SlowingoГрамматика
A1 29 / 32

Past Simple қазақша: дұрыс етістіктер, -ed жалғауы және оның айтылуы

Past Simple: Regular Verbs

Осы бетте
  1. Мақсат
  2. Негізгі идея
  3. Қазақ тілі мен ағылшын тілі
  4. Құрылым
  5. Қолданылуы
  6. Жиі кездесетін қателер
  7. Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
  8. Шатастырмаңыз
  9. Жазылуы мен айтылуы
  10. Алтын ереже
  11. Жаттығулар

Мақсат

Осы сабақтан кейін сіз дұрыс етістіктер арқылы өткенде біткен іс-әрекеттер туралы айта аласыз (I worked, she studied, we stopped), -ed жалғауын дұрыс жазасыз, оны үш түрлі айтасыз және өткен шақтың уақыт тіркестерін қолданасыз.

Негізгі идея

Past Simple (жай өткен шақ) біткен іс-әрекет туралы айтады: ол болды, аяқталды және өтіп кеткен уақытқа тиесілі: yesterday, last year, in 2010. Қазір жабық тұрған есікті елестетіңіз. Іс-әрекет есіктің арғы жағында. Ол бітті, біз оған артқа қарап отырмыз.

Етістіктердің көбінде ағылшын тілі өткен шақты бір кішкентай жалғаумен белгілейді: -ed. Work → worked. Play → played. Live → lived. Бұл етістіктер барлығы осы ережеге бағынатындықтан, дұрыс етістіктер (regular verbs) деп аталады. (Бағынбайтындары, мысалы, go → went, A1-28 сабағында.)

Тағы бір жақсы жаңалық. Past Simple барлық жақта бір түрде: I worked, you worked, she worked, they worked. he/she/it үшін -s жоқ, ал хабарлы сөйлемде was немесе басқа көмекші етістік жоқ. Тек бірнеше жазылу ережесін және -ed жалғауының айтылуын үйренсеңіз болғаны. Ол көбінесе қосымша буын емес, бір ғана кішкентай дыбыс.

Қазақ тілі мен ағылшын тілі

Бұл сабақта қазақ тілі көп көмектеседі. Қазақшада да өткен шақ етістікке жалғанатын жалғаумен жасалады: -ды / -ді / -ты / -ті («істедім», «жеттік», «кетті»). Ағылшыншада бұл -ed. Айырмашылығы: қазақшада одан кейін жіктік жалғау келеді (-м, -ң, -ңыз, -қ), ал ағылшыншада жақ бойынша ештеңе өзгермейді: I worked, she worked, we worked. Тағы бір ұқсастық: қазақша «кетті», «айтты» (қатаң дыбыстан кейін -ты) мен «барды», «келді» (үнді, ұяң дыбыс пен дауыстыдан кейін -ды) айырмашылығы ағылшынша -ed жалғауының /t/ және /d/ болып айтылуына өте ұқсас. Абайлайтын жерлер: «тұрған едім» дегендегі «едім» сөзін was деп аудармаңыз; «өткен айда» болса да, last алдында предлог жоқ; «бұрын» → ago.

ҚазақшаАғылшыншаАйырмашылығы
жұмыс істедім / істеді / істедіңізI worked / she worked / you worked-ды/-ді + жіктік жалғау → -ed, барлық жаққа бір түр
кетті, айтты / барды, келдіstopped /t/ / played /d/қатаң дыбыстан кейін т, үнді, ұяң дыбыс пен дауыстыдан кейін д: екі тілде де ұқсас
ауылда тұрған едімI lived in a village«едім» → was емес, тек -ed
бір сағат бұрынan hour agoбұрын → ago, уақыттан кейін
өткен айдаlast monthқазақшада -да бар; ағылшыншада предлог жоқ
кеше шаршаңқы едім / көп жұмыс істедімI was tired / I worked hardкүй → was; қимыл → -ed
бала кезімде жаяу баратынмынWhen I was a child, I walked to school-атын (өткендегі әдет) → Past Simple де болады

Құрылым

Барлық жаққа бір түр

БастауышPast Simple
I / you / he / she / it / we / theyworked yesterday.
I / you / he / she / it / we / theyplayed tennis.

