Present Perfect же Past Simple? Айырмасы кыргызча түшүндүрүлөт
Present Perfect or Past Simple?
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз Present Perfect (учур чактын аткарылган түрү: I've been to Mexico) менен Past Simple (жөнөкөй өткөн чак: I went to Mexico last summer) чактарынын бирин убакытка карап тандай аласыз: ал али ачыкпы же бүттүбү. Ошондой эле тажрыйбадан анын чоо-жайына өтө аласыз.
Негизги ой
Эки чак тең өткөн нерселер жөнүндө айтат. Айырма – сиз ойлоп жаткан убакыт мезгилинде.
A1-27 сабагындагы жабык эшик эсиңиздеби? Бүткөн убакыт жабык эшиктин аркасында калат. Эми дүкөндүн эшигиндеги жазууну элестетиңиз. Past Simple менен жазуу CLOSED (жабык) дейт: убакыт бүттү – yesterday, last year, in 2010, two days ago. Ал убакытта мындан ары эч нерсе боло албайт. I drank three coffees yesterday.
Present Perfect менен жазуу OPEN (ачык) дейт: убакыт мезгили али уланып жатат – today, this week, so far, in my life. Дагы бир нерсе болушу мүмкүн. I've drunk three coffees today – күн али бүтө элек.
Ошондуктан тандоодон мурун өзүңүздөн сураңыз: убакыт бүттүбү? Эгер качан экенин айтсаңыз же сурасаңыз (бүткөн убакыт), жазуу жабык: Past Simple. Убакыт али ачык болсо же бүгүнкү күнгө чейинки бүт жашооңуз жөнүндө ойлосоңуз, Present Perfect табигый тандоо. Бирок эки адам тең билген белгилүү бир өткөн окуя жөнүндө сөз болсо, убакытты билдирген сөз жок болсо да, Past Simple колдонулат: Nice jacket! Where did you buy it?
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргыз тилинде өткөн чактын бир нече формасы бар. -ды («бардым», «көрдүм») адатта өзүңүз билген, так өткөн окуяны билдирет. -ган («баргам», «барганмын», «көргөн экен») мурун болгон окуяны, тажрыйбаны же кийин билген нерсени айта алат. Present Perfect-ти -ган формасына барабар деп ойлоо оңой, бирок андай эмес, ал эми Past Simple да дайыма -ды формасына туура келе бербейт. Англисче чакты кыргызча форма эмес, убакыт чечет: ал бүттүбү же али ачыкпы? Мисалы, «Бүгүн үч чыны кофе ичтим» жана «Кечээ үч чыны кофе ичтим» кыргызча бирдей -ды менен айтылат, англисче болсо биринчиси I've drunk, экинчиси I drank. Тескерисинче, «2015-жылы жазган» деген -ган формасы жыл аталгандыктан англисче Past Simple болот.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Бүгүн үч чыны кофе ичтим. | I've drunk three coffees today. | кыргызча -ды, бирок today али бүтө элек → Present Perfect |
| Кечээ үч чыны кофе ичтим. | I drank three coffees yesterday. | ошол эле -ды; yesterday бүттү → Past Simple |
| Ал биринчи китебин 2015-жылы жазган. | She wrote her first book in 2015. | кыргызча -ган, бирок жыл аталды → Past Simple |
| Мен Мексикада эки жолу болгонмун. | I've been to Mexico twice. | тажрыйба, убакыт айтылган жок → Present Perfect |
| Ат минип көргөнсүңбү? | Have you ever ridden a horse? | «-ып көр-» тажрыйбаны билдирет; англисче Have you ever…? |
| эки күн мурун | two days ago | «мурун» сандан кийин = ago; before эмес |
| Качан келдиңиз? | When did you arrive? | Бул жерде да ушундай: кыргызча -ды, англисче Past Simple |
| Мен биринчи жолу жалгыз учуп жатам. | This is the first time I've flown alone. | кыргызча учур чак (же -ды); англисче the first time + Present Perfect |
Кыскасы: кыргызча кайсы форма колдонуларын эмес, убакытты караңыз. Убакыт бүттү, «качан?» деген суроо же «… мурун» → Past Simple; убакыт али ачык же убакыт айтылбаган жашоо тажрыйбасы → Present Perfect.
