қойылған белгі: I've already paid. Yet — әлі белгісі жоқ, бірақ біз оны күтіп отырған іс: I haven't called her yet. Тізім қазіргі сәт туралы, сондықтан етістік те қазіргі сәтке байланысты: have/has + үшінші форма.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Қазақша нәтижесі қазір маңызды іс-әрекетті көбіне жай -ды/-ді арқылы айтамыз («Кілтімді жоғалттым»), сондай-ақ -ып қою, -ып алу сияқты күрделі етістіктер арқылы айтамыз («тамақтанып қойдым», «жоғалтып алдым»). Ағылшын тілінде (әсіресе британ ағылшынында) мұндай жерде Present Perfect керек: I've lost my keys. Үш сөздің қазақша баламалары бар: жаңа ғана = just, әлдеқашан / -ып қойдым = already, әлі … -ған жоқпын / -мадым = not … yet. Бірақ орындары басқа. Қазақшада «әлі» етістіктің алдында тұрады («Визамызды әлі алған жоқпыз»), ал ағылшынша yet сөйлемнің соңында тұрады: I haven't decided yet. Тағы бір айырмашылық: қазақша «жаңа ғана, бес минут бұрын келдім» деп айта береміз, ал ағылшыншада нақты уақыт (five minutes ago, yesterday) болса, Present Perfect емес, Past Simple керек.

ҚазақшаМағынасыАғылшынша
Кілтімді жоғалтып алдым.нәтиже қазір маңыздыI've lost my keys.
Хабарламаңды жаңа ғана көрдім.бір сәт бұрынI've just seen your message.
Жоқ, рахмет. Тамақтанып қойдым.осыған дейінNo, thanks. I've already eaten.
Әлі шешкен жоқпын.осы уақытқа дейін жоқI haven't decided yet.
Сәлемдеме келді ме?бейтарап сұрақHas the parcel arrived yet?
Бітіріп те қойдың ба?таңғалуHave you finished already?

Құрылым

Present Perfect (A2-16 қайталау)

Бастауышhave / hasүшінші форма
I / you / we / theyhave ('ve)finished.
he / she / ithas ('s)finished.
болымсызhaven't / hasn'tfinished.
сұрақHave you / Has she…finished?

She's finished her homework сөйлемінде 's = has: мұны іс-әрекетті білдіретін үшінші форма (мұнда толықтауышымен) көрсетеді. (Кейбір үшінші формалар be етістігінен кейін сын есім де бола алады: It's broken = it is, A2-16 қараңыз.)

Just, already, yet: мағынасы мен орны

СөзМағынасыСөйлем түріОрныМысал
justжаңа ғана, бір сәт бұрыннегізінен болымдыhave/has пен үшінші форманың арасындаI've just finished.
alreadyосыған дейін; күткеннен ертерекболымды және сұраулыhave/has пен үшінші форманың арасында немесе соңындаShe's already left. / She's left already.
yetосы уақытқа дейін (және болады деп күтеміз)болымсыз және сұраулысөйлемнің соңындаI haven't eaten yet. / Have you eaten yet?

Yet сөзімен қысқа жауап: "Is it ready?" "Not yet." («Әлі жоқ.»)

Қолданылуы

1Нәтижесі қазір маңызды өткен іс-әрекет

Өткен іс-әрекеттің нәтижесі қазір маңызды болса, Present Perfect қолданыңыз. Қашан болғанын айтпаймыз, бастысы нәтиже.

I've lost my keys.
Кілтімді жоғалтып алдым.
қазақша -ды, бірақ нәтиже қазір: үйге кіре алмаймын → Present Perfect
Someone has taken my seat.
Біреу менің орнымды алып қойыпты.
нәтиже: орын бос емес
Look! It's stopped raining.
Қараңдаршы! Жаңбыр басылды.
it's = it has
She's broken her arm, so she can't play tennis.
Ол қолын сындырып алды, сондықтан теннис ойнай алмайды.
нәтиже қазір; «ол» әйел → she, her
The price of coffee has gone up again.
Кофенің бағасы тағы көтерілді.
нәтиже: кофе қазір қымбат

2Just = жаңа ғана

Just сөзін have/has пен үшінші форманың арасына қойыңыз. Ол іс-әрекеттің өте жақында болғанын көрсетеді.

