Past Simple кыргызча: туура эмес этиштер, did жана didn't
Past Simple: Irregular Verbs, Did and Didn't
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз эң көп колдонулган 40 туура эмес этиштин өткөн чак формасын (went, had, saw, took…) колдоно аласыз, didn't менен тануу сүйлөм, Did…? менен суроо түзө аласыз, кыска жооп бересиз жана өткөн чак жөнүндө суроо сөз менен сурай аласыз (Where did you go?).
Негизги ой
Эң көп колдонулган англис этиштеринин көбү өткөн чакта -ed албайт. Алар формасын өзгөртөт: go → went, see → saw, eat → ate. Булар – туура эмес этиштер (irregular verbs). Алар үчүн бир эреже жок, бирок көбү окшош өзгөргөн үй-бүлөлөргө бөлүнөт. Аларды топ-топ менен үйрөнүү узун, башаламан тизмени жаттагандан алда канча жеңил.
Эми жакшы кабар. Тануу сүйлөмдө жана суроодо туура эмес форма жоголот. Did сөзүн убакыт мөөрү катары элестетиңиз. Ал бүт сүйлөмгө «ӨТКӨН ЧАК» деген мөөр басат, ошондуктан негизги этиш өткөн чакты көрсөтпөй калат. Ал негизги формасына кайтат: I went → I didn't go → Did you go?
Бул мөөр туура этиштер менен да иштейт: I worked → I didn't work → Did you work? Демек, бардык жак жана дээрлик бардык этиш үчүн бир гана көмөкчү этиш керек – did.
Be башкача. Ал тануу менен суроону өзү түзөт: I wasn't…, Were you…? (A1-26 караңыз). Can сыяктуу модалдык этиштер да did колдонбойт.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргызча өткөн чак да, тануу да, суроо да бир эле этишке мүчө болуп жалганат: «бар-ды-м», «бар-ба-ды-м», «бар-ды-ң-бы?». Англисчеде ырастоо сүйлөмдө өткөн чак этиштин өзүндө көрүнөт (went), ал эми тануу менен суроодо өткөн чактын милдетин did алат, жана негизги этиш негизги формага кайтат. Кыргызча «барбадым» дегенде өткөн чактын -ды мүчөсү сакталат, ошондуктан англисчеде да didn't went деп өткөн чакты эки жолу көрсөтүп коюу оңой.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Мен бардым. | I went. | Бул жерде да ушундай: ырастоо сүйлөмдө өткөн чак этиштин өзүндө |
| Мен барбадым. / Барган жокмун. | I didn't go. | кыргызча тануу да, өткөн чак да этиште; англисче экөө тең didn't сөзүндө, этиш – go |
| Бардыңбы? | Did you go? | кыргызча -бы; англисче Did ээнин алдында + негизги форма |
| Кайда бардың? | Where did you go? | суроо сөздөн кийин did милдеттүү |
| Эч ким келген жок. | Nobody came. | кыргызча эки тануу сөз; англисче бир гана тануу |
| Ал мага айтты. | She told me. / She said to me. | «мага айтты» → told me; said me эмес |
| Кечээ үйдө белең? | Were you at home last night? | be: did жок |
Кыскасы: ырастоо сүйлөмдө өткөн чак формасы (went, saw); тануу менен суроодо did / didn't + негизги форма (didn't go, Did you see?). Кыргызча мүчөлөр этиште калса да, англисчеде өткөн чак бир гана жерде көрүнөт.
Түзүлүшү
Эң көп колдонулган 40 туура эмес этиш, үй-бүлөлөр боюнча
| Үй-бүлө | Негизги форма → Өткөн чак |
|---|---|
| 1. Өзгөрбөйт | put → put, cut → cut, cost → cost, let → let, read → read («red» сыяктуу айтылат) |
| 2. d → t, же кыскараак үндүү + t | send → sent, spend → spent, leave → left, feel → felt, keep → kept, meet → met, lose → lost |
| 3. -ought / -aught | buy → bought, bring → brought, think → thought, teach → taught |
| 4. -ew | know → knew, grow → grew, fly → flew |
| 5a. Үндүү → a (cat сөзүндөгүдөй кыска тыбыш) | begin → began, drink → drank, swim → swam, run → ran |
| 5b. Үндүү → a + e (day сөзүндөгүдөй тыбыш) | give → gave, come → came |
| 6. Үндүү → o | get → got, write → wrote, drive → drove, speak → spoke, tell → told |
| 7. Бирден жаттаңыз | go → went, have → had, do → did, make → made, say → said, see → saw, take → took, eat → ate, find → found, hear → heard |
Be этишинин өткөн чагы (was / were) A1-26 сабагында.
