SlowingoГрамматика
A1 30 / 32

Past Simple қазақша: бұрыс етістіктер, did және didn't

Past Simple: Irregular Verbs, Did and Didn't

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз ең жиі қолданылатын 40 бұрыс етістіктің өткен шақ түрін (went, had, saw, took…) қолдана аласыз, didn't арқылы болымсыз сөйлем, Did…? арқылы сұрақ құрасыз, қысқа жауап бересіз және өткен шақ туралы сұрау сөзі бар сұрақтар қоясыз (Where did you go?).

Негізгі идея

Ағылшын тіліндегі ең жиі қолданылатын етістіктердің көбі өткен шақта -ed алмайды. Олар пішінін өзгертеді: go → went, see → saw, eat → ate. Бұлар бұрыс етістіктер (irregular verbs). Олардың бір ортақ ережесі жоқ, бірақ көбі ұқсас өзгеретін отбасыларға бөлінеді. Оларды топ-тобымен үйрену ұзын, ретсіз тізімді жаттаудан әлдеқайда оңай.

Енді жақсы жаңалық. Болымсыз сөйлем мен сұрақта бұрыс пішін жоғалады. Did сөзін уақыт мөрі ретінде елестетіңіз. Ол бүкіл сөйлемге «ӨТКЕН» деген мөр басады, сондықтан негізгі етістікке өткен шақты көрсетудің қажеті жоқ. Ол негізгі түріне оралады: I went → I didn't go → Did you go?

Бұл уақыт мөрі дұрыс етістіктерге де жарайды: I worked → I didn't work → Did you work? Сондықтан барлық жаққа және дерлік барлық етістікке бір ғана көмекші етістік, did, жеткілікті.

Be басқаша. Ол болымсыз сөйлем мен сұрақты өзі жасайды: I wasn't…, Were you…? (A1-26 қараңыз). Can сияқты модаль етістіктер де did алмайды.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Қазақшада өткен шақтың болымсыз түрі етістіктің ішінде жасалады: бармадым, көрмедім. Сұрақ ма / ме шылауымен соңында жасалады: «Бардың ба?», «Қайда бардың?». Сөз тәртібі өзгермейді, көмекші сөз жоқ. Ағылшыншада екеуіне де did керек, ал ол өткен шақты өзіне алатындықтан, негізгі етістік негізгі түріне оралады. Сондықтан I not went, I didn't went, Where you went? қателері жиі шығады. Қысқа жауапта да айырмашылық бар: қазақша «Иә, бардым» деп етістікті қайталаймыз, ағылшыншада Yes, I did. Ал болымсыз сұраққа «иә» деп келіссек те, ағылшыншада No, I didn't айтылады.

ҚазақшаАғылшыншаАйырмашылығы
бардым, көрдімI went, I sawбұрыс етістік: -ed жоқ, пішіні өзгереді
бармадымI didn't goболымсыздық етістікте → didn't + негізгі түрі
бардың ба?Did you go?«ба» соңында → did басында, go өзгермейді
қайда бардың?Where did you go?сұрау сөзі болса да did керек
«Иә, бардым.»"Yes, I did."қысқа жауапта етістік қайталанбайды, did
«Бармадың ба?» «Иә, бармадым.»"Didn't you go?" "No, I didn't."болымсыз жауап → No
үйде болдың ба?Were you at home?be → did жоқ

Құрылым

Жиі қолданылатын 40 бұрыс етістік, отбасылары бойынша

ОтбасыНегізгі түрі → Өткен шақ
1. Өзгермейдіput → put, cut → cut, cost → cost, let → let, read → read ("red" сияқты айтылады)
2. d → t, немесе қысқа дауысты + tsend → sent, spend → spent, leave → left, feel → felt, keep → kept, meet → met, lose → lost
3. -ought / -aughtbuy → bought, bring → brought, think → thought, teach → taught
4. -ewknow → knew, grow → grew, fly → flew
5a. Дауысты → a (cat сөзіндегідей қысқа дыбыс)begin → began, drink → drank, swim → swam, run → ran
5b. Дауысты → a + e (day сөзіндегідей дыбыс)give → gave, come → came
6. Дауысты → oget → got, write → wrote, drive → drove, speak → spoke, tell → told
7. Бір-бірлеп жаттаңызgo → went, have → had, do → did, make → made, say → said, see → saw, take → took, eat → ate, find → found, hear → heard

Be етістігінің өткен шағы (was / were) A1-26 сабағында.