I've just seen your message.
Хабарламаңды жаңа ғана көрдім.
«жаңа ғана» → just
The film has just started. Sit down!
Фильм жаңа ғана басталды. Отыр!
has + just + started
"Where's Anna?" "She's just gone out."
«Анна қайда?» «Жаңа ғана шығып кетті.»
she's = she has
We've just moved into a new flat.
Біз жаңа пәтерге жаңа ғана көштік.
flat (UK); apartment (US)
Have you just woken up?
Жаңа ғана ояндың ба?
have + бастауыш + just + үшінші форма

3Already = осыған дейін немесе күткеннен ертерек

Already әдетте have/has пен үшінші форманың арасында тұрады. Ауызша сөйлеуде соңында да тұра алады. Сұрақта ол көбіне таңғалуды білдіреді: осынша тез бе?

"Do you want some lunch?" "No, thanks. I've already eaten."
«Түскі ас ішесің бе?» «Жоқ, рахмет. Тамақтанып қойдым.»
«-ып қойдым» → already
I've already told you twice!
Саған екі рет айттым ғой!
already = осыған дейін
It's only ten o'clock, and she's already finished her homework.
Сағат небәрі он, ал ол үй тапсырмасын бітіріп те қойды.
күткеннен ертерек
Have you already paid? That was quick!
Төлеп те қойдыңыз ба? Тез екен!
сұрақтағы already: таңғалу
They've sold all the tickets already.
Олар барлық билетті сатып та қойыпты.
already сөйлемнің соңында

4Yet = осы уақытқа дейін, бірақ күтеміз

Yet сөзін болымсыз және сұраулы сөйлемдерде қолданыңыз. Ол әдетте сөйлемнің соңында, толықтауыштан кейін тұрады. Yet бар болымсыз сөйлем «қазір жоқ, бірақ кейін болуы мүмкін» дегенді білдіреді.

I haven't decided yet.
Әлі шешкен жоқпын.
қазақша «әлі» басында, ағылшынша yet соңында
Has the parcel arrived yet?
Сәлемдеме келді ме?
yet сұрақтың соңында
"Is dinner ready?" "Not yet."
«Кешкі ас дайын ба?» «Әлі жоқ.»
not yet = әлі жоқ
We haven't met our new neighbours yet.
Жаңа көршілерімізбен әлі танысқан жоқпыз.
yet толықтауыштан кейін; neighbours (UK) / neighbors (US)
Have you finished your homework yet?
Үй тапсырмаңды бітірдің бе?
yet: homework сөзінен кейін

5Жаңалық айту

Жаңа жаңалықты көбіне Present Perfect арқылы айтамыз, өйткені жаңалық жаңа әрі қазір маңызды. Егжей-тегжей қосқанда (қашан, қайда, қалай) әдетте Past Simple шағына көшеміз: A2-19 қараңыз.

Guess what! I've found a new job.
Білесің бе! Жаңа жұмыс таптым.
жаңалық → Present Perfect
Have you heard? Maria has had her baby!
Естідің бе? Мария босанып қалыпты!
жаңалық
Our team has won the cup!
Біздің команда кубокты жеңіп алды!
жаңалық
I've found a new job. They called me this morning.
Жаңа жұмыс таптым. Бүгін таңертең маған қоңырау шалды.
жаңалық, содан кейін Past Simple-дегі егжей-тегжей

6Американ ағылшыны: just, already және yet сөздерімен Past Simple

Американ ағылшынында just, already және yet сөздерімен Past Simple өте жиі қолданылады. Екі түрі де дұрыс. Британ ағылшыны әдетте Present Perfect шағын қалайды. Бұл курста біз Present Perfect шағын жаттықтырамыз.

I've just eaten.
Жаңа ғана тамақтандым.
UK және US
I just ate.
Жаңа ғана тамақтандым.
US ағылшынында өте жиі
Did you finish your homework yet?
Үй тапсырмаңды бітірдің бе?
US ағылшынында жиі; UK: Have you finished your homework yet?
I already told you.
Саған айтып қойдым ғой.
US ағылшынында жиі; UK: I've already told you.

Жиі кездесетін қателер

❌I've finished just.
✅I've just finished.
just have/has пен үшінші форманың арасында тұрады.
❌I've yet called her.
✅I haven't called her yet.
yet болымсыз және сұраулы сөйлемнің соңында тұрады.
❌Have you finished yet your homework?
✅Have you finished your homework yet?
yet толықтауыштан кейін тұрады.
❌Have you finished already your homework?
✅Have you already finished your homework? немесе Have you finished your homework already?
already етістік пен толықтауыштың ортасында тұрмайды.
❌She has already went home.
✅She has already gone home.
have/has сөзінен кейін үшінші форма (go – went – gone).
❌I've just seen him yesterday.
✅I saw him yesterday.
yesterday сияқты біткен уақытқа Past Simple керек. A2-19 қараңыз.
⚠️I haven't already finished.
✅I haven't finished yet.
«Осы уақытқа дейін жоқ» деу үшін not … yet қолданыңыз. Haven't already тек ерекше тіркестерде айтылады (if you haven't already done it).

