Present Perfect кыргызча: just, already жана yet – «жаңы эле», «эбак», «али»
Present Perfect: Just, Already, Yet
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз азыр да маанилүү болгон өткөн аракеттер жөнүндө айта аласыз (I've lost my keys), жаңылыкты билдире аласыз, ошондой эле just, already жана yet сөздөрүн сүйлөмдүн туура жерине коё аласыз.
Негизги ой
Бүгүнкү иштериңиздин тизмесин элестетиңиз. Кээ бир иштердин жанында белги (✓) бар, кээ биринде жок. Тизмени караганда ар бир ишти качан аткарганыңызды сурабайсыз. Сиз мындай деп сурайсыз: азыр эмне бүттү, эмне бүтө элек?
Бул сабакта Present Perfect (учур чактын аткарылган түрү) дал ушул ишти аткарат. Ал өткөн аракетти азыркы учурдан карайт, анткени анын натыйжасы азыр бар: I've lost my keys (ошондуктан үйгө кире албайм). She's broken her arm (ошондуктан теннис ойной албайт).
Үч кичинекей сөз тизмедеги белгилерди сүрөттөйт. Just – жаңы эле коюлган белги: бул бир аз мурун болду. Already – эрте же азырга чейин коюлган белги: I've already paid. Yet – азырынча белгиси жок, бирок белги коюларын күткөн иш: I haven't called her yet. Тизме азыр жөнүндө, ошондуктан этиш да азыр жөнүндө: have/has + үчүнчү форма.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргызча бул маанилерди көбүнчө жаңы эле / эми эле (just), эбак / мурунтан эле / да (already) жана али … -а элек (not … yet) менен айтабыз. Этиш болсо көбүнчө өткөн чакта турат: «Катыңды жаңы эле көрдүм», «Ачкычымды жоготуп алдым». Англисчеде натыйжа азыр маанилүү болгондо Present Perfect колдонулат – анткени англисче чакты кыргызча форма эмес, убакыт жана маани чечет. Жаңы кабар үчүн кыргызча -ыптыр формасы («Мария төрөптүр!», «Жамгыр токтоптур») англисче Present Perfect-ке жакын. Эң көп кыйынчылык – сөздүн орду. Кыргызча «жаңы эле», «эбак», «али» этиштен мурун, көбүнчө сүйлөмдүн башында турат. Англисчеде just жана already have / has менен үчүнчү форманын ортосунда, ал эми yet сүйлөмдүн аягында турат.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Ачкычымды жоготуп алдым. | I've lost my keys. | кыргызча өткөн чак; натыйжа азыр → Present Perfect |
| Катыңды жаңы эле көрдүм. | I've just seen your message. | «жаңы эле» → just, have жана seen ортосунда |
| Саат он эле болду, ал эбак эле үй тапшырмасын бүтүрүп койду. | It's only ten o'clock, and she's already finished her homework. | «эбак эле» → already |
| Төлөп да койдуңбу? Тез экен! | Have you already paid? That was quick! | таң калуу: «да» ≈ already суроодо |
| Али чече элекмин. | I haven't decided yet. | «али … -а элек» → not … yet, yet аягында |
| «Кечки тамак даяр болдубу?» «Али элек.» | "Is dinner ready?" "Not yet." | Бул жерде да ушундай: кыска жооп |
| Уктуңбу? Мария төрөптүр! | Have you heard? Maria has had her baby! | «-ыптыр» = жаңы кабар → Present Perfect |
| Жаңы жумуш таптым. Бүгүн эртең менен чалышты. | I've found a new job. They called me this morning. | кабар, андан кийин убакыт → Past Simple (жөнөкөй өткөн чак) |
| Мага сэндвич эле керек. | I just want a sandwich. | «эле» = гана → just = only |
Кыскасы: натыйжа азыр маанилүү болсо → have / has + үчүнчү форма; «жаңы эле» → just, «эбак» → already – экөө тең have / has сөзүнөн кийин; «али … элек» → not … yet – сүйлөмдүн аягында.
Түзүлүшү
Present Perfect (кайталоо: A2-16)
| Ээ | have / has | үчүнчү форма |
|---|---|---|
| I / you / we / they | have ('ve) | finished. |
| he / she / it | has ('s) | finished. |
| тануу | haven't / hasn't | finished. |
| суроо | Have you / Has she… | finished? |
She's finished her homework сүйлөмүндө 's = has: муну аракетти билдирген үчүнчү форма (бул жерде толуктооч менен) көрсөтөт. (Кээ бир үчүнчү формалар be сөзүнөн кийин сын атооч да боло алат: It's broken = it is – A2-16 караңыз.)