-ed жалғауының жазылуы

ЕрежеМысалдар
Көп етістік: + edwork → worked, clean → cleaned, want → wanted
Етістік -e әрпімен аяқталса: + dlive → lived, like → liked, arrive → arrived, dance → danced
Дауыссыз + y: y → iedstudy → studied, carry → carried, try → tried
Дауысты + y: + ed (өзгеріссіз)play → played, stay → stayed, enjoy → enjoyed
Соңғы буын екпінді, бір дауысты + бір дауыссыз: дауыссыз екі еселенедіstop → stopped, plan → planned, prefer → preferred
Соңғы буын екпінсіз: еселенбейдіvisit → visited, open → opened, listen → listened
w, x немесе y әрпімен аяқталса: еселенбейдіsnow → snowed, fix → fixed, play → played
Бір дауысты + ltravel → travelled (UK) / traveled (US), cancel → cancelled (UK) / canceled (US)

-ed жалғауының айтылуы (толығырақ «Жазылуы мен айтылуы» бөлімінде)

ДыбысҚашанМысалдар
"id": қосымша буынt немесе d дыбысынан кейінwanted, waited, needed, decided
"t"p, k, s, sh, ch, f сияқты дыбыстардан кейінstopped, worked, kissed, washed, watched, laughed
"d"қалған барлық дыбыстардан кейін, дауыстыларды қосаplayed, lived, called, cleaned, studied

Уақыт тіркестері: yesterday, yesterday evening, last night / week / month / year, three days ago, a long time ago, in 2010, in March, when I was a child.

Болымсыз сөйлем мен сұрақ (didn't, Did you…?) A1-28 сабағында.

Қолданылуы

1Өткен уақытта біткен іс-әрекеттер

Өткенде басталып, өткенде біткен іс-әрекет үшін Past Simple қолданыңыз. Көбінесе оның қашан болғанын айтамыз.

I watched a great documentary last night.
Кеше кешке керемет деректі фильм көрдім.
-ды/-ді → -ed
She started her new job in March.
Ол жаңа жұмысын наурызда бастады.
We booked our flights two weeks ago.
Ұшақ билеттерін екі апта бұрын брондадық.
бұрын → ago
My laptop crashed yesterday.
Кеше ноутбугім істен шығып қалды.
They moved to Canada in 2015.
Олар 2015 жылы Канадаға көшіп кетті.

2Бірінен соң бірі болған іс-әрекеттер

Әңгімедегідей бірінен кейін бірі болған іс-әрекеттер үшін Past Simple қолданыңыз.

I opened the door, turned on the light and screamed.
Есікті ашып, жарықты жағып, айқайлап жібердім.
қазақшада -ып тізбегі; ағылшыншада әр етістікке -ed
He finished work, walked to the station and waited for the train.
Ол жұмысын бітіріп, вокзалға жаяу барып, пойызды күтті.
She cooked dinner, cleaned the kitchen and relaxed on the sofa.
Ол кешкі ас әзірлеп, ас үйді жинап, диванда демалды.

3Өткендегі жағдайлар мен қайталанған іс-әрекеттер

Өткенде біраз уақытқа созылған жағдайлар мен көп рет болған іс-әрекеттер үшін Past Simple қолданыңыз. (used to туралы A2-28 қараңыз.)

My grandparents lived in a small village for forty years.
Атам мен әжем шағын ауылда қырық жыл тұрды.
When I was a child, I walked to school every day.
Бала кезімде мектепке күнде жаяу баратынмын.
-атын (әдет) → мұнда walked
We stayed with my aunt every summer.
Жаз сайын тәтемнің үйінде қонақта болатынбыз.
aunt = тәте, апай
He worked as a waiter when he was a student.
Ол студент кезінде даяшы болып жұмыс істеді.

4Барлық жаққа бір түр

Past Simple барлық бастауышпен бірдей: he/she/it үшін -s жоқ.

I studied all weekend.
Демалыс күндері бойы сабақ оқыдым.
I → studied
Emma studied all weekend.
Эмма демалыс күндері бойы сабақ оқыды.
she → studied, -s жоқ
The kids played in the garden all afternoon.
Балалар түстен кейін кешке дейін бақшада ойнады.
It rained all day on Sunday.
Жексенбіде күні бойы жаңбыр жауды.
қазақшада бастауыш «жаңбыр», ағылшыншада it

5Өткен шақтың уақыт тіркестері

Уақыт тіркесін сөйлемнің соңына немесе басына қойыңыз. Ago уақыт кезеңінен кейін тұрады. last немесе yesterday алдына предлог қоймаңыз (A1-20 қараңыз).