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. «Әлі … -мады» → didn't … yet. Қазақша «Дана маған әлі қайта хабарласпады» деп -ды арқылы айтамыз, сондықтан ағылшыншада да Past Simple шығып кетеді. Британ ағылшынында yet әдетте Present Perfect шағымен келеді.

⚠️Dana didn't call me back yet.
✅Dana hasn't called me back yet.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ британ ағылшынында yet Present Perfect шағымен айтылады; американ ағылшынында Past Simple де жиі қолданылады (Қолданылуы 6).

2. «Әлі» етістіктің алдында → yet ортада. Қазақшада «әлі» сөзі етістіктің алдында тұрады: «Біз визамызды әлі алған жоқпыз». Сондықтан yet сөзін де етістіктің алдына қоя салу оңай. Ағылшыншада yet сөйлемнің ең соңына қойылады.

❌We yet haven't received our visas.
✅We haven't received our visas yet.
yet сөйлемнің соңында

3. «Жаңа ғана, бес минут бұрын» → have just … ago. Қазақша «Жаңа ғана, бес минут бұрын келдім» деп «жаңа ғана» мен нақты уақытты бірге айта береміз. Ағылшыншада нақты біткен уақыт (five minutes ago, at nine, yesterday) болса, тек Past Simple. Ал just уақытсыз келеді.

❌Erlan has just arrived ten minutes ago.
✅Erlan arrived ten minutes ago. немесе Erlan has just arrived.
ago → Past Simple; just → уақытсыз
❌The lesson has already finished at two o'clock.
✅The lesson finished at two o'clock. немесе The lesson has already finished.
нақты уақыт → Past Simple

4. «Әлдеқашан» етістіктен кейін → already ортада. Қазақшада «Асхат көлікті әлдеқашан жуып қойды» дейміз. Ағылшынша сөз тәртібін ауыстырғанда already сөзін етістік пен толықтауыштың ортасына қойып жіберу оңай. Already не has пен үшінші форманың арасында, не сөйлемнің соңында тұрады.

❌Askhat has washed already the car.
✅Askhat has already washed the car. немесе Askhat has washed the car already.
already толықтауышты етістіктен бөлмейді

Шатастырмаңыз

сұрақтағы yet және already — Yet бейтарап сұрақ: сіз оның болатынын күтесіз. Already таңғалуды білдіреді: ол сіз күткеннен ертерек болды.

Have you finished yet?
Бітірдің бе?
бейтарап: жай сұрап тұрмын
Have you finished already?
Бітіріп те қойдың ба?
таңғалу: тез екен!

just = жаңа ғана және just = тек — Present Perfect шағымен just әдетте «жаңа ғана» дегенді білдіреді. Басқа сөйлемдерде ол «тек, ғана» дегенді білдіре алады.

I've just had a sandwich.
Жаңа ғана сэндвич жедім.
жаңа ғана
I just want a sandwich, nothing else.
Маған тек сэндвич керек, басқа ештеңе емес.
тек

yet және still — Still (бір нәрсе жалғасып жатыр: I still haven't finished), any more / no longer сөздері B1-33 сабағында. Present Perfect пен Past Simple арасындағы таңдау A2-19 сабағында.

Жазылуы мен айтылуы

  • Сөйлеуде have пен has қысқарып айтылады, сондықтан оларды байқамай қалу оңай: I've just seen it /aɪv dʒʌst siːn ɪt/, She's already left /ʃiːz ɔːlˈredi left/. Кішкене /v/ немесе /z/ дыбысына құлақ салыңыз.
  • already бір сөз, екпін екінші буынға түседі: /ɔːlˈredi/. Қазақ тіліндегідей соңғы буынға екпін түсірмеңіз. Оны all ready (екі сөз = толық дайын: We're all ready to go) тіркесімен шатастырмаңыз.
  • just /dʒʌst/: басындағы /dʒ/ қазақтың «жол» сөзіндегі ж дыбысынан басқа, оның алдында д естіледі. Ортадағы /ʌ/ қысқа, ашық дыбыс. I've just… тіркесінде just әдетте екпінмен айтылады: дауыс just сөзінде сәл көтеріледі.
  • yet /jet/ yes сөзі сияқты басталады: басындағы /j/ қазақтың й дыбысына жақын. Иә / жоқ сұрағының соңында дауыс әдетте көтеріледі: Have you finished yet?

