SlowingoSarufi
A1 28 / 32

Was na Were kwa Kiswahili: Nilikuwa, Alikuwa, Kulikuwa na

Was and Were

Katika ukurasa huu
  1. Lengo
  2. Wazo Kuu
  3. Kiswahili na Kiingereza
  4. Muundo
  5. Matumizi
  6. Makosa ya Kawaida
  7. Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
  8. Usichanganye
  9. Tahajia na Matamshi
  10. Kanuni ya Dhahabu
  11. Mazoezi

Lengo

Baada ya somo hili, utaweza kuzungumza kuhusu wakati uliopita kwa was na were: ulikuwa wapi, ulijisikiaje, kitu kilikuwaje, ulizaliwa lini, na kulikuwa na nini mahali fulani — katika sentensi chanya, hasi na maswali.

Wazo Kuu

Fikiria postikadi ya zamani kutoka safari ya likizo: The weather was great. The hotel was small but clean. We were very happy. Postikadi inaeleza mambo yalivyokuwa — watu, mahali, hisia — katika wakati ambao sasa umekwisha.

Was na were ni wakati uliopita wa kitenzi be unachokijua tayari (am, is, are). Vinafanya kazi ile ile kama katika wakati uliopo: vinaunganisha mtu au kitu na habari kumhusu. Wakati tu ndio tofauti: I am tired (sasa) → I was tired (jana).

Wakati uliopita wa be ni rahisi zaidi kuliko wakati uliopo. Kuna maumbo mawili tu, si matatu: was kwa I, he, she, it na kitu kimoja; were kwa you, we, they na vitu viwili au zaidi.

Mengine yote yanafanya kazi kama katika wakati uliopo. Ongeza not kwa sentensi hasi (wasn't, weren't). Weka was/were kabla ya kiima kwa swali (Were you…?). Na tumia there was / there were kusema kilichokuwepo.

Kwetu wazungumzaji wa Kiswahili, habari ni nzuri: nilikuwa, alikuwa, walikuwa ni sawa na was / were, na nilizaliwa ni sawa na I was born. Lakini kulikuwa na ni moja tu, wakati Kiingereza kina there was na there were. Na mara nyingi tunatumia kitenzi cha -li- (nilichoka, tulifurahi, walichelewa) pale Kiingereza kinapotumia was / were + kivumishi.

Kiswahili na Kiingereza

Kiswahili huunda wakati uliopita wa kuwa kwa -li- + kuwa (nilikuwa, tulikuwa); Kiingereza hutumia was / were, kulingana na kiima. Kwa there is / there are ya zamani, Kiswahili kina kulikuwa na kimoja; Kiingereza kinachagua kulingana na nomino inayofuata.

KiswahiliKiingerezaTofauti
Nilikuwa nyumbani.I was at home.-li- + kuwa → was
Babu na bibi yangu walikuwa wakulima.My grandparents were farmers.wingi → were
Kulikuwa na tatizo.There was a problem.nomino ya umoja → there was
Kulikuwa na watu hamsini.There were fifty people.kulikuwa na ni kile kile; nomino ya wingi → there were
Nilichoka sana.I was very tired.Kiswahili: kitenzi; Kiingereza: was + kivumishi
Walichelewa.They were late.-chelewa ni kitenzi; late ni kivumishi → were late
Nilizaliwa mwaka 1998.I was born in 1998.sawa: wakati uliopita + kauli ya kutendwa (-w-)
siku mbili zilizopitatwo days agosawa: muda kwanza, kisha ago
Ulikuwa wapi?Where were you?swali: were kabla ya you

Kwa hiyo, unaposema nilichoka, nilifurahi, nilishangaa, walichelewa kuhusu wakati uliopita, fikiria was / were + kivumishi (tired, happy, surprised, late). Na kwa kulikuwa na, angalia nomino: moja → was, nyingi → were.

Muundo

Chanya

KiimaWakati uliopita wa beWakati uliopo (kwa kulinganisha)
Iwasam
he / she / itwasis
you / we / theywereare

Mtu au kitu kimoja (isipokuwa you) → was (My phone was…). Viwili au zaidi → were (My parents were…). You huchukua were kila mara, hata kwa mtu mmoja.

Hasi

KiimaUmbo kamiliContraction
I / he / she / itwas notwasn't
you / we / theywere notweren't

Maswali na majibu mafupi

Was / WereKiimaSehemu iliyobakiMajibu mafupi
WasIwrong?Yes, you were. / No, you weren't.
Wassheat the meeting?Yes, she was. / No, she wasn't.
Wereyouat home?Yes, I was. / No, I wasn't.
Weretheyhappy?Yes, they were. / No, they weren't.

