SlowingoSarufi
A1 30 / 32

Past Simple (Irregular Verbs) kwa Kiswahili: Did, Didn't na Vitenzi 40

Past Simple: Irregular Verbs, Did and Didn't

Katika ukurasa huu
  1. Lengo
  2. Wazo Kuu
  3. Kiswahili na Kiingereza
  4. Muundo
  5. Matumizi
  6. Makosa ya Kawaida
  7. Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
  8. Usichanganye
  9. Tahajia na Matamshi
  10. Kanuni ya Dhahabu
  11. Mazoezi

Lengo

Baada ya somo hili, utaweza kutumia maumbo 40 ya kawaida zaidi ya irregular verbs (vitenzi visivyofuata kanuni: went, had, saw, took…), kutunga sentensi hasi kwa didn't na maswali kwa Did…?, kutoa majibu mafupi, na kuuliza maswali ya wh- kuhusu zamani (Where did you go?).

Wazo Kuu

Vitenzi vingi vya Kiingereza vinavyotumika sana havitumii -ed katika wakati uliopita. Vinabadilisha umbo lao: go → went, see → saw, eat → ate. Hivi ni irregular verbs. Hakuna kanuni moja, lakini vingi vinaingia katika familia zinazobadilika kwa njia zinazofanana. Kujifunza kwa makundi ni rahisi zaidi kuliko kukariri orodha ndefu isiyo na mpangilio.

Sasa habari njema. Katika sentensi hasi na maswali, umbo la irregular linapotea. Fikiria did kama muhuri wa wakati. Unapiga muhuri sentensi nzima "ZAMANI", kwa hiyo kitenzi kikuu hakihitaji tena kuonyesha wakati uliopita. Kinarudi kwenye base form yake: I went → I didn't go → Did you go?

Muhuri huu unafanya kazi kwa regular verbs pia: I worked → I didn't work → Did you work? Kwa hiyo unahitaji kitenzi kisaidizi kimoja tu, did, kwa kila kiima na karibu kila kitenzi.

Be ni tofauti. Hujenga sentensi hasi na maswali yenyewe: I wasn't…, Were you…? (tazama A1-26). Modal verbs kama can hazitumii did pia.

Kwetu wazungumzaji wa Kiswahili kuna mambo mawili. Kwanza, Kiswahili hakina vitenzi visivyofuata kanuni: kila kitenzi kinachukua -li- (nilienda, nilinunua, niliona). Kwa hiyo ni lazima kukariri maumbo ya Kiingereza. Pili, habari njema: Kiswahili kinafanya kitu kama muhuri wa did katika sentensi hasi. Nilienda → sikwenda: -li- inapotea, na -ku- inabeba wakati uliopita. Kiingereza: went → didn't go.

Kiswahili na Kiingereza

Katika sentensi chanya, Kiswahili huweka -li- kwa kila kitenzi; Kiingereza kina -ed au umbo la irregular. Katika sentensi hasi, Kiswahili hutumia si- … -ku- (sikuona) na -li- inapotea — kama Kiingereza, ambapo didn't inabeba wakati na kitenzi kinarudi kwenye base form. Katika maswali, Kiswahili hakina kitenzi kisaidizi; Kiingereza kinahitaji did.

KiswahiliKiingerezaTofauti
Nilienda sokoni.I went to the market.-li- kwa kila kitenzi; Kiingereza: umbo la irregular
Sikuenda sokoni. (sikwenda)I didn't go to the market.-li- inapotea; -ku- ↔ didn't + base form
Uliona habari?Did you see the news?Kiswahili: sauti tu; Kiingereza: Did + kiima + base form
Ulinunua nini?What did you buy?neno la swali + did + kiima + base form
Umenunua wapi viatu hivi?Where did you buy these shoes?-me- katika swali kuhusu tukio lililokwisha → did
Sikuwa na njaa.I wasn't hungry.kuwa → wasn't, si didn't be
Umewahi kuona mechi uwanjani?Have you ever seen a live match?maisha yote hadi sasa → A2-16

Kwa hiyo: katika sentensi chanya, kumbuka umbo la irregular. Katika sentensi hasi na maswali, did / didn't + base form, bila umbo la past mara ya pili. Na kuwa hutumia was / were.