Алтын ереже

Өткен іс-әрекет қазір маңызды болса, have/has + үшінші форма қолданыңыз. Just пен already сөздерін have/has пен үшінші форманың арасына қойыңыз (already соңында да тұра алады). Yet сөзін болымсыз және сұраулы сөйлемнің соңына қойыңыз. «Жаңа ғана» = just, «-ып қойдым» = already, «әлі … жоқпын» = haven't … yet.

Жаттығулар

A. Құрылым

Бұл тапсырмада Present Perfect шағын (британ ағылшынындағы түрін) қолданыңыз. Американ ағылшынындағы Past Simple (I just ate) да дұрыс: Қолданылуы 6 қараңыз.

  1. I can't find my wallet. I (lose) it.
  2. just сөзін дұрыс орынға қойыңыз: She has called me.
  3. yet сөзін дұрыс орынға қойыңыз: They haven't replied to my email.
  4. already сөзін дұрыс орынға қойыңыз: I've paid for the tickets.
  5. "Is Tom here?" "No, he (just / leave)."
  6. the film (start) yet?

B. Мағына

Сөйлемнің мағынасына қарап жауап беріңіз.

  1. Дұрыс жауапты таңдаңыз: "Do you want to see this film?" "No, I've … seen it."
  2. Дұрыс жауапты таңдаңыз: I haven't had breakfast ….
  3. Қай сұрақ таңғалуды білдіреді?
  4. Қарныңыз қатты ашып тұр. Себебін айтыңыз:

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз. Түзеткенде Present Perfect қолданыңыз.

  1. I've finished just my work.
  2. Have you yet called your mum?
  3. She has already went to bed.
  4. We haven't booked the hotel yet.

D. Мәтін ішінде

Етістік берілген әр орында Present Perfect қолданыңыз.

Moving day
Mia: Hi Leo! We 15 (just / arrive) at the new flat!
Leo: Great! Have you unpacked 16?
Mia: No, not yet. But Sam 17 (already / build) the bed!
Leo: Wow! 18 the internet (start) working yet?
Mia: No, it 19 (not / start) yet. I'm using my phone.

E. Сіздің кезегіңіз

Өзіңіз туралы ағылшынша жазыңыз.

  1. Бүгін істеп қойған екі нәрсеңіз және әлі істемеген бір нәрсеңіз туралы жазыңыз.
  2. Досыңызға арналған қысқа бір жақсы жаңалық жазыңыз. Present Perfect және just сөзін қолданыңыз.

F. Аралас қайталау

Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.

  1. A2-16 Present Perfect қазақша: Have you ever…? Өмірдегі тәжірибе туралы
    "Where's Dad?" "He's ___ … to the shop. He'll be back in ten minutes."
  2. A2-16 Present Perfect қазақша: Have you ever…? Өмірдегі тәжірибе туралы
    you ever (eat) Korean food?
  3. A1-28 Past Simple қазақша: бұрыс етістіктер, did және didn't
    Past Simple түрін және үшінші формасын жазыңыз: write
Жауаптар

A. Құрылым

  1. 've lost / have lost
  2. She has just called me. / She's just called me.
  3. They haven't replied to my email yet.
  4. I've already paid for the tickets. / I've paid for the tickets already.
  5. 's just left / has just left
  6. Has … started

B. Мағына

  1. already
  2. yet
  3. Have you finished already?
  4. I haven't eaten yet.

C. Қатені табыңыз

  1. I've just finished my work. / I have just finished my work.
  2. Have you called your mum yet?
  3. She has already gone to bed. / She's already gone to bed. / She has gone to bed already.
  4. ✓ We haven't booked the hotel yet.

D. Мәтін ішінде

  1. 've just arrived / have just arrived
  2. yet / already
  3. has already built / 's already built
  4. Has … started
  5. hasn't started / has not started

E. Сіздің кезегіңіз

  1. I've already had breakfast. I've already answered my emails. I haven't been to the gym yet.
  2. Guess what! I've just passed my driving test!

F. Аралас қайталау

  1. gone
  2. Have … eaten
  3. wrote … written
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play