Was na Were kwa Kiswahili: Nilikuwa, Alikuwa, Kulikuwa na
Was and Were
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kuzungumza kuhusu wakati uliopita kwa was na were: ulikuwa wapi, ulijisikiaje, kitu kilikuwaje, ulizaliwa lini, na kulikuwa na nini mahali fulani — katika sentensi chanya, hasi na maswali.
Wazo Kuu
Fikiria postikadi ya zamani kutoka safari ya likizo: The weather was great. The hotel was small but clean. We were very happy. Postikadi inaeleza mambo yalivyokuwa — watu, mahali, hisia — katika wakati ambao sasa umekwisha.
Was na were ni wakati uliopita wa kitenzi be unachokijua tayari (am, is, are). Vinafanya kazi ile ile kama katika wakati uliopo: vinaunganisha mtu au kitu na habari kumhusu. Wakati tu ndio tofauti: I am tired (sasa) → I was tired (jana).
Wakati uliopita wa be ni rahisi zaidi kuliko wakati uliopo. Kuna maumbo mawili tu, si matatu: was kwa I, he, she, it na kitu kimoja; were kwa you, we, they na vitu viwili au zaidi.
Mengine yote yanafanya kazi kama katika wakati uliopo. Ongeza not kwa sentensi hasi (wasn't, weren't). Weka was/were kabla ya kiima kwa swali (Were you…?). Na tumia there was / there were kusema kilichokuwepo.
Kwetu wazungumzaji wa Kiswahili, habari ni nzuri: nilikuwa, alikuwa, walikuwa ni sawa na was / were, na nilizaliwa ni sawa na I was born. Lakini kulikuwa na ni moja tu, wakati Kiingereza kina there was na there were. Na mara nyingi tunatumia kitenzi cha -li- (nilichoka, tulifurahi, walichelewa) pale Kiingereza kinapotumia was / were + kivumishi.
Kiswahili na Kiingereza
Kiswahili huunda wakati uliopita wa kuwa kwa -li- + kuwa (nilikuwa, tulikuwa); Kiingereza hutumia was / were, kulingana na kiima. Kwa there is / there are ya zamani, Kiswahili kina kulikuwa na kimoja; Kiingereza kinachagua kulingana na nomino inayofuata.
| Kiswahili | Kiingereza | Tofauti |
|---|---|---|
| Nilikuwa nyumbani. | I was at home. | -li- + kuwa → was |
| Babu na bibi yangu walikuwa wakulima. | My grandparents were farmers. | wingi → were |
| Kulikuwa na tatizo. | There was a problem. | nomino ya umoja → there was |
| Kulikuwa na watu hamsini. | There were fifty people. | kulikuwa na ni kile kile; nomino ya wingi → there were |
| Nilichoka sana. | I was very tired. | Kiswahili: kitenzi; Kiingereza: was + kivumishi |
| Walichelewa. | They were late. | -chelewa ni kitenzi; late ni kivumishi → were late |
| Nilizaliwa mwaka 1998. | I was born in 1998. | sawa: wakati uliopita + kauli ya kutendwa (-w-) |
| siku mbili zilizopita | two days ago | sawa: muda kwanza, kisha ago |
| Ulikuwa wapi? | Where were you? | swali: were kabla ya you |
Kwa hiyo, unaposema nilichoka, nilifurahi, nilishangaa, walichelewa kuhusu wakati uliopita, fikiria was / were + kivumishi (tired, happy, surprised, late). Na kwa kulikuwa na, angalia nomino: moja → was, nyingi → were.
Muundo
Chanya
| Kiima | Wakati uliopita wa be | Wakati uliopo (kwa kulinganisha) |
|---|---|---|
| I | was | am |
| he / she / it | was | is |
| you / we / they | were | are |
Mtu au kitu kimoja (isipokuwa you) → was (My phone was…). Viwili au zaidi → were (My parents were…). You huchukua were kila mara, hata kwa mtu mmoja.
