Past Simple қазақша: бұрыс етістіктер, did және didn't
Past Simple: Irregular Verbs, Did and Didn't
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз ең жиі қолданылатын 40 бұрыс етістіктің өткен шақ түрін (went, had, saw, took…) қолдана аласыз, didn't арқылы болымсыз сөйлем, Did…? арқылы сұрақ құрасыз, қысқа жауап бересіз және өткен шақ туралы сұрау сөзі бар сұрақтар қоясыз (Where did you go?).
Негізгі идея
Ағылшын тіліндегі ең жиі қолданылатын етістіктердің көбі өткен шақта -ed алмайды. Олар пішінін өзгертеді: go → went, see → saw, eat → ate. Бұлар бұрыс етістіктер (irregular verbs). Олардың бір ортақ ережесі жоқ, бірақ көбі ұқсас өзгеретін отбасыларға бөлінеді. Оларды топ-тобымен үйрену ұзын, ретсіз тізімді жаттаудан әлдеқайда оңай.
Енді жақсы жаңалық. Болымсыз сөйлем мен сұрақта бұрыс пішін жоғалады. Did сөзін уақыт мөрі ретінде елестетіңіз. Ол бүкіл сөйлемге «ӨТКЕН» деген мөр басады, сондықтан негізгі етістікке өткен шақты көрсетудің қажеті жоқ. Ол негізгі түріне оралады: I went → I didn't go → Did you go?
Бұл уақыт мөрі дұрыс етістіктерге де жарайды: I worked → I didn't work → Did you work? Сондықтан барлық жаққа және дерлік барлық етістікке бір ғана көмекші етістік, did, жеткілікті.
Be басқаша. Ол болымсыз сөйлем мен сұрақты өзі жасайды: I wasn't…, Were you…? (A1-26 қараңыз). Can сияқты модаль етістіктер де did алмайды.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақшада өткен шақтың болымсыз түрі етістіктің ішінде жасалады: бармадым, көрмедім. Сұрақ ма / ме шылауымен соңында жасалады: «Бардың ба?», «Қайда бардың?». Сөз тәртібі өзгермейді, көмекші сөз жоқ. Ағылшыншада екеуіне де did керек, ал ол өткен шақты өзіне алатындықтан, негізгі етістік негізгі түріне оралады. Сондықтан I not went, I didn't went, Where you went? қателері жиі шығады. Қысқа жауапта да айырмашылық бар: қазақша «Иә, бардым» деп етістікті қайталаймыз, ағылшыншада Yes, I did. Ал болымсыз сұраққа «иә» деп келіссек те, ағылшыншада No, I didn't айтылады.
| Қазақша | Ағылшынша | Айырмашылығы |
|---|---|---|
| бардым, көрдім | I went, I saw | бұрыс етістік: -ed жоқ, пішіні өзгереді |
| бармадым | I didn't go | болымсыздық етістікте → didn't + негізгі түрі |
| бардың ба? | Did you go? | «ба» соңында → did басында, go өзгермейді |
| қайда бардың? | Where did you go? | сұрау сөзі болса да did керек |
| «Иә, бардым.» | "Yes, I did." | қысқа жауапта етістік қайталанбайды, did |
| «Бармадың ба?» «Иә, бармадым.» | "Didn't you go?" "No, I didn't." | болымсыз жауап → No |
| үйде болдың ба? | Were you at home? | be → did жоқ |
Құрылым
Жиі қолданылатын 40 бұрыс етістік, отбасылары бойынша
| Отбасы | Негізгі түрі → Өткен шақ |
|---|---|
| 1. Өзгермейді | put → put, cut → cut, cost → cost, let → let, read → read ("red" сияқты айтылады) |
| 2. d → t, немесе қысқа дауысты + t | send → sent, spend → spent, leave → left, feel → felt, keep → kept, meet → met, lose → lost |
| 3. -ought / -aught | buy → bought, bring → brought, think → thought, teach → taught |
| 4. -ew | know → knew, grow → grew, fly → flew |
| 5a. Дауысты → a (cat сөзіндегідей қысқа дыбыс) | begin → began, drink → drank, swim → swam, run → ran |
| 5b. Дауысты → a + e (day сөзіндегідей дыбыс) | give → gave, come → came |
| 6. Дауысты → o | get → got, write → wrote, drive → drove, speak → spoke, tell → told |
| 7. Бір-бірлеп жаттаңыз | go → went, have → had, do → did, make → made, say → said, see → saw, take → took, eat → ate, find → found, hear → heard |
Be етістігінің өткен шағы (was / were) A1-26 сабағында.