Түзүлүшү
Убакытты билдирген сөздөр: ачыкпы же жабыкпы?
| Present Perfect – убакыт али ачык же бүгүнкү күнгө чейинки жашоо | Past Simple – бүткөн убакыт |
|---|---|
| today, this week, this month, this year (бүгүн, ушул жумада, ушул айда, быйыл) | yesterday, last week, last month, last year (кечээ, өткөн жумада, өткөн айда, былтыр) |
| this morning (азыр али эртең менен) | this morning (азыр түштөн кийин) |
| ever, never (бүгүнкү күнгө чейинки жашооңузда), so far, up to now (азырга чейин) | in 2010, at three o'clock, two days ago (эки күн мурун) |
| убакыт айтылбайт: жашооңуздагы тажрыйба | убакыт айтылбайт: экөөбүз тең билген белгилүү бир окуя (Where did you buy it?) |
| recently (Past Simple менен да болот: I recently moved) | when I was a child (бала кезимде), When…? What time…? |
Бир эле окуя эки чакта
| Present Perfect | Past Simple |
|---|---|
| I've been to Mexico. (тажрыйба, убакыт жок) | I went to Mexico last summer. (бүткөн убакыт) |
| She's written two books so far. (али ачык) | She wrote her first book in 2015. (бүттү) |
| Have you seen Tom this week? | Did you see Tom last week? |
Сүйлөшүүдөгү кадимки үлгү: адегенде Present Perfect (тажрыйба), андан кийин чоо-жайы үчүн Past Simple. "Have you ever been to Rome?" "Yes, I went there in 2019. It was beautiful."
Колдонулушу
1Бүтө элек убакыт жана бүткөн убакыт
Бүтө элек мезгилдер менен (today, this week, this year, so far) Present Perfect колдонулат. Бүткөн убакыт менен (yesterday, last year, in 2015, ago) Past Simple колдонулат. Кыргызча экөөндө тең көбүнчө -ды формасы турат, ошондуктан убакытты билдирген сөзгө караңыз.
2Тажрыйба жана белгилүү бир өткөн окуя
Убакыт айтылбаган жашоо тажрыйбасы үчүн Present Perfect колдонулат. Белгилүү бир окуянын чоо-жайын (качан, кайда, ким менен, кандай болгонун) айтканда же сураганда Past Simple-га өтүңүз.
3Ever, never, the first time, the best… I've ever
Бүт жашооңуз жөнүндө суроолордо (Have you ever…?) жана бүгүнкү күнгө чейинки жашооңуз жөнүндө сүйлөмдөрдө (I've never…) Present Perfect колдонулат. (Бүткөн мезгил жөнүндө айтылса, never Past Simple менен да келет: I never saw him again.) Present Perfect ошондой эле It's the first time… тизмегинен кийин жана эң жогорку даражадагы сын атоочтон кийин келет: the best / the worst … I've ever…. Буларды туруктуу үлгү катары жаттап алыңыз.
4«Качан?» деген суроолор → Past Simple
When…? же What time…? деген суроо бүткөн убакыт жөнүндө сурайт, ошондуктан адатта Past Simple колдонулат, сүйлөшүү Present Perfect менен башталса да. Бул жерде кыргызча да ушундай: «Качан келдиңиз?» – -ды.
5Бир эле окуя: эмне өзгөрөт?
Көп окуяларды эки чакта тең айтууга болот. Чак сиздин көз карашыңызды көрсөтөт: азыркы натыйжа жана ачык убакыт (Present Perfect) же убакыты бар бүткөн окуя (Past Simple). Кыргызча котормо көп учурда бирдей болот, ошондуктан айырманы англисче чак гана көрсөтөт.
