Present Perfect: just, already, yet қазақша: «жаңа ғана», «әлдеқашан», «әлі»
Present Perfect: Just, Already, Yet
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз қазір маңызды болып тұрған өткен іс-әрекеттер туралы айта аласыз (I've lost my keys), жаңалықпен бөлісе аласыз және just, already, yet сөздерін сөйлемде дұрыс орынға қоя аласыз.
Негізгі идея
Бүгінгі істер тізіміңізді елестетіңіз. Кейбір істердің жанында белгі (✓) тұр, кейбірінде жоқ. Тізімге қарағанда сіз әр істі қашан істегеніңізді сұрамайсыз. Сіз басқа сұрақ қоясыз: Қазір не бітті, не бітпеді?
Бұл сабақтағы Present Perfect (осы шақтың аяқталған түрі) дәл осындай жұмыс істейді. Ол өткен іс-әрекетке қазірден қарайды, өйткені оның нәтижесі қазір осында: I've lost my keys (сондықтан үйге кіре алмаймын). She's broken her arm (сондықтан теннис ойнай алмайды).
Үш кішкене сөз тізімдегі белгілерді сипаттайды. Just — жаңа ғана қойылған белгі: бұл бір сәт бұрын болды. Already — ерте қойылған немесе осыған дейін қойылған белгі: I've already paid. Yet — әлі белгісі жоқ, бірақ біз оны күтіп отырған іс: I haven't called her yet. Тізім қазіргі сәт туралы, сондықтан етістік те қазіргі сәтке байланысты: have/has + үшінші форма.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақша нәтижесі қазір маңызды іс-әрекетті көбіне жай -ды/-ді арқылы айтамыз («Кілтімді жоғалттым»), сондай-ақ -ып қою, -ып алу сияқты күрделі етістіктер арқылы айтамыз («тамақтанып қойдым», «жоғалтып алдым»). Ағылшын тілінде (әсіресе британ ағылшынында) мұндай жерде Present Perfect керек: I've lost my keys. Үш сөздің қазақша баламалары бар: жаңа ғана = just, әлдеқашан / -ып қойдым = already, әлі … -ған жоқпын / -мадым = not … yet. Бірақ орындары басқа. Қазақшада «әлі» етістіктің алдында тұрады («Визамызды әлі алған жоқпыз»), ал ағылшынша yet сөйлемнің соңында тұрады: I haven't decided yet. Тағы бір айырмашылық: қазақша «жаңа ғана, бес минут бұрын келдім» деп айта береміз, ал ағылшыншада нақты уақыт (five minutes ago, yesterday) болса, Present Perfect емес, Past Simple керек.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Кілтімді жоғалтып алдым. | нәтиже қазір маңызды | I've lost my keys. |
| Хабарламаңды жаңа ғана көрдім. | бір сәт бұрын | I've just seen your message. |
| Жоқ, рахмет. Тамақтанып қойдым. | осыған дейін | No, thanks. I've already eaten. |
| Әлі шешкен жоқпын. | осы уақытқа дейін жоқ | I haven't decided yet. |
| Сәлемдеме келді ме? | бейтарап сұрақ | Has the parcel arrived yet? |
| Бітіріп те қойдың ба? | таңғалу | Have you finished already? |
Құрылым
Present Perfect (A2-16 қайталау)
| Бастауыш | have / has | үшінші форма |
|---|---|---|
| I / you / we / they | have ('ve) | finished. |
| he / she / it | has ('s) | finished. |
| болымсыз | haven't / hasn't | finished. |
| сұрақ | Have you / Has she… | finished? |
She's finished her homework сөйлемінде 's = has: мұны іс-әрекетті білдіретін үшінші форма (мұнда толықтауышымен) көрсетеді. (Кейбір үшінші формалар be етістігінен кейін сын есім де бола алады: It's broken = it is, A2-16 қараңыз.)
Just, already, yet: мағынасы мен орны
| Сөз | Мағынасы | Сөйлем түрі | Орны | Мысал |
|---|---|---|---|---|
| just | жаңа ғана, бір сәт бұрын | негізінен болымды | have/has пен үшінші форманың арасында | I've just finished. |
| already | осыған дейін; күткеннен ертерек | болымды және сұраулы | have/has пен үшінші форманың арасында немесе соңында | She's already left. / She's left already. |
| yet | осы уақытқа дейін (және болады деп күтеміз) | болымсыз және сұраулы | сөйлемнің соңында | I haven't eaten yet. / Have you eaten yet? |
Yet сөзімен қысқа жауап: "Is it ready?" "Not yet." («Әлі жоқ.»)
