Past Simple кыргызча: туура этиштер жана -ed мүчөсү
Past Simple: Regular Verbs
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз туура этиштер менен өткөндө бүткөн иш-аракеттер жөнүндө айта аласыз (I worked, she studied, we stopped), -ed мүчөсүн туура жазасыз, аны үч түрдүү айтасыз жана өткөн чактагы убакыт сөздөрүн колдоносуз.
Негизги ой
Past Simple (жөнөкөй өткөн чак) бүткөн иш-аракет жөнүндө айтат: ал болду, аягына чыкты жана өтүп кеткен убакытка таандык – yesterday, last year, in 2010. Азыр жабылып калган эшикти элестетиңиз. Иш-аракет эшиктин аркы жагында калды. Ал бүттү, биз ага артка кылчайып карайбыз.
Көпчүлүк этиштерде англис тили өткөн чакты бир кичинекей мүчө менен белгилейт: -ed. Work → worked. Play → played. Live → lived. Мындай этиштер туура этиштер (regular verbs) деп аталат, анткени алардын баары ушул эрежени ээрчийт. (Эрежеге баш ийбеген этиштер, мисалы, go → went, A1-28 сабагында.)
Дагы бир жакшы кабар бар. Past Simple бардык жак үчүн бир форма: I worked, you worked, she worked, they worked. He / she / it менен -s жок, ырастоо сүйлөмдө was же башка көмөкчү этиш да жок. Бир нече жазылыш эрежесин жана -ed мүчөсүнүн айтылышын үйрөнсөңүз болду – көп учурда бул өзүнчө муун эмес, бир кичинекей тыбыш гана.
Кыргыз тили жана англис тили
Бул жерде да ушундай: кыргызча да өткөндө бүткөн, өзүңүз билген окуяны өзүнчө мүчө – -ды / -ди / -ду / -дү («иштедим», «бардым») – көрсөтөт. Бирок кыргызча бул мүчөдөн кийин жак мүчөсү келет («иште-ди-м», «иште-ди-к»), англисчеде -ed бардык жак үчүн бирдей. Кыргызча башка өткөн чак формалары да бар: -ган («жашаганмын»), -ган эле («жашаган элем»), -чу («барчумун»). Англисчеде бул учурлардын көбүндө да жөн гана -ed формасы колдонулат – was кошулбайт. Англисче чакты кыргызча форма эмес, убакыт чечет.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Мен иштедим. / Ал иштеди. | I worked. / She worked. | кыргызча жак мүчөсү өзгөрөт; англисче бардык жакта бир форма |
| Кечээ эжеме чалдым. | Yesterday I called my sister. | Бул жерде да ушундай: бүткөн иш → -ды / -ed; бирок англисче этиш ээден кийин дароо |
| Ал кезде Ошто жашаган элем. | At that time I lived in Osh. | «-ган элем» → жөн гана -ed; was кошулбайт |
| Бала кезимде мектепке жөө барчумун. | When I was a child, I walked to school. | адат маанисиндеги -чу → да -ed |
| Эшикти ачып, жарыкты күйгүзүп, кыйкырып жибердим. | I opened the door, turned on the light and screamed. | кыргызча -ып менен байланыштырабыз; англисче ар бир этиш -ed алат |
Кыскасы: кыргызча «-дым», «-ган», «-ган элем», «-чу» деген жерде англисчеде көп учурда бир эле форма – этиш + -ed. Ал бардык жак үчүн бирдей, ага was кошулбайт, ал эми yesterday, last week сыяктуу сөздөр ээ менен этиштин ортосунда эмес, сүйлөмдүн башында же аягында турат.
Түзүлүшү
Бардык жак үчүн бир форма
| Ээ | Past Simple |
|---|---|
| I / you / he / she / it / we / they | worked yesterday. |
| I / you / he / she / it / we / they | played tennis. |
-ed мүчөсүнүн жазылышы
| Эреже | Мисалдар |
|---|---|
| Көпчүлүк этиштер: + ed | work → worked, clean → cleaned, want → wanted |
| Этиш -e менен бүтсө: + d | live → lived, like → liked, arrive → arrived, dance → danced |
| Үнсүз тамга + y: y → ied | study → studied, carry → carried, try → tried |
| Үндүү тамга + y: + ed (өзгөрбөйт) | play → played, stay → stayed, enjoy → enjoyed |
| Акыркы муун басымдуу, бир үндүү + бир үнсүз: үнсүз эки эселенет | stop → stopped, plan → planned, prefer → preferred |
| Акыркы муун басымсыз: эки эселенбейт | visit → visited, open → opened, listen → listened |
| w, x же y менен бүтсө: эки эселенбейт | snow → snowed, fix → fixed, play → played |
| Бир үндүү + l | travel → travelled (UK) / traveled (US), cancel → cancelled (UK) / canceled (US) |
-ed мүчөсүнүн айтылышы (кененирээк «Жазылышы жана айтылышы» бөлүмүндө)
| Тыбыш | Качан | Мисалдар |
|---|---|---|
| «id» – кошумча муун | t же d тыбышынан кийин | wanted, waited, needed, decided |
| «t» | p, k, s, sh, ch, f сыяктуу тыбыштардан кийин | stopped, worked, kissed, washed, watched, laughed |
| «d» | калган бардык тыбыштардан кийин, үндүүлөрдөн кийин да | played, lived, called, cleaned, studied |
Убакыт сөздөрү: yesterday, yesterday evening, last night / week / month / year, three days ago, a long time ago, in 2010, in March, when I was a child.