Америка англисчесинде Present Perfect колдонулчу кээ бир учурларда Past Simple да кадимки нерсе (Did you eat yet?, Did you ever see it?): A2-17 караңыз. Бүткөн убакытты билдирген сөздөр менен (yesterday, last year, ago) британ жана америка англисчесинде да Past Simple гана колдонулат.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «-ган» – Present Perfect эмес. -ган формасы да мурун болгон окуяны же тажрыйбаны айта алгандыктан, аны Present Perfect менен теңдеп коюу оңой. Бирок кыргызча -ган жыл, ай же «бала кезимде» деген сөздөр менен да эркин колдонулат: «Эжем Айда 2022-жылы Ошто тигүү цехин ачкан», «Чоң энем мага сегиз жашымда боорсок жасаганды үйрөткөн». Англисчеде бүткөн убакыт айтылса, кыргызча -ган болсо да, Past Simple керек.
2. «Бүгүн … -ды» → Past Simple. Кыргызча бүгүнкү же ушул жумадагы иштер жөнүндө да, жашоодогу тажрыйба жөнүндө да -ды формасы табигый угулат: «Бүгүн кардарлардан келген кырк катка жооп бердим», «Ысык-Көлдө үч жолу болдум». Англисчеде убакыт али бүтө элек болсо же бүт жашооңуздагы тажрыйба жөнүндө айтсаңыз, адатта Present Perfect керек. Past Simple грамматикалык жактан туура, бирок «ал мезгил бүттү» деген маанини берет.
3. «Алты жыл мурун» → before six years. Кыргызча «мурун» сөзү сандан кийин келет жана англисчеде ago да, before да болушу мүмкүн. Убакытты азыркы учурдан артка санаганда англисче ago колдонулат жана ал да сандан кийин турат: six years ago. Ошондой эле ago менен Present Perfect колдонулбайт.
4. «Биринчи жолу … -ды» → the first time I came. Кыргызча «Биздин топ Караколго кышында биринчи жолу келди» деп -ды формасын, же «Чоң ата, чоң энем Кореяга биринчи жолу учуп жатышат» деп учур чакты колдонобуз. Англисче It's / This is the first time тизмегинен кийин Present Perfect келет.
Чаташтырбаңыз
this morning: ачыкпы же жабыкпы? – Бир эле сөздөр ачык же бүткөн убакытты билдириши мүмкүн. Бул кайсы убакта сүйлөп жатканыңызга жараша болот.
ever / never жана өткөн убакыт – Have you ever…? жана I've never… дегенде мезгил – бүгүнкү күнгө чейинки бүт жашооңуз. Бүткөн убакыт ал мезгилди кесип салат. Мезгил бүткөн болсо, never Past Simple менен да келет.
How long…? жана Present Perfect – Азыр да улантылып жаткан абал үчүн (How long have you lived here?) A2-18 караңыз. Жаңылык айтып, андан кийин чоо-жайын берүү үчүн A2-17 караңыз.
Жазылышы жана айтылышы
- Тез сүйлөгөндө I've worked /aɪv wɜːkt/ менен I worked /aɪ wɜːkt/ дээрлик бирдей угулат. Кичинекей /v/ көбүнчө жалгыз айырма: аны угууга аракет кылыңыз жана убакытты билдирген сөздөргө көңүл буруңуз. /v/ айтканда үстүңкү тиштер астыңкы эринге тийип, үн чыгат.
- worked бир муун: /wɜːkt/. Жазылышы боюнча «воркед» деп окубаңыз, аягына үндүү кошпоңуз. /ɜː/ – кыргыз тилинде жок тыбыш: аны «ө» деп айтпаңыз; эриндер томолоктолбойт, бош турат.
- Туура этиштерде Past Simple жана үчүнчү форма (past participle) бирдей көрүнөт (worked – worked), ошондуктан чакты have / has көрсөтөт. Туура эмес этиштерде формалар көбүнчө ар башка: saw – seen, went – gone / been, ate – eaten.
- ago сөзүндө басым экинчи муунга түшөт: /əˈɡəʊ/ (UK), /əˈɡoʊ/ (US). Кыргызча да басым адатта акыркы муунда, бул сизге жеңил; бирок биринчи муун толук «а» эмес, кыска жана алсыз /ə/.