Muundo

Irregular verbs 40 zinazotumika sana, kwa familia

FamiliaBase form → Past
1. Hazibadilikiput → put, cut → cut, cost → cost, let → let, read → read (hutamkwa kama "red")
2. d → t, au irabu fupi zaidi + tsend → sent, spend → spent, leave → left, feel → felt, keep → kept, meet → met, lose → lost
3. -ought / -aughtbuy → bought, bring → brought, think → thought, teach → taught
4. -ewknow → knew, grow → grew, fly → flew
5a. Irabu → a (sauti fupi, kama katika cat)begin → began, drink → drank, swim → swam, run → ran
5b. Irabu → a + e (sauti kama katika day)give → gave, come → came
6. Irabu → oget → got, write → wrote, drive → drove, speak → spoke, tell → told
7. Jifunze kimoja kimojago → went, have → had, do → did, make → made, say → said, see → saw, take → took, eat → ate, find → found, hear → heard

Wakati uliopita wa be (was / were) uko katika A1-26.

Chanya, hasi, swali

MuundoMfano
Chanyakiima + umbo la pastShe went home. / She worked late.
Hasikiima + didn't (did not) + base formShe didn't go home. / She didn't work late.
SwaliDid + kiima + base form?Did she go home? / Did she work late?

Majibu mafupi

SwaliNdiyoHapana
Did you see the match?Yes, I did.No, I didn't.
Did they like the hotel?Yes, they did.No, they didn't.

Maswali ya wh- (mpangilio kutoka A1-16): neno la swali + did + kiima + base form.

Neno la swalididKiimaBase form
Wheredidyougo?
Whatdidshesay?
Whendidtheyarrive?

Matumizi

1Irregular Verbs Katika Sentensi Chanya

Tumia umbo la past la irregular kwa vitendo vilivyokwisha, sawa na vitenzi vya -ed. Umbo ni lile lile kwa viima vyote.

I went to bed early last night.
Jana usiku nililala mapema.
go → went
We had pizza for dinner.
Tulikula piza kwa chakula cha jioni.
have → had (kula = have)
She bought a new laptop last week.
Wiki iliyopita alinunua kompyuta mpakato mpya.
buy → bought
They took the train to Edinburgh.
Walipanda treni kwenda Edinburgh.
take → took
I met my best friend at university.
Nilikutana na rafiki yangu mkubwa chuo kikuu.
meet → met; at university (UK); in college (US)
Last year the tickets cost forty pounds.
Mwaka jana tiketi ziligharimu pauni arobaini.
cost haibadiliki

2Sentensi Hasi kwa Didn't + Base Form

Tumia didn't + base form. Didn't hubeba wakati uliopita, kwa hiyo kitenzi kikuu hakibadiliki — kama -ku- ya Kiswahili, ambapo -li- inapotea.

I didn't sleep well.
Sikulala vizuri.
si-ku-: -li- inapotea; didn't + sleep
He didn't come to the party.
Hakuja kwenye sherehe.
didn't come, si didn't came
We didn't have time for breakfast.
Hatukuwa na muda wa kifungua kinywa.
hatukuwa na → didn't have
She didn't know the answer.
Hakujua jibu.
yeye ni mwanamke → she

3Maswali ya Yes/No na Majibu Mafupi

Tumia Did + kiima + base form. Majibu mafupi hutumia did / didn't.

Did you see the news this morning?
Uliona habari leo asubuhi?
Kiswahili: sauti tu; Kiingereza: Did … see
Did she get the job?
Alipata kazi?
get → got, lakini Did … get
Yes, she did!
Ndiyo, aliipata!
jibu fupi: did, si got
"Did you lock the door?" "No, I didn't. Sorry!"
"Ulifunga mlango?" "Hapana, sikufunga. Samahani!"
Did they enjoy the concert?
Walifurahia tamasha?

4Maswali ya Wh- Kuhusu Zamani

Weka neno la swali kabla ya did: neno la swali + did + kiima + base form.

Where did you go on holiday?
Ulienda wapi likizoni?
on holiday (UK); on vacation (US)
What did you have for lunch?
Ulikula nini mchana?
How did you find this café?
Uliupataje mkahawa huu?
Why did he leave so early?
Kwa nini aliondoka mapema hivyo?
Who did you meet at the conference?
Ulikutana na nani kwenye mkutano?

5Be Haitumii Did

Be hujenga sentensi hasi na maswali yenyewe: wasn't / weren't, Was…? / Were…? Tazama A1-26.

Were you at home last night?
Ulikuwa nyumbani jana usiku?
si "Did you be…?"
I wasn't hungry. I didn't eat dinner.
Sikuwa na njaa. Sikula chakula cha jioni.
be (wasn't), kisha kitenzi kingine (didn't eat)
How was the film? Did you like it?
Filamu ilikuwaje? Uliipenda?