Ырастоо, тануу, суроо
| Үлгү | Мисал | |
|---|---|---|
| Ырастоо | ээ + өткөн чак формасы | She went home. / She worked late. |
| Тануу | ээ + didn't (did not) + негизги форма | She didn't go home. / She didn't work late. |
| Суроо | Did + ээ + негизги форма? | Did she go home? / Did she work late? |
Кыска жооптор
| Суроо | Ооба | Жок |
|---|---|---|
| Did you see the match? | Yes, I did. | No, I didn't. |
| Did they like the hotel? | Yes, they did. | No, they didn't. |
Суроо сөз менен суроо (A1-16 сабагындагы сөз тартиби): суроо сөз + did + ээ + негизги форма.
| Суроо сөз | did | Ээ | Негизги форма |
|---|---|---|---|
| Where | did | you | go? |
| What | did | she | say? |
| When | did | they | arrive? |
Колдонулушу
1Ырастоо сүйлөмдөгү туура эмес этиштер
Бүткөн иш-аракеттер үчүн туура эмес этиштин өткөн чак формасын колдонуңуз, -ed этиштериндей эле. Форма бардык жак үчүн бирдей.
2Тануу: didn't + негизги форма
didn't + негизги форма колдонуңуз. Didn't өткөн чакты өзү көтөрөт, ошондуктан негизги этиш өзгөрбөйт. Кыргызча «келген жок», «уктабадым» десек да, англисчеде came, slept эмес, come, sleep.
3Ооба / жок суроолору жана кыска жооптор
Did + ээ + негизги форма колдонуңуз. Кыска жоопто did / didn't. Кыргызча кыска жоопто этишти кайталайбыз («Ооба, орношту»), англисчеде did.
4Өткөн чак жөнүндө суроо сөз менен суроолор
Суроо сөздү did алдына коюңуз: суроо сөз + did + ээ + негизги форма.
5Be этиши did колдонбойт
Be тануу менен суроону өзү түзөт: wasn't / weren't, Was…? / Were…? A1-26 караңыз.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «Минген жок» → didn't took. Кыргызча тануу этиштин ичинде, ал эми өткөн чактын мүчөсү да ошол жерде калат: «мин-бе-ди», «алган жок». Ошондуктан англисчеде didn't кошулганда да этиш өткөн чак формасында калып калат. Англисчеде өткөн чакты бир гана сөз көрсөтөт: didn't бар болсо, негизги этиш – негизги форма. Суроодо да ушундай: Did … take?
2. «Эч ким келген жок» → nobody didn't come. Кыргызча эч ким, эч нерсе дайыма тануу этиш менен келет: «Эч ким келген жок», «Эч нерсе сатып алган жок». Англисчеде nobody, nothing өзү эле тануу, ошондуктан этиш ырастоо формада турат (Nobody came), же didn't менен anything колдонулат (She didn't buy anything).
3. «Мага айтты» → said me. Кыргызча «айтуу» этиши бир эле: «мага айтты», «ал айтты». Ошондуктан -га мүчөсүн түз которуп, said me пайда болот. Англисчеде эки этиш бар: tell (told) – кимге айтканыбыз дароо келет (told me); say (said) – адам жок, же to менен (said to me).
4. «Агаң канча акча коротту?» → How much money your brother spent? Кыргызча суроо сөзү бар суроодо этиш кадимки формасында калат. Ошондуктан англисчеде did жоголот. Англисчеде суроо сөздөн кийин did, андан кийин ээ, анан негизги форма.
Чаташтырбаңыз
көмөкчү этиш did жана негизги этиш did – Did көмөкчү этиш да, do негизги этишинин өткөн чагы да болушу мүмкүн – кээде бир эле сүйлөмдө.
didn't + этиш жана wasn't / weren't + сын атооч – Кадимки этиштер didn't колдонот; be – wasn't / weren't.
Did you…? жана Have you ever…? – Did you see…? бүткөн убакыт (кечээ, өткөн жумада) жөнүндө сурайт. Have you ever seen…? азырга чейинки бүт жашооңуз жөнүндө сурайт; ал A2-16 сабагында. Кыргызча экинчиси «-ган … барбы?» дегенге жакын, бирок Present Perfect-ти -ган формасына барабар деп ойлоо оңой, андай эмес.