Just, already, yet: мааниси жана орду
| Сөз | Мааниси | Сүйлөмдүн түрү | Орду | Мисал |
|---|---|---|---|---|
| just | бир аз мурун | негизинен ырастоо | have/has менен үчүнчү форманын ортосунда | I've just finished. |
| already | азырга чейин; күтүлгөндөн эрте | ырастоо жана суроо | have/has менен үчүнчү форманын ортосунда, же аягында | She's already left. / She's left already. |
| yet | азырга чейин (жана болот деп күтөбүз) | тануу жана суроо | сүйлөмдүн аягында | I haven't eaten yet. / Have you eaten yet? |
Yet менен кыска жооп: "Is it ready?" "Not yet."
Колдонулушу
1Натыйжасы азыр бар өткөн аракет
Өткөн аракеттин натыйжасы азыр маанилүү болсо, Present Perfect колдонуңуз. Качан болгонун айтпайбыз; негизгиси – натыйжа. Кыргызча бул жерде көбүнчө өткөн чак же «-ыптыр» формасы турат.
2Just = бир аз мурун
Just сөзүн have/has менен үчүнчү форманын ортосуна коюңуз. Ал аракет жаңы эле болгонун көрсөтөт. Кыргызча «жаңы эле» же «эми эле» дейбиз жана аны этиштен мурун коёбуз.
3Already = азырга чейин, же күтүлгөндөн эрте
Already адатта have/has менен үчүнчү форманын ортосунда турат. Оозеки кепте ал аягында да келе алат. Суроодо ал көбүнчө таң калууну билдирет: мынча тез? Кыргызча «эбак», «мурунтан эле» же таң калганда «да» дейбиз («Бүтүп да калдыңбы?»).
4Yet = азырга чейин, бирок күтөбүз
Yet сөзүн тануу жана суроолуу сүйлөмдөрдө колдонуңуз. Ал адатта сүйлөмдүн аягында, толуктоочтон кийин турат. Yet менен тануу сүйлөм «азыр жок, бирок кийин болот окшойт» дегенди билдирет. Кыргызча «али … -а элек» дейбиз; «али» этиштен мурун турат, ал эми yet – аягында.
5Жаңылык айтуу
Жаңы кабарды көбүнчө Present Perfect менен айтабыз, анткени кабар жаңы жана азыр маанилүү. Чоо-жайын (качан, кайда, кантип) кошкондо, адатта Past Simple колдонобуз – A2-19 караңыз. Кыргызча жаңы, кийин билген кабар үчүн көбүнчө «-ыптыр» формасы колдонулат.
6Америкалык англисче: just, already жана yet менен Past Simple
Америкалык англисчеде just, already жана yet менен Past Simple абдан көп колдонулат. Эки форма тең туура. Британ англисчеси адатта Present Perfect-ти тандайт. Бул курста биз Present Perfect-ти машыктырабыз.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Жаңы эле…» сүйлөмдүн башында → Just I have… Кыргызча «жаңы эле», «эбак» көбүнчө сүйлөмдүн башында турат: «Жаңы эле Караколдогу тиш дарыгерден келдим». Англисчеде just жана already сүйлөмдү баштабайт: алар have / has менен үчүнчү форманын ортосунда турат.
2. «Али таба элек» → yet hasn't found. Кыргызча «али» этиштен мурун турат: «Агам Бишкектен али батир таба элек». Ошондуктан англисчеде yet сөзүн да этиштин алдына коюу оңой. Англисче yet сүйлөмдүн аягында, толуктоочтон кийин турат.
3. «Кечээ кечинде жаңы эле келишти» → have just arrived last night. Кыргызча «жаңы эле» убакыт сөзү менен бирге колдонула берет: «Бөлөлөрүбүз кечээ кечинде жаңы эле Таластан келишти». Англисчеде last night, yesterday сыяктуу бүткөн убакыт аталса, Present Perfect колдонулбайт, Past Simple керек.
Чаташтырбаңыз
Суроодогу yet жана already – Yet – бейтарап суроо: болот деп күтөсүз. Already таң калууну билдирет: күтүлгөндөн эрте болду. Кыргызча «бүттүңбү?» жана «бүтүп да калдыңбы?» деп айырмалайбыз.
just = бир аз мурун жана just = гана – Present Perfect менен just көбүнчө «бир аз мурун» дегенди билдирет. Башка сүйлөмдөрдө ал «гана» дегенди билдириши мүмкүн. Кыргызча «эле» да ушундай эки маанини берет: «жаңы эле» жана «сэндвич эле».
yet жана still – Still (бир нерсе уланып жатат: I still haven't finished) жана any more / no longer B1-33 сабагында. Present Perfect менен Past Simple-дын бирин тандоо A2-19 сабагында.