Makosa ya Kawaida

❌I didn't went to work.
✅I didn't go to work.
Baada ya didn't, tumia base form.
❌Did you saw the film?
✅Did you see the film?
Baada ya did, tumia base form.
❌Where you went?
✅Where did you go?
Maswali ya wh- ya zamani kuhusu yambwa (object) yanahitaji did. (Maswali kuhusu kiima, kama Who called?, yako katika A2-33.)
❌She goed home.
✅She went home.
Go ni irregular.
❌He buyed a car.
✅He bought a car.
Buy ni irregular.
❌Did you be tired?
✅Were you tired?
Be haitumii did.
❌I didn't was there.
✅I wasn't there.
Be hujenga hasi yake yenyewe.
❌"Did you like it?" "Yes, I liked."
✅"Yes, I did."
Majibu mafupi hutumia did.

Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili

1. Kila kitenzi kinapata -li-… na -ed. Kwa Kiswahili, kila kitenzi kinafuata kanuni moja: nilinunua, nilifundisha, nilikamata. Kwa hiyo ni rahisi kuweka -ed kwa kila kitenzi cha Kiingereza. Lakini vitenzi vinavyotumika sana mara nyingi ni irregular, na lazima vikaririwe.

❌Our teacher teached us a new song.
✅Our teacher taught us a new song.
❌I catched the early bus to town.
✅I caught the early bus to town.

2. Maswali bila did. Ulinunua nini sokoni? Walifika saa ngapi? — Kiswahili huuliza kwa sauti tu, bila kitenzi kisaidizi. Ukitafsiri moja kwa moja, did inapotea na kitenzi kinabaki katika umbo la past. Kiingereza: neno la swali + did + kiima + base form.

❌How much you paid for that phone?
✅How much did you pay for that phone?
❌What time they arrived?
✅What time did they arrive?

3. -me- katika maswali kuhusu tukio lililokwisha. Umeinunua wapi? Umefika lini? — kwa Kiswahili ni kawaida kuuliza kwa -me- kuhusu jambo lililotokea wakati maalum. Ukitafsiri -me- kama have, Kiingereza kinasikika vibaya: maswali ya where, when, what time kuhusu tukio lililokwisha huhitaji did.

⚠️Where have you bought these shoes?
✅Where did you buy these shoes?
Ununuzi ulitokea wakati fulani uliokwisha → did.
❌When have you arrived?
✅When did you arrive?
When huuliza kuhusu wakati uliokwisha, kwa hiyo haiendi na have → did.

4. Ndiyo kwa swali hasi. Kwa Kiswahili, Hukuja kwenye mkutano? — Ndiyo = "ni kweli, sikuja". Kwa Kiingereza, jibu linafuata ukweli wa kitendo: hukuja → No, I didn't.

⚠️"You didn't come to the meeting?" "Yes." (= sikuja)
✅"No, I didn't."
Kwa Kiingereza, yes inamaanisha ulikuja.

Usichanganye

did kama kitenzi kisaidizi na did kama kitenzi kikuu — Did inaweza kuwa kitenzi kisaidizi na pia past ya kitenzi kikuu do, katika sentensi moja.

What did you do last weekend?
Ulifanya nini wikendi iliyopita?
did ya swali + kitenzi kikuu do
I did my homework.
Nilifanya kazi yangu ya nyumbani.
did kitenzi kikuu

didn't + kitenzi na wasn't/weren't + kivumishi — Vitenzi vya kawaida hutumia didn't; be hutumia wasn't / weren't.

I didn't feel well.
Sikujisikia vizuri.
feel ni kitenzi cha kawaida → didn't
I wasn't well.
Sikuwa mzima.
be + kivumishi

Did you…? na Have you ever…? — Did you see…? huuliza kuhusu wakati uliokwisha (jana, wiki iliyopita). Have you ever seen…? huuliza kuhusu maisha yako yote hadi sasa — kama umewahi ya Kiswahili; inafundishwa katika A2-16.