Қолданылуы
1Нәтижесі қазір маңызды өткен іс-әрекет
Өткен іс-әрекеттің нәтижесі қазір маңызды болса, Present Perfect қолданыңыз. Қашан болғанын айтпаймыз, бастысы нәтиже.
2Just = жаңа ғана
Just сөзін have/has пен үшінші форманың арасына қойыңыз. Ол іс-әрекеттің өте жақында болғанын көрсетеді.
3Already = осыған дейін немесе күткеннен ертерек
Already әдетте have/has пен үшінші форманың арасында тұрады. Ауызша сөйлеуде соңында да тұра алады. Сұрақта ол көбіне таңғалуды білдіреді: осынша тез бе?
4Yet = осы уақытқа дейін, бірақ күтеміз
Yet сөзін болымсыз және сұраулы сөйлемдерде қолданыңыз. Ол әдетте сөйлемнің соңында, толықтауыштан кейін тұрады. Yet бар болымсыз сөйлем «қазір жоқ, бірақ кейін болуы мүмкін» дегенді білдіреді.
5Жаңалық айту
Жаңа жаңалықты көбіне Present Perfect арқылы айтамыз, өйткені жаңалық жаңа әрі қазір маңызды. Егжей-тегжей қосқанда (қашан, қайда, қалай) әдетте Past Simple шағына көшеміз: A2-19 қараңыз.
6Американ ағылшыны: just, already және yet сөздерімен Past Simple
Американ ағылшынында just, already және yet сөздерімен Past Simple өте жиі қолданылады. Екі түрі де дұрыс. Британ ағылшыны әдетте Present Perfect шағын қалайды. Бұл курста біз Present Perfect шағын жаттықтырамыз.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Әлі … -мады» → didn't … yet. Қазақша «Дана маған әлі қайта хабарласпады» деп -ды арқылы айтамыз, сондықтан ағылшыншада да Past Simple шығып кетеді. Британ ағылшынында yet әдетте Present Perfect шағымен келеді.
2. «Әлі» етістіктің алдында → yet ортада. Қазақшада «әлі» сөзі етістіктің алдында тұрады: «Біз визамызды әлі алған жоқпыз». Сондықтан yet сөзін де етістіктің алдына қоя салу оңай. Ағылшыншада yet сөйлемнің ең соңына қойылады.
3. «Жаңа ғана, бес минут бұрын» → have just … ago. Қазақша «Жаңа ғана, бес минут бұрын келдім» деп «жаңа ғана» мен нақты уақытты бірге айта береміз. Ағылшыншада нақты біткен уақыт (five minutes ago, at nine, yesterday) болса, тек Past Simple. Ал just уақытсыз келеді.
4. «Әлдеқашан» етістіктен кейін → already ортада. Қазақшада «Асхат көлікті әлдеқашан жуып қойды» дейміз. Ағылшынша сөз тәртібін ауыстырғанда already сөзін етістік пен толықтауыштың ортасына қойып жіберу оңай. Already не has пен үшінші форманың арасында, не сөйлемнің соңында тұрады.
Шатастырмаңыз
сұрақтағы yet және already — Yet бейтарап сұрақ: сіз оның болатынын күтесіз. Already таңғалуды білдіреді: ол сіз күткеннен ертерек болды.
just = жаңа ғана және just = тек — Present Perfect шағымен just әдетте «жаңа ғана» дегенді білдіреді. Басқа сөйлемдерде ол «тек, ғана» дегенді білдіре алады.
yet және still — Still (бір нәрсе жалғасып жатыр: I still haven't finished), any more / no longer сөздері B1-33 сабағында. Present Perfect пен Past Simple арасындағы таңдау A2-19 сабағында.
Жазылуы мен айтылуы
- Сөйлеуде have пен has қысқарып айтылады, сондықтан оларды байқамай қалу оңай: I've just seen it /aɪv dʒʌst siːn ɪt/, She's already left /ʃiːz ɔːlˈredi left/. Кішкене /v/ немесе /z/ дыбысына құлақ салыңыз.
- already бір сөз, екпін екінші буынға түседі: /ɔːlˈredi/. Қазақ тіліндегідей соңғы буынға екпін түсірмеңіз. Оны all ready (екі сөз = толық дайын: We're all ready to go) тіркесімен шатастырмаңыз.