Хабарлы, болымсыз, сұрақ
| Үлгі | Мысал | |
|---|---|---|
| Хабарлы | бастауыш + өткен шақ түрі | She went home. / She worked late. |
| Болымсыз | бастауыш + didn't (did not) + негізгі түрі | She didn't go home. / She didn't work late. |
| Сұрақ | Did + бастауыш + негізгі түрі? | Did she go home? / Did she work late? |
Қысқа жауаптар
| Сұрақ | Иә | Жоқ |
|---|---|---|
| Did you see the match? | Yes, I did. | No, I didn't. |
| Did they like the hotel? | Yes, they did. | No, they didn't. |
Сұрау сөзі бар сұрақтар (A1-16 сабағындағы сөз тәртібі): сұрау сөзі + did + бастауыш + негізгі түрі.
| Сұрау сөзі | did | Бастауыш | Негізгі түрі |
|---|---|---|---|
| Where | did | you | go? |
| What | did | she | say? |
| When | did | they | arrive? |
Қолданылуы
1Хабарлы сөйлемдегі бұрыс етістіктер
Біткен іс-әрекеттер үшін, -ed жалғауы бар дұрыс етістіктер сияқты, бұрыс етістіктің өткен шақ түрін қолданыңыз. Ол барлық жаққа бірдей.
2Болымсыз сөйлем: didn't + негізгі түрі
didn't + негізгі түрін қолданыңыз. Didn't өткен шақты өзіне алады, сондықтан негізгі етістік өзгермейді.
3Иә / жоқ сұрақтары және қысқа жауаптар
Did + бастауыш + негізгі түрін қолданыңыз. Қысқа жауапта did / didn't қолданылады.
4Өткен шақ туралы сұрау сөзі бар сұрақтар
Сұрау сөзін did сөзінің алдына қойыңыз: сұрау сөзі + did + бастауыш + негізгі түрі.
5Be етістігі did алмайды
Be болымсыз сөйлем мен сұрақты өзі жасайды: wasn't / weren't, Was…? / Were…? A1-26 қараңыз.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. Болымсыздық етістіктің ішінде → not + өткен шақ. Қазақшада «Әпкем кеше қоңырау шалмады» деп болымсыздықты етістіктің өзіне жалғаймыз. Сөзбе-сөз аударсаңыз, not жалғыз қалады немесе өткен шақ екі рет көрсетіледі. Ағылшыншада didn't + негізгі түрі: өткен шақ тек did сөзінде.
2. Сұрақта did жоғалады. Қазақшада «Ұшағың сағат нешеде қонды?» сұрағында сөз тәртібі хабарлы сөйлемдегідей, көмекші сөз жоқ. Ағылшыншада сұрау сөзінен кейін did, содан соң бастауыш және негізгі түрі келеді. Иә / жоқ сұрағын интонациямен ғана айту таңданыс немесе тексеру сияқты естіледі.
3. «Иә, алдым» → Yes, I got. Қазақшада қысқа жауапта негізгі етістікті қайталаймыз: «Хатымды алдың ба?» «Иә, алдым». Ағылшыншада қысқа жауапта did / didn't ғана қалады.
4. «Иә, ішпедім» → Yes, I didn't. Қазақшада «иә» сұраққа келісуді білдіреді: «Таңғы ас ішпедің бе?» «Иә, ішпедім». Ағылшыншада yes / no шындыққа қарай таңдалады: етістік болымсыз болса → No.
Шатастырмаңыз
Көмекші did және негізгі етістік did — Did көмекші етістік те, do етістігінің өткен шағы да бола алады, кейде бір сөйлемде екеуі де кездеседі.
didn't + етістік және wasn't/weren't + сын есім — Қарапайым етістіктер didn't алады; be — wasn't / weren't.
Did you…? және Have you ever…? — Did you see…? біткен уақыт туралы сұрайды (yesterday, last week). Have you ever seen…? бүкіл өміріңізді осы күнге дейін сұрайды; ол A2-16 сабағында оқытылады.