Хабарлы, болымсыз, сұрақ

ҮлгіМысал
Хабарлыбастауыш + өткен шақ түріShe went home. / She worked late.
Болымсызбастауыш + didn't (did not) + негізгі түріShe didn't go home. / She didn't work late.
СұрақDid + бастауыш + негізгі түрі?Did she go home? / Did she work late?

Қысқа жауаптар

СұрақИәЖоқ
Did you see the match?Yes, I did.No, I didn't.
Did they like the hotel?Yes, they did.No, they didn't.

Сұрау сөзі бар сұрақтар (A1-16 сабағындағы сөз тәртібі): сұрау сөзі + did + бастауыш + негізгі түрі.

Сұрау сөзіdidБастауышНегізгі түрі
Wheredidyougo?
Whatdidshesay?
Whendidtheyarrive?

Қолданылуы

1Хабарлы сөйлемдегі бұрыс етістіктер

Біткен іс-әрекеттер үшін, -ed жалғауы бар дұрыс етістіктер сияқты, бұрыс етістіктің өткен шақ түрін қолданыңыз. Ол барлық жаққа бірдей.

I went to bed early last night.
Кеше ерте жаттым.
go → went
We had pizza for dinner.
Кешкі асқа пицца жедік.
have → had
She bought a new laptop last week.
Ол өткен аптада жаңа ноутбук сатып алды.
buy → bought
They took the train to Edinburgh.
Олар Эдинбургке пойызбен барды.
take → took
I met my best friend at university.
Ең жақын досыммен университетте таныстым.
meet → met; at university (UK); in college (US)
Last year the tickets cost forty pounds.
Былтыр билеттер қырық фунт тұрды.
cost өзгермейді

2Болымсыз сөйлем: didn't + негізгі түрі

didn't + негізгі түрін қолданыңыз. Didn't өткен шақты өзіне алады, сондықтан негізгі етістік өзгермейді.

I didn't sleep well.
Жақсы ұйықтамадым.
-ма- → didn't + sleep
He didn't come to the party.
Ол кешімізге келмеді.
came емес, come
We didn't have time for breakfast.
Таңғы асқа уақытымыз болмады.
қазақшада «болмады», ағылшыншада didn't have
She didn't know the answer.
Ол жауабын білмеді.

3Иә / жоқ сұрақтары және қысқа жауаптар

Did + бастауыш + негізгі түрін қолданыңыз. Қысқа жауапта did / didn't қолданылады.

Did you see the news this morning?
Бүгін таңертең жаңалықтарды көрдің бе?
«бе» соңында → Did басында
Did she get the job?
Ол жұмысқа қабылданды ма?
Yes, she did!
Иә, қабылданды!
қазақшада етістік қайталанады, ағылшыншада did
"Did you lock the door?" "No, I didn't. Sorry!"
«Есікті құлыптадың ба?» «Жоқ, құлыптамадым. Кешір!»
Did they enjoy the concert?
Концерт оларға ұнады ма?

4Өткен шақ туралы сұрау сөзі бар сұрақтар

Сұрау сөзін did сөзінің алдына қойыңыз: сұрау сөзі + did + бастауыш + негізгі түрі.

Where did you go on holiday?
Демалысқа қайда бардың?
on holiday (UK); on vacation (US)
What did you have for lunch?
Түскі асқа не жедің?
How did you find this café?
Бұл кафені қалай таптың?
Why did he leave so early?
Ол неге сонша ерте кетіп қалды?
Who did you meet at the conference?
Конференцияда кіммен кездестің?

5Be етістігі did алмайды

Be болымсыз сөйлем мен сұрақты өзі жасайды: wasn't / weren't, Was…? / Were…? A1-26 қараңыз.

Were you at home last night?
Кеше кешке үйде болдың ба?
"Did you be…?" емес
I wasn't hungry. I didn't eat dinner.
Қарным ашқан жоқ. Кешкі ас ішпедім.
be → wasn't; басқа етістік → didn't
How was the film? Did you like it?
Фильм қалай екен? Ұнады ма?