Maswali ya wh-: Where were you? How was your weekend? Why was she angry? What was the problem?

There was / there were

Umoja / isiyohesabikaWingi
ChanyaThere was a problem.There were two problems.
HasiThere wasn't any time.There weren't any seats.
SwaliWas there a café?Were there any taxis?

Maneno ya wakati uliopita: yesterday, yesterday morning, last night, last week, last year, in 2019, two days ago, an hour ago, when I was a child.

Matumizi

1Hali, Hisia na Maelezo ya Zamani

Tumia was / were + kivumishi au nomino kueleza watu, vitu na hisia za wakati uliopita.

I was really tired last night.
Jana usiku nilikuwa nimechoka sana.
nilikuwa nimechoka / nilichoka → I was tired
The film was great, but it was very long.
Filamu ilikuwa nzuri sana, lakini ilikuwa ndefu mno.
but: tazama A1-29
My grandparents were farmers.
Babu na bibi yangu walikuwa wakulima.
wingi → were
We were so happy for you!
Tulifurahi sana kwa ajili yako!
tulifurahi (kitenzi) → we were happy
The hotel wasn't very clean.
Hoteli haikuwa safi sana.
haikuwa → wasn't

2Mahali pa Zamani

Tumia was / were + mahali kusema mtu au kitu kilikuwa wapi. Katika wakati uliopo Kiswahili husema niko; katika wakati uliopita, nilikuwa.

I was at the dentist this morning.
Leo asubuhi nilikuwa kwa daktari wa meno.
Where were you yesterday afternoon?
Jana mchana ulikuwa wapi?
swali: were kabla ya you
My keys were in my coat pocket.
Funguo zangu zilikuwa mfukoni mwa koti langu.
keys (wingi) → were
She wasn't at work on Monday.
Jumatatu hakuwa kazini.
yeye ni mwanamke → she

3Maswali na Majibu Mafupi

Weka was / were kabla ya kiima. Majibu mafupi hurudia was / were — bila contraction katika majibu mafupi chanya.

"Was the exam difficult?" "Yes, it was."
"Mtihani ulikuwa mgumu?" "Ndiyo, ulikuwa mgumu."
jibu fupi: Yes, it was
Were you at the party?
Ulikuwa kwenye sherehe?
No, I wasn't.
Hapana, sikuwepo.
How was your trip?
Safari yako ilikuwaje?
Why were they late?
Kwa nini walichelewa?
walichelewa (kitenzi) → were late

4There Was / There Were

Tumia there was na nomino ya umoja au isiyohesabika, na there were na nomino ya wingi, kusema kilichokuwepo zamani. Kiswahili kina kulikuwa na kimoja kwa zote mbili. Kwa wakati uliopo, tazama A1-11.

There was a small café near the beach.
Kulikuwa na mkahawa mdogo karibu na ufukwe.
mmoja → there was
There were about fifty people at the wedding.
Kulikuwa na watu wapatao hamsini harusini.
kulikuwa na, lakini watu (wingi) → there were
There wasn't any milk in the fridge.
Hakukuwa na maziwa yoyote kwenye friji.
hakukuwa na → there wasn't
Were there any problems with the order?
Kulikuwa na matatizo yoyote kuhusu oda?
swali: Were there…?

5I Was Born…

Kuzaliwa kwako kuko katika wakati uliopita, kwa hiyo Kiingereza husema was / were born, si am born. Kiswahili hufanya vivyo hivyo: nilizaliwa. Jifunze kama msemo usiobadilika (ni kauli ya kutendwa: tazama B1-10).

I was born in 1998.
Nilizaliwa mwaka 1998.
nilizaliwa → I was born
My daughter was born on a Sunday.
Binti yangu alizaliwa siku ya Jumapili.
Where were you born?
Ulizaliwa wapi?
We were born in the same hospital.
Tulizaliwa katika hospitali moja.

6Maneno ya Wakati Uliopita

Maneno ya wakati kwa kawaida huja mwishoni au mwanzoni mwa sentensi. Ago huja baada ya kipindi cha muda — kama zilizopita katika Kiswahili. Usiweke preposition kabla ya last au yesterday (tazama A1-20).