Тануу жана суроо (didn't, Did you…?) A1-28 сабагында.
Колдонулушу
1Өткөндөгү белгилүү бир убакытта бүткөн иш-аракеттер
Өткөндө башталып, өткөндө бүткөн иш-аракет үчүн Past Simple колдонуңуз. Көп учурда анын качан болгонун айтабыз.
2Бири-биринен кийин болгон иш-аракеттер
Аңгемедегидей бири-биринен кийин болгон иш-аракеттер үчүн Past Simple колдонуңуз. Кыргызча мындай учурда этиштерди -ып менен байланыштырып, акыркысына гана -ды жалгайбыз. Англисчеде ар бир этиш -ed алат.
3Өткөндөгү кырдаалдар жана кайталанган иш-аракеттер
Өткөндө бир канча убакыт созулган кырдаалдар жана көп жолу кайталанган иш-аракеттер үчүн да Past Simple колдонуңуз. Кыргызча мындай учурда көп -ган же -чу формасын колдонобуз. (used to үчүн A2-28 караңыз.)
4Бардык жак үчүн бир форма
Past Simple формасы бардык ээ үчүн бирдей – he / she / it менен -s жок. Кыргызча жак мүчөсү өзгөрөт («окудум», «окуду»), англисче өзгөрбөйт.
5Өткөн чактагы убакыт сөздөрү
Убакыт сөзүн сүйлөмдүн аягына же башына коюңуз. Ago убакыт аралыгынан кийин келет. Last же yesterday алдына предлог коюлбайт (A1-20 караңыз).
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Мен кечээ … чалдым» → I yesterday called. Кыргызча убакыт сөзү көбүнчө ээден кийин, этиштин алдында турат: «Мен кечээ таежеме чалдым», «Атам былтыр жумушун алмаштырды». Сөзмө-сөз которсоңуз, yesterday, last year ээ менен этиштин ортосуна түшөт. Англисчеде этиш ээден кийин дароо келет, ал эми убакыт сөзү сүйлөмдүн башында же аягында турат.
2. «Жашаган элем» → I was lived. Кыргызча -ган эле формасы өткөн чакта көп колдонулат: «Ал кезде Ошто жашаган элем», «Апам ооруканада иштеген эле». Бул жердеги эле was сыяктуу сезилет, ошондуктан англисчеде was + -ed пайда болот. Англисчеде мындай учурда жөн гана -ed формасы колдонулат, was кошулбайт.
3. «Тазалап, жууп, бышырдык» → clean, wash and cooked. Кыргызча бир нече иш-аракетти катары менен айтканда, алдыңкы этиштер -ып формасында калат, өткөн чактын -ды мүчөсү акыркы этишке гана жалганат: «Короону тазалап, килемдерди жууп, палоо бышырдык». Ошондуктан англисчеде да -ed мүчөсүн акыркы этишке гана кошуп, калгандарын негизги формада калтырып коюу оңой. Англисчеде ар бир этиш өзүнчө -ed алат.
Чаташтырбаңыз
was / were жана -ed этиштер – Was / were адамды сыпатка же орунга байлайт (I was tired). Кыймыл этиштери -ed алат жана was кереги жок. A1-26 караңыз.
Кошумча муун барбы же жокпу? – -ed этиштеринин көбү кошумча муун кошпойт. Walked – бир муун; waited – эки муун.
Past Simple жана Present Simple – Present Simple азыркы жана дайымкы нерсени сыпаттайт (A1-12 караңыз); Past Simple бүткөн убакытты сыпаттайт.