Жиі кездесетін қателер

❌I didn't went to work.
✅I didn't go to work.
didn't сөзінен кейін негізгі түрі келеді.
❌Did you saw the film?
✅Did you see the film?
did сөзінен кейін негізгі түрі келеді.
❌Where you went?
✅Where did you go?
Толықтауыш туралы өткен шақтағы сұрақтарға did керек. (Бастауыш туралы сұрақтар, мысалы Who called?, A2-33 сабағында.)
❌She goed home.
✅She went home.
Go — бұрыс етістік.
❌He buyed a car.
✅He bought a car.
Buy — бұрыс етістік.
❌Did you be tired?
✅Were you tired?
Be did алмайды.
❌I didn't was there.
✅I wasn't there.
Be болымсыз түрін өзі жасайды.
❌"Did you like it?" "Yes, I liked."
✅"Yes, I did."
Қысқа жауапта did қолданылады.

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. Болымсыздық етістіктің ішінде → not + өткен шақ. Қазақшада «Әпкем кеше қоңырау шалмады» деп болымсыздықты етістіктің өзіне жалғаймыз. Сөзбе-сөз аударсаңыз, not жалғыз қалады немесе өткен шақ екі рет көрсетіледі. Ағылшыншада didn't + негізгі түрі: өткен шақ тек did сөзінде.

❌My sister not called me yesterday.
✅My sister didn't call me yesterday.
❌The shop didn't had any fresh bread.
✅The shop didn't have any fresh bread.

2. Сұрақта did жоғалады. Қазақшада «Ұшағың сағат нешеде қонды?» сұрағында сөз тәртібі хабарлы сөйлемдегідей, көмекші сөз жоқ. Ағылшыншада сұрау сөзінен кейін did, содан соң бастауыш және негізгі түрі келеді. Иә / жоқ сұрағын интонациямен ғана айту таңданыс немесе тексеру сияқты естіледі.

❌What time your plane landed?
✅What time did your plane land?
⚠️You got my message?
✅Did you get my message?
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ бұл тексеру немесе таңданыс сияқты естіледі; әдеттегі сұрақ Did… арқылы қойылады.

3. «Иә, алдым» → Yes, I got. Қазақшада қысқа жауапта негізгі етістікті қайталаймыз: «Хатымды алдың ба?» «Иә, алдым». Ағылшыншада қысқа жауапта did / didn't ғана қалады.

❌"Did Erlan bring the cake?" "Yes, he brought."
✅"Yes, he did."

4. «Иә, ішпедім» → Yes, I didn't. Қазақшада «иә» сұраққа келісуді білдіреді: «Таңғы ас ішпедің бе?» «Иә, ішпедім». Ағылшыншада yes / no шындыққа қарай таңдалады: етістік болымсыз болса → No.

❌"Didn't you have breakfast?" "Yes, I didn't."
✅"No, I didn't."

Шатастырмаңыз

Көмекші did және негізгі етістік did — Did көмекші етістік те, do етістігінің өткен шағы да бола алады, кейде бір сөйлемде екеуі де кездеседі.

What did you do last weekend?
Өткен демалыста не істедің?
көмекші did + негізгі етістік do
I did my homework.
Үй тапсырмамды орындадым.
негізгі етістік did

didn't + етістік және wasn't/weren't + сын есім — Қарапайым етістіктер didn't алады; be — wasn't / weren't.

I didn't feel well.
Өзімді жақсы сезінбедім.
feel қарапайым етістік → didn't
I wasn't well.
Халім жақсы емес еді.
be + сын есім

Did you…? және Have you ever…? — Did you see…? біткен уақыт туралы сұрайды (yesterday, last week). Have you ever seen…? бүкіл өміріңізді осы күнге дейін сұрайды; ол A2-16 сабағында оқытылады.

Did you see the match last night?
Кеше кешке матчты көрдің бе?
біткен уақыт
Have you ever seen a live match?
Матчты стадионда көрген кезің бар ма?
өмірлік тәжірибе, -ған: A2-16 қараңыз