Did you see the match last night?
Uliiona mechi jana usiku?
wakati uliokwisha
Have you ever seen a live match?
Umewahi kuona mechi ikichezwa uwanjani?
umewahi → Have you ever; tazama A2-16

Tahajia na Matamshi

  • Read (past) huandikwa kama wakati uliopo lakini hutamkwa /red/, kama rangi red.
  • Said ni /sed/ — ina vina sawa na red, si na paid. Says ni /sez/. Usisome herufi moja moja kama "saidi".
  • Bought, brought, thought, taught zote zina vina sawa: /ɔːt/ (UK), /ɑːt/ au /ɔːt/ (US) — kama "bawt". gh haitamkwi kabisa. Katika Kiingereza cha UK pia zina vina sawa na sport.
  • thought huanza na /θ/, sauti ya th katika thelathini: ncha ya ulimi kati ya meno. Usiseme "sot" wala "tot".
  • Gave na came zina irabu ya day /eɪ/ (inateleza kutoka e kwenda i); began, drank, swam, ran zina irabu fupi ya cat /æ/, iliyo wazi kuliko e na karibu na a.
  • Ate ni /et/ au /eɪt/ (UK), /eɪt/ (US) — kama "et" au "eight".
  • Didn't /ˈdɪdnt/ — silabi mbili, ya pili fupi sana. Usiongeze irabu kati ya d na n wala mwishoni ("didenti"). Katika mazungumzo ya haraka t ya mwisho mara nyingi haisikiki vizuri.
  • Did you mara nyingi huungana kuwa /ˈdɪdʒu/ — kama "didja": Did you see it?
  • Knew husikika kama new: /njuː/ (UK), /nuː/ (US). k haitamkwi.

Kanuni ya Dhahabu

Chanya: tumia umbo la past (went, saw, worked). Hasi na maswali: didn't / Did + base form (didn't go, Did you see?) — did hubeba wakati uliopita, kama -ku- katika sikwenda. Be hujenga hasi na maswali yenyewe bila did. Na swali kuhusu tukio lililokwisha → did, si have.

Mazoezi

A. Muundo

Andika umbo la past, au kamilisha kwa did / didn't na kitenzi.

  1. Past ya go:
  2. Past ya buy:
  3. Past ya write:
  4. Past ya put:
  5. I (not / see) him yesterday.
  6. you (have) a good weekend?
  7. Where you (go) last summer?

B. Maana

Chagua jibu sahihi.

  1. Chagua jibu sahihi: … at the meeting?
  2. Chagua jibu sahihi: What … yesterday?
  3. "Did they win?" "No, they ."
  4. Chagua jibu sahihi: I … well this morning.

C. Tafuta Kosa

Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.

  1. She didn't came to class.
  2. Did you bought milk?
  3. Where you went last night?
  4. We ate at a lovely restaurant.

D. Katika Muktadha

Kamilisha mazungumzo. Tumia vitenzi vilivyo kwenye mabano au did / didn't.

After the holiday
Leo: Hi, Nina! 16 you have a good holiday?
Nina: Yes, I 17! We 18 (fly) to Greece and 19 (stay) on a small island.
Leo: What 20 you do there?
Nina: We swam every day and 21 (eat) fresh fish every evening. But we 22 (not / see) any dolphins!

E. Zamu Yako

Andika kwa Kiingereza kuhusu zamani.

  1. Andika sentensi tatu kuhusu jana kwa irregular verbs.
  2. Andika maswali mawili ya kumuuliza rafiki kuhusu likizo yake iliyopita.

F. Marudio Mchanganyiko

Rudia masomo yaliyotangulia.

  1. A1-27 Past Simple (Regular Verbs) kwa Kiswahili: -ed, Tahajia na Matamshi
    Andika past: study
  2. A1-26 Was na Were kwa Kiswahili: Nilikuwa, Alikuwa, Kulikuwa na
    Chagua jibu sahihi: … the shops open?
  3. A1-13 Don't, Doesn't, Do, Does: Present Simple ya Kukanusha na Maswali kwa Kiswahili
    Chagua jibu sahihi: … your brother like football?
Majibu

A. Muundo

  1. went
  2. bought
  3. wrote
  4. put
  5. didn't see / did not see
  6. Did … have
  7. did … go

B. Maana

  1. Were you
  2. did you do
  3. didn't / did not
  4. didn't feel

C. Tafuta Kosa

  1. She didn't come to class.
  2. Did you buy milk?
  3. Where did you go last night?
  4. ✓ We ate at a lovely restaurant.

D. Katika Muktadha

  1. Did
  2. did
  3. flew
  4. stayed
  5. did
  6. ate
  7. didn't see / did not see

E. Zamu Yako

  1. I got up at seven. I had coffee with my sister. I went to the gym.
  2. Where did you go? What did you eat?

F. Marudio Mchanganyiko

  1. studied
  2. Were
  3. Does
Programu ya AndroidJifunze Ukiwa Safarini Google Play