Past Simple қазақша: дұрыс етістіктер, -ed жалғауы және оның айтылуы
Past Simple: Regular Verbs
Осы бетте
Мақсат
Осы сабақтан кейін сіз дұрыс етістіктер арқылы өткенде біткен іс-әрекеттер туралы айта аласыз (I worked, she studied, we stopped), -ed жалғауын дұрыс жазасыз, оны үш түрлі айтасыз және өткен шақтың уақыт тіркестерін қолданасыз.
Негізгі идея
Past Simple (жай өткен шақ) біткен іс-әрекет туралы айтады: ол болды, аяқталды және өтіп кеткен уақытқа тиесілі: yesterday, last year, in 2010. Қазір жабық тұрған есікті елестетіңіз. Іс-әрекет есіктің арғы жағында. Ол бітті, біз оған артқа қарап отырмыз.
Етістіктердің көбінде ағылшын тілі өткен шақты бір кішкентай жалғаумен белгілейді: -ed. Work → worked. Play → played. Live → lived. Бұл етістіктер барлығы осы ережеге бағынатындықтан, дұрыс етістіктер (regular verbs) деп аталады. (Бағынбайтындары, мысалы, go → went, A1-28 сабағында.)
Тағы бір жақсы жаңалық. Past Simple барлық жақта бір түрде: I worked, you worked, she worked, they worked. he/she/it үшін -s жоқ, ал хабарлы сөйлемде was немесе басқа көмекші етістік жоқ. Тек бірнеше жазылу ережесін және -ed жалғауының айтылуын үйренсеңіз болғаны. Ол көбінесе қосымша буын емес, бір ғана кішкентай дыбыс.
Қазақ тілі мен ағылшын тілі
Бұл сабақта қазақ тілі көп көмектеседі. Қазақшада да өткен шақ етістікке жалғанатын жалғаумен жасалады: -ды / -ді / -ты / -ті («істедім», «жеттік», «кетті»). Ағылшыншада бұл -ed. Айырмашылығы: қазақшада одан кейін жіктік жалғау келеді (-м, -ң, -ңыз, -қ), ал ағылшыншада жақ бойынша ештеңе өзгермейді: I worked, she worked, we worked. Тағы бір ұқсастық: қазақша «кетті», «айтты» (қатаң дыбыстан кейін -ты) мен «барды», «келді» (үнді, ұяң дыбыс пен дауыстыдан кейін -ды) айырмашылығы ағылшынша -ed жалғауының /t/ және /d/ болып айтылуына өте ұқсас. Абайлайтын жерлер: «тұрған едім» дегендегі «едім» сөзін was деп аудармаңыз; «өткен айда» болса да, last алдында предлог жоқ; «бұрын» → ago.
| Қазақша | Ағылшынша | Айырмашылығы |
|---|---|---|
| жұмыс істедім / істеді / істедіңіз | I worked / she worked / you worked | -ды/-ді + жіктік жалғау → -ed, барлық жаққа бір түр |
| кетті, айтты / барды, келді | stopped /t/ / played /d/ | қатаң дыбыстан кейін т, үнді, ұяң дыбыс пен дауыстыдан кейін д: екі тілде де ұқсас |
| ауылда тұрған едім | I lived in a village | «едім» → was емес, тек -ed |
| бір сағат бұрын | an hour ago | бұрын → ago, уақыттан кейін |
| өткен айда | last month | қазақшада -да бар; ағылшыншада предлог жоқ |
| кеше шаршаңқы едім / көп жұмыс істедім | I was tired / I worked hard | күй → was; қимыл → -ed |
| бала кезімде жаяу баратынмын | When I was a child, I walked to school | -атын (өткендегі әдет) → Past Simple де болады |
Құрылым
Барлық жаққа бір түр
| Бастауыш | Past Simple |
|---|---|
| I / you / he / she / it / we / they | worked yesterday. |
| I / you / he / she / it / we / they | played tennis. |
-ed жалғауының жазылуы
| Ереже | Мысалдар |
|---|---|
| Көп етістік: + ed | work → worked, clean → cleaned, want → wanted |
| Етістік -e әрпімен аяқталса: + d | live → lived, like → liked, arrive → arrived, dance → danced |
| Дауыссыз + y: y → ied | study → studied, carry → carried, try → tried |
| Дауысты + y: + ed (өзгеріссіз) | play → played, stay → stayed, enjoy → enjoyed |
| Соңғы буын екпінді, бір дауысты + бір дауыссыз: дауыссыз екі еселенеді | stop → stopped, plan → planned, prefer → preferred |
| Соңғы буын екпінсіз: еселенбейді | visit → visited, open → opened, listen → listened |
| w, x немесе y әрпімен аяқталса: еселенбейді | snow → snowed, fix → fixed, play → played |
| Бір дауысты + l | travel → travelled (UK) / traveled (US), cancel → cancelled (UK) / canceled (US) |
-ed жалғауының айтылуы (толығырақ «Жазылуы мен айтылуы» бөлімінде)
| Дыбыс | Қашан | Мысалдар |
|---|---|---|
| "id": қосымша буын | t немесе d дыбысынан кейін | wanted, waited, needed, decided |
| "t" | p, k, s, sh, ch, f сияқты дыбыстардан кейін | stopped, worked, kissed, washed, watched, laughed |
| "d" | қалған барлық дыбыстардан кейін, дауыстыларды қоса | played, lived, called, cleaned, studied |
Уақыт тіркестері: yesterday, yesterday evening, last night / week / month / year, three days ago, a long time ago, in 2010, in March, when I was a child.
