Present Perfect пе, Past Simple ме? Айырмашылығы оңай тілмен
Present Perfect or Past Simple?
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз уақыттың әлі ашық па, әлде біткен бе екеніне қарап, Present Perfect (I've been to Mexico) пен Past Simple (I went to Mexico last summer) арасынан дұрысын таңдай аласыз. Сондай-ақ алдымен тәжірибені айтып, содан кейін оның егжей-тегжейіне Past Simple арқылы көше аласыз.
Негізгі идея
Екі шақ та өткен туралы айтады. Айырмашылық сіз ойлап тұрған уақыт аралығында.
A1-27 сабағындағы жабық есік есіңізде ме? Біткен уақыт жабық есіктің арғы жағында қалады. Енді дүкен есігіндегі жазуы бар тақтайшаны елестетіңіз. Past Simple (жай өткен шақ) кезінде тақтайшада CLOSED (жабық) деп жазылған: уақыт біткен — yesterday, last year, in 2010, two days ago. Сол уақыттың ішінде енді ештеңе болмайды. I drank three coffees yesterday.
Present Perfect (осы шақтың аяқталған түрі) кезінде тақтайшада OPEN (ашық) деп жазылған: уақыт аралығы әлі жалғасып жатыр — today, this week, so far, in my life. Тағы бір нәрсе болуы мүмкін. I've drunk three coffees today — күн әлі біткен жоқ.
Сонымен, таңдамас бұрын өзіңізден сұраңыз: Уақыт бітті ме? Егер қашан екенін айтсаңыз немесе сұрасаңыз, яғни уақыт біткен болса, есік жабық: Past Simple. Егер уақыт әлі ашық болса немесе осы күнге дейінгі бүкіл өміріңізді ойлап тұрсаңыз, Present Perfect табиғи таңдау. Бірақ екі әңгімелесуші де білетін бір нақты өткен оқиға туралы айтсаңыз, уақыт сөзі болмаса да Past Simple қолданылады: Nice jacket! Where did you buy it?
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Қазақ тілінде Present Perfect шағына жақын түр бар: -ған (барғанмын, көргенмін). Тәжірибе туралы айтқанда екі тіл жақсы сәйкес келеді: «Мен Мексикада болғанмын» = I've been to Mexico. Бірақ екі маңызды айырмашылық бар. Біріншісі: қазақ тілінде -ған нақты біткен уақытпен де еркін айтылады: «2018 жылы аяғымды сындырып алғанмын», «Екі жыл бұрын Түркістанға барғанмын». Ағылшын тілінде yesterday, last year, in 2018, ago сияқты біткен уақыт болса, тек Past Simple. Екіншісі: қазақшадағы -ды/-ді ашық уақытпен де, біткен уақытпен де келеді: «Бүгін үш кесе кофе іштім» және «Кеше үш кесе кофе іштім». Ағылшыншада біріншісі Present Perfect, екіншісі Past Simple. Қысқасы, қазақша жалғауға емес, уақытқа қараңыз.
| Қазақша | Мағынасы | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Мен Мексикада екі рет болғанмын. | тәжірибе, уақыт айтылмаған | I've been to Mexico twice. |
| Өткен жазда Мексикаға бардым. | біткен уақыт | I went to Mexico last summer. |
| Бүгін үш кесе кофе іштім. | ашық уақыт (бүгін), қазақшада жай -тім | I've drunk three coffees today. |
| Кеше үш кесе кофе іштім. | біткен уақыт | I drank three coffees yesterday. |
| 2018 жылы аяғымды сындырып алғанмын. | -ған + біткен уақыт: қазақшада табиғи | I broke my leg in 2018. (тек Past Simple) |
| Екі күн бұрын келдім. | біткен уақыт | I arrived two days ago. (before two days емес) |
| Мен сегізаяқты ешқашан жемегенмін. | ешқашан + болымсыз етістік | I've never eaten octopus. (болымсыздық біреу ғана: never) |
| Алғаш рет жалғыз ұшып келе жатырмын. | алғаш рет: қазақшада осы шақ | This is the first time I've flown alone. |
Қорытынды: қазақша сөйлемде -ған, -ды немесе -ып жатыр тұрса да, ағылшыншада уақыт сөзіне қараңыз. Саннан кейінгі «бұрын» ағылшыншада ago болады, before емес. «Алғаш рет» қазақшада осы шақпен айтылса да, ағылшыншада the first time + Present Perfect.