- just /dʒʌst/: басындағы /dʒ/ қазақтың «жол» сөзіндегі ж дыбысынан басқа, оның алдында д естіледі. Ортадағы /ʌ/ қысқа, ашық дыбыс. I've just… тіркесінде just әдетте екпінмен айтылады: дауыс just сөзінде сәл көтеріледі.
- yet /jet/ yes сөзі сияқты басталады: басындағы /j/ қазақтың й дыбысына жақын. Иә / жоқ сұрағының соңында дауыс әдетте көтеріледі: Have you finished yet?
Алтын ереже
Өткен іс-әрекет қазір маңызды болса, have/has + үшінші форма қолданыңыз. Just пен already сөздерін have/has пен үшінші форманың арасына қойыңыз (already соңында да тұра алады). Yet сөзін болымсыз және сұраулы сөйлемнің соңына қойыңыз. «Жаңа ғана» = just, «-ып қойдым» = already, «әлі … жоқпын» = haven't … yet.
Жаттығулар
A. Құрылым
Бұл тапсырмада Present Perfect шағын (британ ағылшынындағы түрін) қолданыңыз. Американ ағылшынындағы Past Simple (I just ate) да дұрыс: Қолданылуы 6 қараңыз.
-
I can't find my wallet. I (lose) it.
-
just сөзін дұрыс орынға қойыңыз: She has called me.
-
yet сөзін дұрыс орынға қойыңыз: They haven't replied to my email.
-
already сөзін дұрыс орынға қойыңыз: I've paid for the tickets.
-
"Is Tom here?" "No, he (just / leave)."
-
the film (start) yet?
B. Мағына
Сөйлемнің мағынасына қарап жауап беріңіз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: "Do you want to see this film?" "No, I've … seen it."
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: I haven't had breakfast ….
-
Қай сұрақ таңғалуды білдіреді?
-
Қарныңыз қатты ашып тұр. Себебін айтыңыз:
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз. Түзеткенде Present Perfect қолданыңыз.
-
I've finished just my work.
-
Have you yet called your mum?mum (UK), mom (US)
-
She has already went to bed.
-
We haven't booked the hotel yet.
D. Мәтін ішінде
Етістік берілген әр орында Present Perfect қолданыңыз.
Mia: Hi Leo! We 15 (just / arrive) at the new flat!
Leo: Great! Have you unpacked 16?
Mia: No, not yet. But Sam 17 (already / build) the bed!
Leo: Wow! 18 the internet (start) working yet?
Mia: No, it 19 (not / start) yet. I'm using my phone.
E. Сіздің кезегіңіз
Өзіңіз туралы ағылшынша жазыңыз.
-
Бүгін істеп қойған екі нәрсеңіз және әлі істемеген бір нәрсеңіз туралы жазыңыз.
-
Досыңызға арналған қысқа бір жақсы жаңалық жазыңыз. Present Perfect және just сөзін қолданыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A2-16 Present Perfect қазақша: Have you ever…? Өмірдегі тәжірибе туралы "Where's Dad?" "He's ___ … to the shop. He'll be back in ten minutes."
-
A2-16 Present Perfect қазақша: Have you ever…? Өмірдегі тәжірибе туралы you ever (eat) Korean food?
-
A1-28 Past Simple қазақша: бұрыс етістіктер, did және didn't Past Simple түрін және үшінші формасын жазыңыз: write
Жауаптар
A. Құрылым
- 've lost / have lost
- She has just called me. / She's just called me.
- They haven't replied to my email yet.
- I've already paid for the tickets. / I've paid for the tickets already.
- 's just left / has just left
- Has … started
B. Мағына
- already
- yet
- Have you finished already?
- I haven't eaten yet.
C. Қатені табыңыз
- I've just finished my work. / I have just finished my work.
- Have you called your mum yet?
- She has already gone to bed. / She's already gone to bed. / She has gone to bed already.
- ✓ We haven't booked the hotel yet.
D. Мәтін ішінде
- 've just arrived / have just arrived
- yet / already
- has already built / 's already built
- Has … started
- hasn't started / has not started
E. Сіздің кезегіңіз
- I've already had breakfast. I've already answered my emails. I haven't been to the gym yet.
- Guess what! I've just passed my driving test!
F. Аралас қайталау
- gone
- Have … eaten
- wrote … written