I was in Lisbon last summer.
Kiangazi kilichopita nilikuwa Lisbon.
kilichopita → last, bila in
She was in hospital two weeks ago.
Wiki mbili zilizopita alikuwa hospitalini.
wiki mbili zilizopita → two weeks ago; in hospital (UK); in the hospital (US)
The museum was closed yesterday.
Jana makumbusho yalikuwa yamefungwa.
In 2019, we were students in the same class.
Mwaka 2019 tulikuwa wanafunzi katika darasa moja.
When I was a child, I was afraid of the dark.
Nilipokuwa mtoto, niliogopa giza.
niliogopa (kitenzi) → I was afraid

Makosa ya Kawaida

❌I were very tired.
✅I was very tired.
I → was.
❌They was at home.
✅They were at home.
they → were.
❌Was you at the party?
✅Were you at the party?
you → were, hata kwa mtu mmoja.
❌I am born in 1995.
✅I was born in 1995.
Kuzaliwa kuko katika wakati uliopita.
⚠️There was two problems.
✅There were two problems.
Nomino ya wingi → there were. Katika mazungumzo ya haraka yasiyo rasmi unaweza kusikia there was (au there's) + wingi, kama katika A1-11; katika mazungumzo ya makini na maandishi, tumia there were.
❌I was there before two days.
✅I was there two days ago.
ago huja baada ya kipindi cha muda.
❌We were there in last week.
✅We were there last week.
Hakuna preposition kabla ya last.
❌Did you be at home?
✅Were you at home?
be haitumii did: tazama A1-28.

Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili

1. Kulikuwa na moja → "there was" kwa kila kitu. Kiswahili kina kulikuwa na kimoja, iwe kitu kimoja au vingi. Kwa hiyo there was hutumika hata kabla ya nomino za wingi. Katika mazungumzo ya haraka husikika, lakini katika mazungumzo ya makini na maandishi, nomino ya wingi inahitaji there were.

⚠️There was many cars on the road this morning.
✅There were many cars on the road this morning.
Cars (wingi) → there were.
⚠️At the market there was mangoes, oranges and bananas.
✅At the market there were mangoes, oranges and bananas.
Orodha ya wingi → there were.

2. Nilichoka, nilishangaa → "I tired", "I surprised". Kwa Kiswahili, hisia nyingi ni vitenzi (kuchoka, kushangaa, kufurahi, kuchelewa), na tunaziweka katika -li-. Kwa Kiingereza, tired, surprised, happy, late ni vivumishi, kwa hiyo vinahitaji was / were. Vivyo hivyo, nilizaliwa ni neno moja, lakini Kiingereza kinahitaji maneno mawili: was born.

❌After the long walk, I tired very much.
✅After the long walk, I was very tired.
❌We surprised when we saw the price.
✅We were surprised when we saw the price.
❌My sister born in Mombasa.
✅My sister was born in Mombasa.
Kuzaliwa: was / were born.

3. Yeye moja → he au she. Alikuwa haionyeshi jinsia, lakini Kiingereza lazima kichague he au she kabla ya was.

⚠️My aunt was a teacher. He was very strict.
✅My aunt was a teacher. She was very strict.
Sarufi ni sahihi, lakini shangazi ni mwanamke → she.

4. Maswali bila kugeuza mpangilio. Ulikuwa wapi? Kwa nini hukuwepo? — Kiswahili hakigeuzi mpangilio. Kwa Kiingereza, was / were huja kabla ya kiima.

❌Why you were absent on Monday?
✅Why were you absent on Monday?
❌How the wedding was?
✅How was the wedding?

Usichanganye

was na were kwa you — You huchukua were kila mara, kwa mtu mmoja au watu wengi. Kiswahili kinatofautisha ulikuwa (wewe) na mlikuwa (ninyi), lakini Kiingereza kina you were kwa zote mbili.

You were right.
Ulikuwa sahihi.
mtu mmoja
You were all very helpful.
Nyote mlinisaidia sana.
watu wengi

there was na it was — There was hutambulisha kitu kipya (kilikuwepo). It was hueleza kitu tunachokijua tayari. Tazama A1-11.

There was a new restaurant in the square.
Kulikuwa na mgahawa mpya uwanjani.
habari mpya
It was very cheap.
Ulikuwa wa bei nafuu sana.
unaeleza mgahawa huo

ago na last — Ago huhesabu kurudi nyuma kutoka sasa (three days ago = siku tatu zilizopita). Last maana yake ni ule wa karibuni zaidi (last Friday = Ijumaa iliyopita). Usizitumie pamoja.