Құрылым
Уақыт сөздері: ашық па, жабық па?
| Present Perfect — уақыт әлі ашық немесе осы күнге дейінгі өмір | Past Simple — біткен уақыт |
|---|---|
| today, this week, this month, this year | yesterday, last week, last month, last year |
| this morning (әлі таңертең) | this morning (қазір түстен кейін) |
| ever, never (осы күнге дейінгі өмірде), so far, up to now | in 2010, at three o'clock, two days ago |
| уақыт сөзі жоқ: өмірдегі тәжірибе | уақыт сөзі жоқ: екі жақ та білетін бір нақты оқиға (Where did you buy it?) |
| recently (Past Simple-мен де келеді: I recently moved) | when I was a child, When…? What time…? |
Бір оқиға екі шақта
| Present Perfect | Past Simple |
|---|---|
| I've been to Mexico. (тәжірибе, уақыт жоқ) | I went to Mexico last summer. (біткен уақыт) |
| She's written two books so far. (әлі ашық) | She wrote her first book in 2015. (біткен) |
| Have you seen Tom this week? | Did you see Tom last week? |
Әңгімедегі әдеттегі тәртіп: Present Perfect арқылы бастаңыз (тәжірибе), содан кейін егжей-тегжей үшін Past Simple шағына көшіңіз. "Have you ever been to Rome?" "Yes, I went there in 2019. It was beautiful."
Қолданылуы
1Бітпеген уақыт және біткен уақыт
Бітпеген уақыт аралықтарымен (today, this week, this year, so far) Present Perfect қолданыңыз. Біткен уақытпен (yesterday, last year, in 2015, ago) Past Simple қолданыңыз. Қазақшада екі жағдайда да көбінесе -ды/-ді айтылады, сондықтан уақыт сөзіне қараңыз.
2Тәжірибе және нақты өткен оқиға
Өміріңіздегі тәжірибе туралы, уақытын айтпай, Present Perfect қолданыңыз. Бір нақты оқиғаның егжей-тегжейін (қашан, қайда, кіммен, қалай өткенін) айтқанда немесе сұрағанда Past Simple шағына көшіңіз.
3Ever, never, the first time, the best… I've ever
Бүкіл өміріңіз туралы сұрақтарда (Have you ever…?) және осы күнге дейінгі өміріңіз туралы сөйлемдерде (I've never…) Present Perfect қолданыңыз. (Біткен кезең туралы айтқанда never Past Simple-мен де келеді: I never saw him again.) Present Perfect It's the first time… тіркесінен кейін және күшейтпелі шырайдан кейін де қолданылады: the best / the worst … I've ever…. Бұларды дайын үлгі ретінде жаттап алыңыз.
4«Қашан?» сұрақтары → Past Simple
When…? немесе What time…? сұрағы біткен уақыт туралы сұрайды, сондықтан әдетте Past Simple қолданылады, тіпті әңгіме Present Perfect арқылы басталса да.
5Бір оқиға: не өзгереді?
Көп оқиғаны екі шақта да айтуға болады. Шақ оқиғаға қалай қарап тұрғаныңызды көрсетеді: қазіргі нәтиже және ашық уақыт (Present Perfect) немесе уақыты нақты, біткен әңгіме (Past Simple).
Американ ағылшынында Present Perfect қолданылатын кейбір жағдайларда Past Simple де жиі айтылады (Did you eat yet?, Did you ever see it?): A2-17 қараңыз. Ал біткен уақыт сөздерімен (yesterday, last year, ago) британ ағылшынында да, американ ағылшынында да тек Past Simple қолданылады.
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «-ған» + біткен уақыт → have done. Көпшілік «-ған = Present Perfect» деп үйренеді. Тәжірибе үшін бұл дұрыс, бірақ қазақ тілінде -ған нақты уақытпен де еркін келеді: «Ағам университетті 2020 жылы бітірген», «Көршілеріміз көлігін өткен айда сатқан». Сөзбе-сөз аударсаңыз, біткен уақытпен Present Perfect шығып қалады. Ағылшын тілінде біткен уақыт (last month, in 2020, on Monday, ago) болса, тек Past Simple.