Болымсыз сөйлем мен сұрақ (didn't, Did you…?) A1-28 сабағында.
Қолданылуы
1Өткен уақытта біткен іс-әрекеттер
Өткенде басталып, өткенде біткен іс-әрекет үшін Past Simple қолданыңыз. Көбінесе оның қашан болғанын айтамыз.
2Бірінен соң бірі болған іс-әрекеттер
Әңгімедегідей бірінен кейін бірі болған іс-әрекеттер үшін Past Simple қолданыңыз.
3Өткендегі жағдайлар мен қайталанған іс-әрекеттер
Өткенде біраз уақытқа созылған жағдайлар мен көп рет болған іс-әрекеттер үшін Past Simple қолданыңыз. (used to туралы A2-28 қараңыз.)
4Барлық жаққа бір түр
Past Simple барлық бастауышпен бірдей: he/she/it үшін -s жоқ.
5Өткен шақтың уақыт тіркестері
Уақыт тіркесін сөйлемнің соңына немесе басына қойыңыз. Ago уақыт кезеңінен кейін тұрады. last немесе yesterday алдына предлог қоймаңыз (A1-20 қараңыз).
Жиі кездесетін қателер
Қазақ тілінде сөйлейтіндерге арналған тұзақтар
1. «Істеген едім» → was + етістік. Қазақшада «Атам зауытта жұмыс істеген еді», «Біз ол кезде Таразда тұрған едік» деп «еді» сөзін жиі қолданамыз. «Еді» сөзін was / were деп аударып, оған етістікті қосу оңай. Ағылшыншада қимыл етістігіне was керек емес: тек -ed.
2. «Бір сағат бұрын» → before an hour. «Бұрын» сөзін before деп аудару оңай, бірақ қазіргі сәттен артқа санағанда ago айтылады. Сөз тәртібі қазақшадағыдай: алдымен уақыт, содан кейін ago.
3. «Өткен айда» → in last month. Қазақшада «өткен айда», «өткен жылы» деп уақытқа жалғау қосамыз. Ағылшыншада last, yesterday, ago тіркестерінің алдына предлог қойылмайды.
4. «Ол» → he ме, she ме? Қазақшада «ол» ер адамға да, әйелге де айтылады, ал етістіктің өткен шақ түрі де бірдей. Әңгімені айтып бергенде есімдік оңай шатасады.
Шатастырмаңыз
was/were және -ed етістіктері — Was/were адамды сипаттамамен немесе орынмен байланыстырады (I was tired). Қимыл етістіктері -ed алады және оларға was керек емес. A1-26 қараңыз.
Қосымша буын бар ма, жоқ па? — -ed жалғауы бар етістіктердің көбі буын қоспайды. Walked бір буыннан тұрады; waited екі буыннан тұрады.
Past Simple және Present Simple — Present Simple қазіргі және әрқашанғы жағдайды сипаттайды (A1-12 қараңыз); Past Simple біткен уақытты сипаттайды.
Жазылуы мен айтылуы
- -ed жалғауының үш дыбысы: /t/ (stopped /stɒpt/ (UK), /stɑːpt/ (US)), /d/ (played /pleɪd/), /ɪd/ (wanted /ˈwɒntɪd/ (UK), /ˈwɑːntɪd/ (US)). US ағылшынында қосымша буын көбінесе /əd/ болып айтылады.