We arrived at the hotel late last night.
Біз қонақүйге кеше түнде кеш жеттік.
I called you an hour ago.
Саған бір сағат бұрын қоңырау шалдым.
бұрын → ago
In 2010, my parents opened a small restaurant.
2010 жылы ата-анам шағын мейрамхана ашты.
Yesterday I tried sushi for the first time.
Кеше алғаш рет суши жеп көрдім.
try → tried

Жиі кездесетін қателер

❌Yesterday I work from home.
✅Yesterday I worked from home.
Өткен уақыт → өткен шақ түрі.
❌She studyed all night.
✅She studied all night.
Дауыссыз + y → -ied.
❌We stoped at a café.
✅We stopped at a café.
Бір дауысты + бір дауыссыз, екпінді → дауыссыз екі еселенеді.
❌He visitted his aunt.
✅He visited his aunt.
Соңғы буын екпінсіз: еселенбейді.
❌They plaied football.
✅They played football.
Дауысты + y → тек -ed қосылады.
❌I was work late yesterday.
✅I worked late yesterday.
Өткен шақтағы етістіктің алдына was қоспаңыз.
❌She worked-ed hard.
✅She worked hard.
-ed тек бір рет жалғанады.
❌I moved here before five years.
✅I moved here five years ago.
ago уақыттан кейін тұрады.
❌We arrived in last Monday.
✅We arrived last Monday.
last алдында предлог жоқ.

Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар

1. «Істеген едім» → was + етістік. Қазақшада «Атам зауытта жұмыс істеген еді», «Біз ол кезде Таразда тұрған едік» деп «еді» сөзін жиі қолданамыз. «Еді» сөзін was / were деп аударып, оған етістікті қосу оңай. Ағылшыншада қимыл етістігіне was керек емес: тек -ed.

❌My grandfather was worked at a factory.
✅My grandfather worked at a factory.
❌At that time we were lived in Taraz.
✅At that time we lived in Taraz.

2. «Бір сағат бұрын» → before an hour. «Бұрын» сөзін before деп аудару оңай, бірақ қазіргі сәттен артқа санағанда ago айтылады. Сөз тәртібі қазақшадағыдай: алдымен уақыт, содан кейін ago.

❌My cousin phoned me before an hour.
✅My cousin phoned me an hour ago.

3. «Өткен айда» → in last month. Қазақшада «өткен айда», «өткен жылы» деп уақытқа жалғау қосамыз. Ағылшыншада last, yesterday, ago тіркестерінің алдына предлог қойылмайды.

❌Dauren started a new course in last month.
✅Dauren started a new course last month.

4. «Ол» → he ме, she ме? Қазақшада «ол» ер адамға да, әйелге де айтылады, ал етістіктің өткен шақ түрі де бірдей. Әңгімені айтып бергенде есімдік оңай шатасады.

⚠️Assel finished school last year, and then he moved to Almaty.
✅Assel finished school last year, and then she moved to Almaty.
Грамматикалық тұрғыдан дұрыс, бірақ he ер адамды білдіреді; Әсел әйел, сондықтан she.

Шатастырмаңыз

was/were және -ed етістіктері — Was/were адамды сипаттамамен немесе орынмен байланыстырады (I was tired). Қимыл етістіктері -ed алады және оларға was керек емес. A1-26 қараңыз.

I was tired.
Мен шаршаңқы едім.
be + сын есім
I worked hard.
Мен көп жұмыс істедім.
қимыл етістігі + -ed

Қосымша буын бар ма, жоқ па? — -ed жалғауы бар етістіктердің көбі буын қоспайды. Walked бір буыннан тұрады; waited екі буыннан тұрады.

I walked to work.
Жұмысқа жаяу бардым.
walked: бір буын
I waited for an hour.
Бір сағат күттім.
waited: екі буын

Past Simple және Present Simple — Present Simple қазіргі және әрқашанғы жағдайды сипаттайды (A1-12 қараңыз); Past Simple біткен уақытты сипаттайды.

I live in Leeds now.
Қазір Лидсте тұрамын.
осы шақ
I lived in York in 2015.
2015 жылы Йоркта тұрдым.
өткен, біткен