Жазылышы жана айтылышы
- Read (өткөн чак) учур чактагыдай жазылат, бирок /red/ деп, red (кызыл) сөзүндөй айтылат.
- Said – /sed/: red менен уйкашат, paid менен эмес. Says – /sez/. Тамгасына карап «сэйд» деп окубаңыз.
- Bought, brought, thought, taught бири-бири менен уйкашат: /ɔːt/ (UK), /ɑːt/ же /ɔːt/ (US). UK англисчесинде алар sport менен да уйкашат. gh тамгалары айтылбайт. thought жана taught башындагы тыбыштар ар башка: /θ/ – тилдин учу тиштердин ортосунда, /t/ – кадимки «т».
- Gave жана came сөздөрүндө day сөзүнүн үндүүсү /eɪ/; began, drank, swam, ran сөздөрүндө cat сөзүнүн кыска үндүүсү /æ/. /æ/ кыргызча «а» да, «э» да эмес: «э» деп айтып жатып, оозду «а» дегендей кенен ачыңыз.
- Ate – /et/ же /eɪt/ (UK), /eɪt/ (US).
- Didn't /ˈdɪdnt/ – эки муун, экинчиси абдан кыска. Тез кепте аягындагы t дээрлик угулбайт.
- Did you көп учурда /ˈdɪdʒu/ болуп кошулат – «didja» сыяктуу: Did you see it?
- Knew сөзү new сыяктуу угулат: /njuː/ (UK), /nuː/ (US). k айтылбайт.
Алтын эреже
Ырастоо сүйлөмдө өткөн чак формасы (went, saw, worked). Тануу жана суроодо didn't / Did + негизги форма (didn't go, Did you see?) – өткөн чакты did көтөрөт, кыргызча «барбадым» десек да. Be тануу менен суроону did сөзүсүз өзү түзөт. Nobody, nothing менен didn't колдонулбайт.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
Өткөн чак формасын жазыңыз же сүйлөмдү толуктаңыз.
-
Өткөн чагы: go
-
Өткөн чагы: buy
-
Өткөн чагы: write
-
Өткөн чагы: put
-
I (not / see) him yesterday.
-
you (have) a good weekend?
-
Where you (go) last summer?
B. Мааниси
Туура жоопту тандаңыз же кыска жооп жазыңыз.
-
Туура жоопту тандаңыз: … at the meeting?
-
Туура жоопту тандаңыз: What … yesterday?
-
Кыска жооп: "Did they win?" "No, they ."
-
Туура жоопту тандаңыз: I … well this morning.
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
She didn't came to class.
-
Did you bought milk?
-
Where you went last night?
-
We ate at a lovely restaurant.
D. Текстте
Диалогду толуктаңыз.
Leo: Hi, Nina! 16 you have a good holiday?
Nina: Yes, I 17! We 18 (fly) to Greece and 19 (stay) on a small island.
Leo: What 20 you do there?
Nina: We swam every day and 21 (eat) fresh fish every evening. But we 22 (not / see) any dolphins!
E. Сиздин кезегиңиз
Өзүңүз жөнүндө англисче жазыңыз.
-
Кечээки күнүңүз жөнүндө туура эмес этиштер менен үч сүйлөм жазыңыз.
-
Досуңуздан акыркы эс алуусу жөнүндө сурай турган эки суроо жазыңыз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
A1-27 Past Simple кыргызча: туура этиштер жана -ed мүчөсү Өткөн чагын жазыңыз: study
-
A1-26 Was жана were кыргызча: be этишинин өткөн чагы Туура жоопту тандаңыз: … the shops open?
-
A1-13 Present Simple: don't, doesn't, do, does кыргызча – тануу жана суроо Туура жоопту тандаңыз: … your brother like football?
Жооптор
A. Түзүлүшү
- went
- bought
- wrote
- put
- didn't see / did not see
- Did … have
- did … go
B. Мааниси
- Were you
- did you do
- didn't / did not
- didn't feel
C. Катаны табыңыз
- She didn't come to class.
- Did you buy milk?
- Where did you go last night?
- ✓ We ate at a lovely restaurant.
D. Текстте
- Did
- did
- flew
- stayed
- did
- ate
- didn't see / did not see
E. Сиздин кезегиңиз
- I got up at seven. I had coffee with my sister. I went to the gym.
- Where did you go? What did you eat?
F. Аралаш кайталоо
- studied
- Were
- Does