- ever /ˈevə/ (UK), /ˈevər/ (US): басым биринчи муунга түшөт, кыргызча адатка салып аягына басым койбоңуз. Have you ever…? деген суроолордо ever басым менен айтылат.
Алтын эреже
Бүткөн убакыт, качан экени жөнүндө суроо же белгилүү бир өткөн окуя → Past Simple. Убакыт али ачык же бүгүнкү күнгө чейинки жашоодогу тажрыйба (убакыт айтылбайт) → Present Perfect. Чоо-жайын (качан, кайда, кантип) айта баштаганда Past Simple-га өтүңүз. Кыргызча -ды же -ган формасына эмес, убакытка караңыз.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Кашаадагы этиштин туура формасын жазыңыз. Бул көнүгүүдө британ англисчесинин формаларын колдонуңуз (A2-17 караңыз, 6-колдонуу).
-
I (see) this film before.
-
I (see) this film last week.
-
you (go) out last night?
-
She (not / call) me today.
-
We (move) here in 2019.
-
This is the first time I (eat) Thai food.
B. Мааниси
Туура жоопту тандаңыз. Британ англисчесинин формаларын колдонуңуз (A2-17 караңыз, 6-колдонуу).
-
Туура жоопту тандаңыз: … three emails so far today.
-
Туура жоопту тандаңыз: … my phone on holiday last year, but a waiter found it.holiday (UK), vacation (US)
-
Азыр саат 16.00. Туура жоопту тандаңыз: … the bank this morning?
-
Туура жоопту тандаңыз: How many countries … in your life?
-
Туура жоопту тандаңыз: your new job?
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
I've visited my grandparents last weekend.
-
Have you ever eaten snails?
-
"Have you been to Berlin?" "Yes, I've been there in May."
-
When have you bought that jacket?
D. Текстте
Кашаадагы этиштердин туура формаларын жазыңыз. Британ англисчесинин формаларын колдонуңуз (A2-17 караңыз, 6-колдонуу).
Lucy: Hi Ben! I 16 (not / see) you for ages!
Ben: I know! I 17 (be) really busy this month. I 18 (start) a new job three weeks ago.
Lucy: Great! 19 you (meet) many people there yet?
Ben: Yes, a few. And I 20 (go) to the office party last Friday.
Lucy: Oh, nice! 21 you (enjoy) it?
E. Сиздин кезегиңиз
Өзүңүздүн тажрыйбаңыз жана күнүңүз жөнүндө англисче жазыңыз.
-
Өзүңүздүн бир тажрыйбаңыз жөнүндө жазыңыз. Андан кийин Past Simple менен эки деталь кошуңуз.
-
Бүгүнкү күн жөнүндө эки сүйлөм жана кечээ жөнүндө бир сүйлөм жазыңыз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
A2-18 Present Perfect, for жана since кыргызча: «…дан бери» англисче кантип айтылат? I've known Ali ten years.
-
A2-17 Present Perfect кыргызча: just, already жана yet – «жаңы эле», «эбак», «али» already сөзүн туура жерге коюңуз: I've told you.
-
A2-02 Past Simple же Past Continuous? When, while, during жана for кыргызча I (cook) dinner when you called, so I didn't answer the phone.
Жооптор
A. Түзүлүшү
- 've seen / have seen
- saw
- Did … go
- hasn't called / has not called
- moved
- 've eaten / have eaten
B. Мааниси
- I've written
- I lost
- Did you call
- have you visited
- When did you start
C. Катаны табыңыз
- I visited my grandparents last weekend.
- ✓ Have you ever eaten snails?
- Yes, I went there in May. / Yes, I was there in May.
- When did you buy that jacket?
D. Текстте
- haven't seen / have not seen
- 've been / have been
- started
- Have … met
- went
- Did … enjoy
E. Сиздин кезегиңиз
- I've been to Morocco. I went there in 2021 with my sister, and we loved the food.
- I've had two coffees today. I haven't checked my emails yet. Yesterday I worked from home.
F. Аралаш кайталоо
- for
- I've already told you. / I've told you already.
- was cooking