- Ереже соңғы әріпке емес, соңғы дыбысқа байланысты. /t/ немесе /d/ дыбысынан кейін → /ɪd/. Қатаң дыбыстардан кейін (/p/, /k/, /s/, /ʃ/, /tʃ/, /f/, /θ/) → /t/. Қалған дыбыстардан кейін → /d/. Бұл қазақшадағы «кетті» және «барды» айырмашылығына ұқсайды. Laughed /f/ дыбысымен аяқталады → /lɑːft/ (UK), /læft/ (US).
- Жазылуына қарап оқымаңыз: worked сөзін «ворк-ед» деп екі буынмен айтпаңыз. Ол бір буын: /wɜːkt/.
- Тексеру үшін қолыңызды тамағыңызға қойыңыз: етістіктің соңғы дыбысында (play, live, call) діріл сезілсе, жалғау /d/; сезілмесе (stop, work, kiss), /t/.
- Жылдам сөйлеуде /t/ немесе /d/ келесі сөзге қосылып кетеді: I watched TV жылдам t дыбысымен «I watch TV» сияқты естіледі, оны тыңдап көріңіз.
- Еселену екпінге байланысты: prefer → preferred, бірақ open → opened, visit → visited.
Алтын ереже
Дұрыс етістіктің өткен шағы = етістік + -ed, барлық жаққа бірдей, жіктік жалғау жоқ. Жазылуын тексеріңіз (lived, studied, stopped), ал қосымша буынды тек t немесе d дыбысынан кейін қосыңыз (wanted, needed). «Еді» сөзін was деп аудармаңыз.
Жаттығулар
A. Құрылым
Етістіктерді Past Simple түрінде жазыңыз.
-
I (watch) a film last night.
-
She (study) for three hours.
-
We (stop) for lunch at a small café.
-
They (live) in Spain for two years.
-
He (plan) a surprise party.
-
My brother (play) football yesterday.
-
The bus (arrive) late.
B. Мағына
Сұрақтарға ағылшынша жауап беріңіз (yes / no, t / d) немесе дұрыс жауапты таңдаңыз.
-
-ed қосымша буын қоса ма? needed
-
-ed қосымша буын қоса ма? cooked
-
Жалғау қалай естіледі: "t" әлде "d"? cleaned
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: I … the kitchen yesterday.
-
Дұрыс жауапты таңдаңыз: We moved here three years ….
C. Қатені табыңыз
Әр сөйлемде бір қате бар немесе сөйлем дұрыс. Түзетілген сөйлемді жазыңыз немесе correct деп жазыңыз.
-
I visitted my cousin.
-
He finish work at six yesterday.
-
We was arrived late.
-
She tried a new recipe last night.
D. Мәтін ішінде
Етістіктерді Past Simple түрінде жазыңыз.
On Saturday I 17 (stay) at home. In the morning I 18 (clean) the flat, and in the afternoon I 19 (try) a new recipe. On Sunday my friends 20 (invite) me to the park. We 21 (walk) by the river and 22 (chat) for hours.
E. Сіздің кезегіңіз
Ағылшынша жазыңыз.
-
Өткен демалыста істеген үш нәрсеңізді дұрыс етістіктермен жазыңыз.
-
Балалық шағыңыз туралы when I was a child тіркесімен бір сөйлем жазыңыз.
F. Аралас қайталау
Алдыңғы сабақтарды қайталаңыз.
-
A1-26 Was және were қазақша: be етістігінің өткен шағы, there was, I was born Дұрыс жауапты таңдаңыз: Yesterday I … very busy.
-
A1-22 Present Continuous қазақша: I'm working, қазір не болып жатыр? -ing формасын жазыңыз: stop
-
A1-12 Present Simple қазақша: I work, she works, -s қашан жалғанады? Дұрыс жауапты таңдаңыз: Now she … in Rome, but in 2015 she lived in Milan.
Жауаптар
A. Құрылым
- watched
- studied
- stopped
- lived
- planned
- played
- arrived
B. Мағына
- yes
- no
- d
- cleaned
- ago
C. Қатені табыңыз
- I visited my cousin.
- He finished work at six yesterday.
- We arrived late.
- ✓ She tried a new recipe last night.
D. Мәтін ішінде
- stayed
- cleaned
- tried
- invited
- walked
- chatted
E. Сіздің кезегіңіз
- I cleaned my room. I watched a film. I called my sister.
- When I was a child, I played football every day.
F. Аралас қайталау
- was
- stopping
- lives