Жазылуы мен айтылуы
- Read (өткен шақ) осы шақтағыдай жазылады, бірақ /red/ деп, red (қызыл) сөзі сияқты айтылады.
- Said /sed/ деп айтылады: ол paid сөзімен емес, red сөзімен ұйқасады. Жазылуына қарап «саид» деп оқымаңыз. Says /sez/.
- Bought, brought, thought, taught бір-бірімен ұйқасады: /ɔːt/ (UK), /ɑːt/ немесе /ɔːt/ (US), «bawt» сияқты. gh әріптері оқылмайды. UK ағылшынында олар sport сөзімен де ұйқасады. thought басындағы /θ/ дыбысын с немесе т дыбысымен ауыстырмаңыз: тіл ұшы тістердің арасында.
- Gave пен came сөздерінде day сөзіндегі /eɪ/ дыбысы бар; began, drank, swam, ran сөздерінде cat сөзіндегі қысқа /æ/ бар. Бұл /æ/ қазақтың ә дыбысына жақын.
- Ate /et/ немесе /eɪt/ (UK), /eɪt/ (US): «et» немесе «eight» сияқты.
- Didn't /ˈdɪdnt/: екі буын, екіншісі өте қысқа. Жылдам сөйлеуде соңғы t әрең естіледі.
- Did you көбінесе /ˈdɪdʒu/ болып қосылады, «didja» сияқты: Did you see it?
- Knew new сияқты естіледі: /njuː/ (UK), /nuː/ (US). k оқылмайды.
Алтын ереже
Хабарлы сөйлем: өткен шақ түрі (went, saw, worked). Болымсыз сөйлем мен сұрақ: didn't / Did + негізгі түрі (didn't go, Did you see?): өткен шақты did көтереді. Қазақшадағы «-ма-» мен «ба / бе» орнына did қойыңыз. Be болымсыз сөйлем мен сұрақты did сөзінсіз өзі жасайды.
Жаттығулар
A. Құрылым
Өткен шақ түрін жазыңыз немесе сөйлемді толықтырыңыз.
-
go етістігінің өткен шағы:
-
buy етістігінің өткен шағы:
-
write етістігінің өткен шағы:
-
put етістігінің өткен шағы:
-
I (not / see) him yesterday.
-
you (have) a good weekend?
-
Where you (go) last summer?
B. Мағына
Мағынаға қарай дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: … at the meeting?
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: What … yesterday?
-
"Did they win?" "No, they ."
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: I … well this morning.
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
She didn't came to class.
-
Did you bought milk?
-
Where you went last night?
-
We ate at a lovely restaurant.
D. Мәтін ішінде
Әңгімені толықтырыңыз. Жақшадағы етістіктерді қолданыңыз.
Leo: Hi, Nina! 16 you have a good holiday?
Nina: Yes, I 17! We 18 (fly) to Greece and 19 (stay) on a small island.
Leo: What 20 you do there?
Nina: We swam every day and 21 (eat) fresh fish every evening. But we 22 (not / see) any dolphins!
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Кеше туралы бұрыс етістіктермен үш сөйлем жазыңыз.
-
Досыңыздың соңғы демалысы туралы оған қоятын екі сұрақ жазыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A1-27 Past Simple қазақша: дұрыс етістіктер, -ed жалғауы және оның айтылуы Өткен шақ түрін жазыңыз: study
-
A1-26 Was және were қазақша: be етістігінің өткен шағы, there was, I was born Дұрыс жауапты таңдаңыз: … the shops open?
-
A1-13 Present Simple болымсыз және сұраулы түрі қазақша: don't, doesn't, do, does Дұрыс жауапты таңдаңыз: … your brother like football?
Жауаптар
A. Құрылым
- went
- bought
- wrote
- put
- didn't see / did not see
- Did … have
- did … go
B. Мағына
- Were you
- did you do
- didn't / did not
- didn't feel
C. Қатені табыңыз
- She didn't come to class.
- Did you buy milk?
- Where did you go last night?
- ✓ We ate at a lovely restaurant.
D. Мәтін ішінде
- Did
- did
- flew
- stayed
- did
- ate
- didn't see / did not see
E. Сіздің кезегіңіз
- I got up at seven. I had coffee with my sister. I went to the gym.
- Where did you go? What did you eat?
F. Аралас қайталау
- studied
- Were
- Does