2. «Үш күн бұрын» → before three days. Қазақшада «бұрын» саннан кейін келеді, ал сөздікте «бұрын = before» деп жазылған. Сондықтан before three days деп айту өте жиі кездеседі. Бұл мағынада ағылшын тілінде ago қолданылады және ол да уақыт мөлшерінен кейін тұрады.
3. «Ешқашан … -мағанмын», «Ешкім … -мады» → екі болымсыздық. Қазақ тілінде «ешқашан», «ешкім», «ештеңе» сөздерімен етістік те болымсыз түрде келеді: «Түйе сүтін ешқашан ішіп көрмегенмін», «Кеше маған ешкім қоңырау шалмады». Ағылшын тілінде сөйлемде бір ғана болымсыздық болады: не never / nobody, не haven't … ever.
4. Сұраулы сөйлемде сөз тәртібі өзгермейді. Қазақшада сұрақ ма/ме шылауымен немесе сұрау сөзімен жасалады, ал сөз тәртібі сол күйі қалады: «Ата-анаңыз Еуропада болған ба?», «Астанаға қанша уақыт бұрын көштіңіз?». Ағылшын тілінде көмекші етістік (have / did) бастауыштың алдына шығады.
5. «Әлі … -мадым» → didn't … yet. Қазақшада «Үй тапсырмасын әлі бітірмедім» деп -ды/-ді арқылы айтамыз, сондықтан ағылшыншада да Past Simple шығып қалады. Британ ағылшынында yet әдетте Present Perfect шағымен келеді.
Шатастырмаңыз
this morning: ашық па, жабық па? — Бір сөздер ашық уақыт та, біткен уақыт та бола алады. Бұл қашан сөйлеп тұрғаныңызға байланысты. Қазақшада екеуі бірдей сөйлем.
ever / never және өткендегі нақты уақыт — Have you ever…? және I've never… тіркестерінде уақыт аралығы осы күнге дейінгі бүкіл өміріңіз. Біткен уақыт бұл аралықты кесіп тастайды. Кезең біткен болса, never Past Simple-мен келе алады.
How long…? және Present Perfect — Қазір де жалғасып жатқан жағдай үшін (How long have you lived here?) A2-18 қараңыз; қазақшадағы «… бері» мен осы шаққа байланысты тұзақ та сонда. Жаңалық айтып, содан соң егжей-тегжей беру үшін A2-17 қараңыз.
Жазылуы мен айтылуы
- Тез сөйлегенде I've worked /aɪv wɜːkt/ пен I worked /aɪ wɜːkt/ бір-біріне өте ұқсас естілуі мүмкін. Көбінесе жалғыз айырмашылық — кішкентай /v/ дыбысы: соған және уақыт сөздеріне құлақ салыңыз.
- Ағылшын тілінде /v/ пен /w/ бөлек дыбыстар. I've сөзіндегі /v/: үстіңгі тіс астыңғы ерінге жеңіл тиеді, қазақтың в дыбысы сияқты. worked сөзіндегі /w/: тіс ерінге тимейді, ерін дөңгеленіп алға созылады; бұл қазақтың «тау», «ауыл» сөздеріндегі у дыбысына жақын.
- worked сөзіндегі /ɜː/ дауыстысы қазақ тілінде жоқ: аузыңызды сәл ашып, ерінді босаңсытып, тілді ортада ұстап, созып айтыңыз. «ворк» немесе «воркт» деп айтпаңыз.
- Мұнда -ed бөлек буын емес: worked — бір буын, соңы /kt/. Соңына дауысты қоспаңыз.
- Дұрыс етістіктерде (regular verbs) Past Simple түрі мен үшінші форма бірдей (worked – worked), сондықтан шақты have/has көмекші етістігі көрсетеді. Бұрыс етістіктерде түрлері көбінесе әртүрлі: saw – seen, went – gone/been, ate – eaten.