Жазылуы мен айтылуы

  • Read (өткен шақ) осы шақтағыдай жазылады, бірақ /red/ деп, red (қызыл) сөзі сияқты айтылады.
  • Said /sed/ деп айтылады: ол paid сөзімен емес, red сөзімен ұйқасады. Жазылуына қарап «саид» деп оқымаңыз. Says /sez/.
  • Bought, brought, thought, taught бір-бірімен ұйқасады: /ɔːt/ (UK), /ɑːt/ немесе /ɔːt/ (US), «bawt» сияқты. gh әріптері оқылмайды. UK ағылшынында олар sport сөзімен де ұйқасады. thought басындағы /θ/ дыбысын с немесе т дыбысымен ауыстырмаңыз: тіл ұшы тістердің арасында.
  • Gave пен came сөздерінде day сөзіндегі /eɪ/ дыбысы бар; began, drank, swam, ran сөздерінде cat сөзіндегі қысқа /æ/ бар. Бұл /æ/ қазақтың ә дыбысына жақын.
  • Ate /et/ немесе /eɪt/ (UK), /eɪt/ (US): «et» немесе «eight» сияқты.
  • Didn't /ˈdɪdnt/: екі буын, екіншісі өте қысқа. Жылдам сөйлеуде соңғы t әрең естіледі.
  • Did you көбінесе /ˈdɪdʒu/ болып қосылады, «didja» сияқты: Did you see it?
  • Knew new сияқты естіледі: /njuː/ (UK), /nuː/ (US). k оқылмайды.

Алтын ереже

Хабарлы сөйлем: өткен шақ түрі (went, saw, worked). Болымсыз сөйлем мен сұрақ: didn't / Did + негізгі түрі (didn't go, Did you see?): өткен шақты did көтереді. Қазақшадағы «-ма-» мен «ба / бе» орнына did қойыңыз. Be болымсыз сөйлем мен сұрақты did сөзінсіз өзі жасайды.

Жаттығулар

A. Құрылым

Өткен шақ түрін жазыңыз немесе сөйлемді толықтырыңыз.

  1. go етістігінің өткен шағы:
  2. buy етістігінің өткен шағы:
  3. write етістігінің өткен шағы:
  4. put етістігінің өткен шағы:
  5. I (not / see) him yesterday.
  6. you (have) a good weekend?
  7. Where you (go) last summer?

B. Мағына

Мағынаға қарай дұрыс жауапты таңдаңыз.

  1. Дұрыс жауапты таңдаңыз: … at the meeting?
  2. Дұрыс жауапты таңдаңыз: What … yesterday?
  3. "Did they win?" "No, they ."
  4. Дұрыс жауапты таңдаңыз: I … well this morning.

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. She didn't came to class.
  2. Did you bought milk?
  3. Where you went last night?
  4. We ate at a lovely restaurant.

D. Мәтін ішінде

Әңгімені толықтырыңыз. Жақшадағы етістіктерді қолданыңыз.

After the holiday
Leo: Hi, Nina! 16 you have a good holiday?
Nina: Yes, I 17! We 18 (fly) to Greece and 19 (stay) on a small island.
Leo: What 20 you do there?
Nina: We swam every day and 21 (eat) fresh fish every evening. But we 22 (not / see) any dolphins!

E. Сіздің кезегіңіз

Ағылшынша жазыңыз.

  1. Кеше туралы бұрыс етістіктермен үш сөйлем жазыңыз.
  2. Досыңыздың соңғы демалысы туралы оған қоятын екі сұрақ жазыңыз.

F. Аралас қайталау

Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.

  1. A1-27 Past Simple қазақша: дұрыс етістіктер, -ed жалғауы және оның айтылуы
    Өткен шақ түрін жазыңыз: study
  2. A1-26 Was және were қазақша: be етістігінің өткен шағы, there was, I was born
    Дұрыс жауапты таңдаңыз: … the shops open?
  3. A1-13 Present Simple болымсыз және сұраулы түрі қазақша: don't, doesn't, do, does
    Дұрыс жауапты таңдаңыз: … your brother like football?
Жауаптар

A. Құрылым

  1. went
  2. bought
  3. wrote
  4. put
  5. didn't see / did not see
  6. Did … have
  7. did … go

B. Мағына

  1. Were you
  2. did you do
  3. didn't / did not
  4. didn't feel

C. Қатені табыңыз

  1. She didn't come to class.
  2. Did you buy milk?
  3. Where did you go last night?
  4. ✓ We ate at a lovely restaurant.

D. Мәтін ішінде

  1. Did
  2. did
  3. flew
  4. stayed
  5. did
  6. ate
  7. didn't see / did not see

E. Сіздің кезегіңіз

  1. I got up at seven. I had coffee with my sister. I went to the gym.
  2. Where did you go? What did you eat?

F. Аралас қайталау

  1. studied
  2. Were
  3. Does
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play