Жазылышы жана айтылышы
- Оозеки кепте have жана has кыскартылат жана угулбай калышы оңой: I've just seen it /aɪv dʒʌst siːn ɪt/, She's already left /ʃiːz ɔːlˈredi left/. Кичинекей /v/ же /z/ тыбышын угуңуз.
- already бир сөз, басым экинчи муунга түшөт: /ɔːlˈredi/. Кыргызча адатка салып басымды акыркы муунга койбоңуз. Аны all ready (эки сөз = толук даяр: We're all ready to go) менен чаташтырбаңыз.
- just /dʒʌst/: /ʌ/ – кыска, ооз бир аз ачылган үндүү, «жаст» же «жуст» эмес. Башындагы /dʒ/ кыргыздын «ж» тыбышына жакын – бул сизге жеңил. I've just… дегенде just сөзүнө басым түшөт.
- yet /jet/ yes сөзү сыяктуу башталат. Ооба / жок суроосунун аягында үн адатта көтөрүлөт: Have you finished yet?
Алтын эреже
Өткөн аракет азыр маанилүү болсо, have/has + үчүнчү форма колдонуңуз. Just жана already сөздөрүн have/has менен үчүнчү форманын ортосуна коюңуз (already аягында да келе алат). Yet сөзүн тануу жана суроолуу сүйлөмдөрдүн аягына коюңуз. Кыргызча «жаңы эле», «эбак», «али» сүйлөмдүн башында турса да, англисчеде алардын орду башка.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Бул көнүгүүлөрдө Present Perfect колдонуңуз (британ англисчесиндеги форма). Америкалык Past Simple формасы (I just ate) да туура – 6-колдонууну караңыз.
-
I can't find my wallet. I (lose) it.
-
Just сөзүн туура жерге коюңуз: She has called me.
-
Yet сөзүн туура жерге коюңуз: They haven't replied to my email.
-
Already сөзүн туура жерге коюңуз: I've paid for the tickets.
-
"Is Tom here?" "No, he (just / leave)."
-
the film (start) yet?
B. Мааниси
Маанисине ылайык жоопту тандаңыз.
-
Туура жоопту тандаңыз: "Do you want to see this film?" "No, I've … seen it."
-
Туура жоопту тандаңыз: I haven't had breakfast ….
-
Кайсы суроо таң калууну билдирет?
-
Сиз аябай ачкасыз. Эмне үчүн экенин айтыңыз:
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз. Оңдогондо Present Perfect колдонуңуз.
-
I've finished just my work.
-
Have you yet called your mum?mum (UK), mom (US)
-
She has already went to bed.
-
We haven't booked the hotel yet.
D. Текстте
Диалогду толуктаңыз. Этиштер үчүн Present Perfect колдонуңуз.
Mia: Hi Leo! We 15 (just / arrive) at the new flat!
Leo: Great! Have you unpacked 16?
Mia: No, not yet. But Sam 17 (already / build) the bed!
Leo: Wow! 18 the internet (start) working yet?
Mia: No, it 19 (not / start) yet. I'm using my phone.
E. Сиздин кезегиңиз
Өзүңүз жөнүндө англисче жазыңыз.
-
Бүгүн эбак аткарган эки ишиңиз жана али аткара элек бир ишиңиз жөнүндө жазыңыз.
-
Досуңузга кыска бир жакшы кабар жазыңыз. Present Perfect жана just колдонуңуз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
A2-16 Present Perfect кыргызча: Have you ever…? Жашоо тажрыйбасы жөнүндө "Where's Dad?" "He's ___ … to the shop. He'll be back in ten minutes."
-
A2-16 Present Perfect кыргызча: Have you ever…? Жашоо тажрыйбасы жөнүндө you ever (eat) Korean food?
-
A1-28 Past Simple кыргызча: туура эмес этиштер, did жана didn't Past Simple жана үчүнчү формасын жазыңыз: write
Жооптор
A. Түзүлүшү
- 've lost / have lost
- She has just called me. / She's just called me.
- They haven't replied to my email yet.
- I've already paid for the tickets. / I've paid for the tickets already.
- 's just left / has just left
- Has … started
B. Мааниси
- already
- yet
- Have you finished already?
- I haven't eaten yet.
C. Катаны табыңыз
- I've just finished my work. / I have just finished my work.
- Have you called your mum yet?
- She has already gone to bed. / She's already gone to bed. / She has gone to bed already.
- ✓ We haven't booked the hotel yet.
D. Текстте
- 've just arrived / have just arrived
- yet / already
- has already built / 's already built
- Has … started
- hasn't started / has not started
E. Сиздин кезегиңиз
- I've already had breakfast. I've already answered my emails. I haven't been to the gym yet.
- Guess what! I've just passed my driving test!
F. Аралаш кайталоо
- gone
- Have … eaten
- wrote … written