Hasi
| Kiima | Umbo kamili | Contraction |
|---|---|---|
| I / he / she / it | was not | wasn't |
| you / we / they | were not | weren't |
Maswali na majibu mafupi
| Was / Were | Kiima | Sehemu iliyobaki | Majibu mafupi |
|---|---|---|---|
| Was | I | wrong? | Yes, you were. / No, you weren't. |
| Was | she | at the meeting? | Yes, she was. / No, she wasn't. |
| Were | you | at home? | Yes, I was. / No, I wasn't. |
| Were | they | happy? | Yes, they were. / No, they weren't. |
Maswali ya wh-: Where were you? How was your weekend? Why was she angry? What was the problem?
There was / there were
| Umoja / isiyohesabika | Wingi | |
|---|---|---|
| Chanya | There was a problem. | There were two problems. |
| Hasi | There wasn't any time. | There weren't any seats. |
| Swali | Was there a café? | Were there any taxis? |
Maneno ya wakati uliopita: yesterday, yesterday morning, last night, last week, last year, in 2019, two days ago, an hour ago, when I was a child.
Matumizi
1Hali, Hisia na Maelezo ya Zamani
Tumia was / were + kivumishi au nomino kueleza watu, vitu na hisia za wakati uliopita.
2Mahali pa Zamani
Tumia was / were + mahali kusema mtu au kitu kilikuwa wapi. Katika wakati uliopo Kiswahili husema niko; katika wakati uliopita, nilikuwa.
3Maswali na Majibu Mafupi
Weka was / were kabla ya kiima. Majibu mafupi hurudia was / were — bila contraction katika majibu mafupi chanya.
4There Was / There Were
Tumia there was na nomino ya umoja au isiyohesabika, na there were na nomino ya wingi, kusema kilichokuwepo zamani. Kiswahili kina kulikuwa na kimoja kwa zote mbili. Kwa wakati uliopo, tazama A1-11.
5I Was Born…
Kuzaliwa kwako kuko katika wakati uliopita, kwa hiyo Kiingereza husema was / were born, si am born. Kiswahili hufanya vivyo hivyo: nilizaliwa. Jifunze kama msemo usiobadilika (ni kauli ya kutendwa: tazama B1-10).
6Maneno ya Wakati Uliopita
Maneno ya wakati kwa kawaida huja mwishoni au mwanzoni mwa sentensi. Ago huja baada ya kipindi cha muda — kama zilizopita katika Kiswahili. Usiweke preposition kabla ya last au yesterday (tazama A1-20).
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Kulikuwa na moja → "there was" kwa kila kitu. Kiswahili kina kulikuwa na kimoja, iwe kitu kimoja au vingi. Kwa hiyo there was hutumika hata kabla ya nomino za wingi. Katika mazungumzo ya haraka husikika, lakini katika mazungumzo ya makini na maandishi, nomino ya wingi inahitaji there were.
2. Nilichoka, nilishangaa → "I tired", "I surprised". Kwa Kiswahili, hisia nyingi ni vitenzi (kuchoka, kushangaa, kufurahi, kuchelewa), na tunaziweka katika -li-. Kwa Kiingereza, tired, surprised, happy, late ni vivumishi, kwa hiyo vinahitaji was / were. Vivyo hivyo, nilizaliwa ni neno moja, lakini Kiingereza kinahitaji maneno mawili: was born.
3. Yeye moja → he au she. Alikuwa haionyeshi jinsia, lakini Kiingereza lazima kichague he au she kabla ya was.
4. Maswali bila kugeuza mpangilio. Ulikuwa wapi? Kwa nini hukuwepo? — Kiswahili hakigeuzi mpangilio. Kwa Kiingereza, was / were huja kabla ya kiima.
Usichanganye
was na were kwa you — You huchukua were kila mara, kwa mtu mmoja au watu wengi. Kiswahili kinatofautisha ulikuwa (wewe) na mlikuwa (ninyi), lakini Kiingereza kina you were kwa zote mbili.
there was na it was — There was hutambulisha kitu kipya (kilikuwepo). It was hueleza kitu tunachokijua tayari. Tazama A1-11.
ago na last — Ago huhesabu kurudi nyuma kutoka sasa (three days ago = siku tatu zilizopita). Last maana yake ni ule wa karibuni zaidi (last Friday = Ijumaa iliyopita). Usizitumie pamoja.