Жазылуы мен айтылуы

  • -ed жалғауының үш дыбысы: /t/ (stopped /stɒpt/ (UK), /stɑːpt/ (US)), /d/ (played /pleɪd/), /ɪd/ (wanted /ˈwɒntɪd/ (UK), /ˈwɑːntɪd/ (US)). US ағылшынында қосымша буын көбінесе /əd/ болып айтылады.
  • Ереже соңғы әріпке емес, соңғы дыбысқа байланысты. /t/ немесе /d/ дыбысынан кейін → /ɪd/. Қатаң дыбыстардан кейін (/p/, /k/, /s/, /ʃ/, /tʃ/, /f/, /θ/) → /t/. Қалған дыбыстардан кейін → /d/. Бұл қазақшадағы «кетті» және «барды» айырмашылығына ұқсайды. Laughed /f/ дыбысымен аяқталады → /lɑːft/ (UK), /læft/ (US).
  • Жазылуына қарап оқымаңыз: worked сөзін «ворк-ед» деп екі буынмен айтпаңыз. Ол бір буын: /wɜːkt/.
  • Тексеру үшін қолыңызды тамағыңызға қойыңыз: етістіктің соңғы дыбысында (play, live, call) діріл сезілсе, жалғау /d/; сезілмесе (stop, work, kiss), /t/.
  • Жылдам сөйлеуде /t/ немесе /d/ келесі сөзге қосылып кетеді: I watched TV жылдам t дыбысымен «I watch TV» сияқты естіледі, оны тыңдап көріңіз.
  • Еселену екпінге байланысты: prefer → preferred, бірақ open → opened, visit → visited.

Алтын ереже

Дұрыс етістіктің өткен шағы = етістік + -ed, барлық жаққа бірдей, жіктік жалғау жоқ. Жазылуын тексеріңіз (lived, studied, stopped), ал қосымша буынды тек t немесе d дыбысынан кейін қосыңыз (wanted, needed). «Еді» сөзін was деп аудармаңыз.

Жаттығулар

A. Құрылым

Етістіктерді Past Simple түрінде жазыңыз.

  1. I (watch) a film last night.
  2. She (study) for three hours.
  3. We (stop) for lunch at a small café.
  4. They (live) in Spain for two years.
  5. He (plan) a surprise party.
  6. My brother (play) football yesterday.
  7. The bus (arrive) late.

B. Мағына

Сұрақтарға ағылшынша жауап беріңіз (yes / no, t / d) немесе дұрыс жауапты таңдаңыз.

  1. -ed қосымша буын қоса ма? needed
  2. -ed қосымша буын қоса ма? cooked
  3. Жалғау қалай естіледі: "t" әлде "d"? cleaned
  4. Дұрыс жауапты таңдаңыз: I … the kitchen yesterday.
  5. Дұрыс жауапты таңдаңыз: We moved here three years ….

C. Қатені табыңыз

Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.

  1. I visitted my cousin.
  2. He finish work at six yesterday.
  3. We was arrived late.
  4. She tried a new recipe last night.

D. Мәтін ішінде

Етістіктерді Past Simple түрінде жазыңыз.

Last weekend
On Saturday I 17 (stay) at home. In the morning I 18 (clean) the flat, and in the afternoon I 19 (try) a new recipe. On Sunday my friends 20 (invite) me to the park. We 21 (walk) by the river and 22 (chat) for hours.

E. Сіздің кезегіңіз

Ағылшынша жазыңыз.

  1. Өткен демалыста істеген үш нәрсеңізді дұрыс етістіктермен жазыңыз.
  2. Балалық шағыңыз туралы when I was a child тіркесімен бір сөйлем жазыңыз.

F. Аралас қайталау

Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.

  1. A1-26 Was және were қазақша: be етістігінің өткен шағы, there was, I was born
    Дұрыс жауапты таңдаңыз: Yesterday I … very busy.
  2. A1-22 Present Continuous қазақша: I'm working, қазір не болып жатыр?
    -ing формасын жазыңыз: stop
  3. A1-12 Present Simple қазақша: I work, she works, -s қашан жалғанады?
    Дұрыс жауапты таңдаңыз: Now she … in Rome, but in 2015 she lived in Milan.
Жауаптар

A. Құрылым

  1. watched
  2. studied
  3. stopped
  4. lived
  5. planned
  6. played
  7. arrived

B. Мағына

  1. yes
  2. no
  3. d
  4. cleaned
  5. ago

C. Қатені табыңыз

  1. I visited my cousin.
  2. He finished work at six yesterday.
  3. We arrived late.
  4. ✓ She tried a new recipe last night.

D. Мәтін ішінде

  1. stayed
  2. cleaned
  3. tried
  4. invited
  5. walked
  6. chatted

E. Сіздің кезегіңіз

  1. I cleaned my room. I watched a film. I called my sister.
  2. When I was a child, I played football every day.

F. Аралас қайталау

  1. was
  2. stopping
  3. lives
Android қолданбасыЖолда үйреніңіз Google Play