Жазылышы жана айтылышы
- -ed мүчөсүнүн үч тыбышы: /t/ (stopped /stɒpt/ (UK), /stɑːpt/ (US)), /d/ (played /pleɪd/), /ɪd/ (wanted /ˈwɒntɪd/ (UK), /ˈwɑːntɪd/ (US)). US англисчесинде кошумча муун көбүнчө /əd/.
- Эреже акыркы тамгага эмес, акыркы тыбышка байланыштуу. /t/ же /d/ тыбышынан кийин → /ɪd/. Үнсүз тыбыштардан кийин (/p/, /k/, /s/, /ʃ/, /tʃ/, /f/, /θ/) → /t/. Калган тыбыштардан кийин → /d/. Laughed /f/ тыбышы менен бүтөт → /lɑːft/ (UK), /læft/ (US).
- Кыргызча сөздү жазылышы боюнча окуп көнгөнбүз, ошондуктан worked сөзүн «воркед», played сөзүн «плэйед» деп окуп жиберүү оңой. Мындай айтпаңыз: worked бир муун – аягында жөн гана кыска /t/, played да бир муун – аягында /d/.
- Колуңузду тамагыңызга коюп текшериңиз: этиштин акыркы тыбышында титирөө сезилсе (play, live, call), мүчө /d/ болот; сезилбесе (stop, work, kiss), /t/ болот.
- /d/ мүчөсүн аягында катуулатып /t/ кылбаңыз: played /pleɪd/ менен plate /pleɪt/ ар башка сөздөр.
- Тез кепте /t/ же /d/ көп учурда кийинки сөзгө кошулуп кетет: I watched TV «I watch TV» сыяктуу угулат, бирок кыска t менен – аны угууга аракет кылыңыз.
- Эки эселенүү басымга жараша болот: prefer → preferred, бирок open → opened, visit → visited.
Алтын эреже
Туура этиштин өткөн чагы = этиш + -ed, бардык жак үчүн бирдей – кыргызча «-дым», «-ган элем» же «-чу» десеңиз да, was кошпоңуз. Жазылышын текшериңиз (lived, studied, stopped) жана кошумча муунду t же d тыбышынан кийин гана кошуңуз (wanted, needed).
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Этиштерди Past Simple формасына коюңуз.
-
I (watch) a film last night.
-
She (study) for three hours.
-
We (stop) for lunch at a small café.
-
They (live) in Spain for two years.
-
He (plan) a surprise party.
-
My brother (play) football yesterday.
-
The bus (arrive) late.
B. Мааниси
Суроолорго англисче жооп бериңиз же туура жоопту тандаңыз.
-
-ed кошумча муун кошобу (yes / no)? needed
-
-ed кошумча муун кошобу (yes / no)? cooked
-
Аягы кайсы тыбыш менен айтылат: «t» же «d»? cleaned
-
Туура жоопту тандаңыз: I … the kitchen yesterday.
-
Туура жоопту тандаңыз: We moved here three years ….
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
I visitted my cousin.
-
He finish work at six yesterday.
-
We was arrived late.
-
She tried a new recipe last night.
D. Текстте
Этиштерди Past Simple формасына коюңуз.
On Saturday I 17 (stay) at home. In the morning I 18 (clean) the flat, and in the afternoon I 19 (try) a new recipe. On Sunday my friends 20 (invite) me to the park. We 21 (walk) by the river and 22 (chat) for hours.
E. Сиздин кезегиңиз
Өзүңүз жөнүндө англисче жазыңыз.
-
Өткөн дем алыш күндөрү кылган үч ишиңизди туура этиштер менен жазыңыз.
-
Балалык кезиңиз жөнүндө when I was a child менен бир сүйлөм жазыңыз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
A1-26 Was жана were кыргызча: be этишинин өткөн чагы Туура жоопту тандаңыз: Yesterday I … very busy.
-
A1-22 Present Continuous кыргызча: I'm working – азыр эмне болуп жатат? -ing формасын жазыңыз: stop
-
A1-12 Present Simple кыргызча: I work, she works – -s мүчөсү качан жалганат? Туура жоопту тандаңыз: Now she … in Rome, but in 2015 she lived in Milan.
Жооптор
A. Түзүлүшү
- watched
- studied
- stopped
- lived
- planned
- played
- arrived
B. Мааниси
- yes
- no
- d
- cleaned
- ago
C. Катаны табыңыз
- I visited my cousin.
- He finished work at six yesterday.
- We arrived late.
- ✓ She tried a new recipe last night.
D. Текстте
- stayed
- cleaned
- tried
- invited
- walked
- chatted
E. Сиздин кезегиңиз
- I cleaned my room. I watched a film. I called my sister.
- When I was a child, I played football every day.
F. Аралаш кайталоо
- was
- stopping
- lives