- ago: екпін екінші буында: /əˈɡəʊ/ (UK), /əˈɡoʊ/ (US) — "a-GO". Бірінші буын өте әлсіз /ə/. Мұнда қазақтың соңғы буынға екпін түсіру әдеті сізге көмектеседі.
- ever /ˈevə/ (UK), /ˈevər/ (US): екпін бірінші буында. Have you ever…? сұрақтарында бұл сөз екпін алады.
Алтын ереже
Біткен уақыт, қашан туралы сұрақ немесе бір нақты өткен оқиға → Past Simple. Әлі ашық уақыт немесе осы күнге дейінгі өміріңіздегі тәжірибе (уақыт айтылмаған) → Present Perfect. Егжей-тегжейге (қашан, қайда, қалай) көшкен бойда Past Simple қолданыңыз. Қазақша «-ғанмын» десеңіз де, yesterday, last year немесе ago болса, ағылшыншада тек Past Simple.
Жаттығулар
A. Құрылым
Бұл жаттығуда британ ағылшынының түрлерін қолданыңыз (A2-17 қараңыз, Қолданылуы 6). Жақшадағы етістіктің дұрыс түрін жазыңыз.
-
I (see) this film before.
-
I (see) this film last week.
-
you (go) out last night?
-
She (not / call) me today.
-
We (move) here in 2019.
-
This is the first time I (eat) Thai food.
B. Мағына
Британ ағылшынының түрлерін қолданыңыз (A2-17 қараңыз, Қолданылуы 6). Дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: … three emails so far today.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: … my phone on holiday last year, but a waiter found it.holiday (UK), vacation (US)
-
Қазір түстен кейінгі сағат 4. Дұрыс жауапты таңдаңыз: … the bank this morning?
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: How many countries … in your life?
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: your new job?
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
I've visited my grandparents last weekend.
-
Have you ever eaten snails?
-
"Have you been to Berlin?" "Yes, I've been there in May."
-
When have you bought that jacket?
D. Мәтін ішінде
Британ ағылшынының түрлерін қолданыңыз (A2-17 қараңыз, Қолданылуы 6). Жақшадағы етістіктерді дұрыс түрде қолданып, диалогты толықтырыңыз.
Lucy: Hi Ben! I 16 (not / see) you for ages!
Ben: I know! I 17 (be) really busy this month. I 18 (start) a new job three weeks ago.
Lucy: Great! 19 you (meet) many people there yet?
Ben: Yes, a few. And I 20 (go) to the office party last Friday.
Lucy: Oh, nice! 21 you (enjoy) it?
E. Сіздің кезегіңіз
Өзіңіз туралы ағылшынша жазыңыз.
-
Өзіңіздің бір тәжірибеңіз туралы жазыңыз. Содан кейін Past Simple арқылы екі егжей-тегжей қосыңыз.
-
Бүгін туралы екі сөйлем және кеше туралы бір сөйлем жазыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A2-18 Present Perfect, for және since қазақша: «… бері» ағылшынша қалай айтылады? I've known Ali ten years.
-
A2-17 Present Perfect: just, already, yet қазақша: «жаңа ғана», «әлдеқашан», «әлі» already сөзін дұрыс орынға қойыңыз: I've told you.
-
A2-02 Past Simple ме, Past Continuous па? When және while қазақша I (cook) dinner when you called, so I didn't answer the phone.
Жауаптар
A. Құрылым
- 've seen / have seen
- saw
- Did … go
- hasn't called / has not called
- moved
- 've eaten / have eaten
B. Мағына
- I've written
- I lost
- Did you call
- have you visited
- When did you start
C. Қатені табыңыз
- I visited my grandparents last weekend.
- ✓ Have you ever eaten snails?
- Yes, I went there in May. / Yes, I was there in May.
- When did you buy that jacket?
D. Мәтін ішінде
- haven't seen / have not seen
- 've been / have been
- started
- Have … met
- went
- Did … enjoy
E. Сіздің кезегіңіз
- I've been to Morocco. I went there in 2021 with my sister, and we loved the food.
- I've had two coffees today. I haven't checked my emails yet. Yesterday I worked from home.
F. Аралас қайталау
- for
- I've already told you. / I've told you already.
- was cooking