I was in Paris three days ago.
Siku tatu zilizopita nilikuwa Paris.
zilizopita → ago
I was in Paris last Friday.
Ijumaa iliyopita nilikuwa Paris.
iliyopita → last

Tahajia na Matamshi

  • Katikati ya sentensi, was na were kwa kawaida ni dhaifu: was /wəz/ (kama "wuz"), were /wə/ (UK), /wɚ/ (US). I was tired husikika kama "I wuz tired". Usitamke kila irabu kikamilifu kama tunavyofanya katika Kiswahili.
  • Katika majibu mafupi na mwishoni mwa sentensi, ni kamili: Yes, I was /wɒz/ (UK), /wʌz/ (US); Yes, we were /wɜː/ (UK), /wɝː/ (US) — kama "wur".
  • /ɜː/ ya were haipo katika Kiswahili. Si e, si a: ni sauti ya katikati, midomo imelegea na haijazungushwa. Epuka "wee" na "wea".
  • wasn't /ˈwɒznt/ (UK), /ˈwʌznt/ (US); weren't /wɜːnt/ (UK), /wɝːnt/ (US) — weren't ina silabi moja. Usiongeze irabu kati ya konsonanti wala mwishoni: epuka "wazenti".
  • ago /əˈɡəʊ/ (UK), /əˈɡoʊ/ (US): msisitizo kwenye sehemu ya pili — "a-GO". Irabu ya mwisho inateleza (/əʊ/ au /oʊ/); si o moja safi ya Kiswahili.
  • were na where ni maneno tofauti: where /weə/ (UK), /wer/ (US). Where were you?

Kanuni ya Dhahabu

I / he / she / it → was. You / we / they → were. Hasi: wasn't, weren't. Maswali: Was she…? Were you…? — be hujenga maswali na sentensi hasi zenyewe, bila did. Kulikuwa na → there was (moja) au there were (nyingi); nilichoka → I was tired.

Mazoezi

A. Muundo

Kamilisha kwa was, were, wasn't au weren't.

  1. I at home yesterday.
  2. My parents in Italy last month.
  3. you at school on Friday?
  4. The shops open. They were closed.
  5. There ten people at the meeting.
  6. "Was the food good?" "Yes, it ."
  7. Ifanye kuwa hasi: The test was easy.

B. Maana

Chagua jibu sahihi au tunga swali.

  1. Chagua jibu sahihi: There … a cat in the garden.
  2. Chagua jibu sahihi: I was in Rome two years ….
  3. Chagua jibu sahihi: You … right, Tom.
  4. Tunga swali: you / where / last night / were

C. Tafuta Kosa

Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.

  1. I am born in 2002.
  2. Was they happy?
  3. She was in London before three years.
  4. We were at the cinema last Saturday.

D. Katika Muktadha

Kamilisha mazungumzo ya simu kwa was, were, wasn't au weren't.

A phone call
Mia: Hi, Sam! Where 16 you yesterday? You 17 at the party!
Sam: Sorry. I 18 ill. I was in bed all day. How 19 it?
Mia: It was great. There 20 about forty people, and the music was fantastic.
Sam: 21 Kate there?
Mia: No, she 22. She was in Spain.

E. Zamu Yako

Andika kwa Kiingereza kukuhusu wewe.

  1. Andika sentensi mbili kuhusu ulikuwa wapi jana na ulijisikiaje.
  2. Andika sentensi mbili kuhusu ulizaliwa lini na wapi.

F. Marudio Mchanganyiko

Rudia masomo yaliyotangulia.

  1. A1-03 To Be: Sentensi Hasi, Maswali na Majibu Mafupi (Isn't, Aren't, Are You…?) kwa Kiswahili
    Chagua jibu fupi: "Are you tired?" "Yes, …."
  2. A1-11 There Is na There Are kwa Kiswahili: Kuna… kwa Kiingereza, Maswali na Sentensi Hasi
    Chagua jibu sahihi: There … two banks in my street.
  3. A1-24 Countable na Uncountable Nouns, Some na Any kwa Kiswahili
    Chagua jibu sahihi: There wasn't … bread.
Majibu

A. Muundo

  1. was
  2. were
  3. Were
  4. weren't / were not
  5. were
  6. was
  7. The test wasn't easy. / The test was not easy.

B. Maana

  1. was
  2. ago
  3. were
  4. Where were you last night?

C. Tafuta Kosa

  1. I was born in 2002.
  2. Were they happy?
  3. She was in London three years ago.
  4. ✓ We were at the cinema last Saturday.

D. Katika Muktadha

  1. were
  2. weren't / were not
  3. was
  4. was
  5. were
  6. Was
  7. wasn't / was not

E. Zamu Yako

  1. Yesterday I was at work all day. I was very tired in the evening.
  2. I was born in 1999. I was born in a small town near the sea.

F. Marudio Mchanganyiko

  1. I am
  2. are
  3. any
Programu ya AndroidJifunze Ukiwa Safarini Google Play