Tahajia na Matamshi
- Katikati ya sentensi, was na were kwa kawaida ni dhaifu: was /wəz/ (kama "wuz"), were /wə/ (UK), /wɚ/ (US). I was tired husikika kama "I wuz tired". Usitamke kila irabu kikamilifu kama tunavyofanya katika Kiswahili.
- Katika majibu mafupi na mwishoni mwa sentensi, ni kamili: Yes, I was /wɒz/ (UK), /wʌz/ (US); Yes, we were /wɜː/ (UK), /wɝː/ (US) — kama "wur".
- /ɜː/ ya were haipo katika Kiswahili. Si e, si a: ni sauti ya katikati, midomo imelegea na haijazungushwa. Epuka "wee" na "wea".
- wasn't /ˈwɒznt/ (UK), /ˈwʌznt/ (US); weren't /wɜːnt/ (UK), /wɝːnt/ (US) — weren't ina silabi moja. Usiongeze irabu kati ya konsonanti wala mwishoni: epuka "wazenti".
- ago /əˈɡəʊ/ (UK), /əˈɡoʊ/ (US): msisitizo kwenye sehemu ya pili — "a-GO". Irabu ya mwisho inateleza (/əʊ/ au /oʊ/); si o moja safi ya Kiswahili.
- were na where ni maneno tofauti: where /weə/ (UK), /wer/ (US). Where were you?
Kanuni ya Dhahabu
I / he / she / it → was. You / we / they → were. Hasi: wasn't, weren't. Maswali: Was she…? Were you…? — be hujenga maswali na sentensi hasi zenyewe, bila did. Kulikuwa na → there was (moja) au there were (nyingi); nilichoka → I was tired.
Mazoezi
A. Muundo
Kamilisha kwa was, were, wasn't au weren't.
-
I at home yesterday.
-
My parents in Italy last month.
-
you at school on Friday?
-
The shops open. They were closed.
-
There ten people at the meeting.
-
"Was the food good?" "Yes, it ."
-
Ifanye kuwa hasi: The test was easy.
B. Maana
Chagua jibu sahihi au tunga swali.
-
Chagua jibu sahihi: There … a cat in the garden.
-
Chagua jibu sahihi: I was in Rome two years ….
-
Chagua jibu sahihi: You … right, Tom.
-
Tunga swali: you / where / last night / were
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
I am born in 2002.
-
Was they happy?
-
She was in London before three years.
-
We were at the cinema last Saturday.
D. Katika Muktadha
Kamilisha mazungumzo ya simu kwa was, were, wasn't au weren't.
Mia: Hi, Sam! Where 16 you yesterday? You 17 at the party!
Sam: Sorry. I 18 ill. I was in bed all day. How 19 it?
Mia: It was great. There 20 about forty people, and the music was fantastic.
Sam: 21 Kate there?
Mia: No, she 22. She was in Spain.
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza kukuhusu wewe.
-
Andika sentensi mbili kuhusu ulikuwa wapi jana na ulijisikiaje.
-
Andika sentensi mbili kuhusu ulizaliwa lini na wapi.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
A1-03 To Be: Sentensi Hasi, Maswali na Majibu Mafupi (Isn't, Aren't, Are You…?) kwa Kiswahili Chagua jibu fupi: "Are you tired?" "Yes, …."
-
A1-11 There Is na There Are kwa Kiswahili: Kuna… kwa Kiingereza, Maswali na Sentensi Hasi Chagua jibu sahihi: There … two banks in my street.
-
A1-24 Countable na Uncountable Nouns, Some na Any kwa Kiswahili Chagua jibu sahihi: There wasn't … bread.
Majibu
A. Muundo
- was
- were
- Were
- weren't / were not
- were
- was
- The test wasn't easy. / The test was not easy.
B. Maana
- was
- ago
- were
- Where were you last night?
C. Tafuta Kosa
- I was born in 2002.
- Were they happy?
- She was in London three years ago.
- ✓ We were at the cinema last Saturday.
D. Katika Muktadha
- were
- weren't / were not
- was
- was
- were
- Was
- wasn't / was not
E. Zamu Yako
- Yesterday I was at work all day. I was very tired in the evening.
- I was born in 1999. I was born in a small town near the sea.
F. Marudio Mchanganyiko
- I am
- are
- any
