And, But, Or, So, Because kwa Kiswahili: Viunganishi vya Msingi
And, But, Or, So, Because
Katika ukurasa huu
Lengo
Baada ya somo hili, utaweza kuunganisha mawazo mawili kwa and, but, or, so na because, kuongeza habari kwa also, too na as well mahali sahihi, na kutumia koma kwa usahihi pamoja na maneno haya.
Wazo Kuu
Sentensi fupi ziko wazi, lakini mazungumzo halisi huunganisha mawazo. Kishazi (clause) ni kundi la maneno lenye kiima na kitenzi: it was late, we took a taxi. Viunganishi (conjunctions) huunganisha vishazi viwili kuwa sentensi moja, na kila kimoja kinaonyesha uhusiano tofauti. Vifikirie kama alama tano:
- and = jumlisha (+): wazo moja zaidi
- but = tofauti au mshangao (≠)
- or = chaguo (?)
- so = matokeo (→)
- because = sababu (←)
So na because husimulia hadithi ile ile kwa mwelekeo kinyume. Sababu → matokeo: It was late, so we took a taxi. Matokeo ← sababu: We took a taxi because it was late.
Also, too na as well hufanya kazi inayofanana na and: huongeza habari. Lakini haviunganishi vishazi viwili. Vinakaa ndani ya kishazi, na kila kimoja kina mahali pake.
Kwetu wazungumzaji wa Kiswahili, viunganishi hivi vina wenzao wazi: na, lakini, au, kwa hiyo, kwa sababu. Tofauti kubwa ni tatu. Kwanza, Kiswahili mara nyingi husema Kwa kuwa…, ndiyo maana… au Kwa sababu…, kwa hiyo… — viunganishi viwili katika sentensi moja. Kiingereza hutumia kimoja tu. Pili, pia ya Kiswahili inaweza kukaa sehemu nyingi (Ninacheza pia mpira), lakini also na too zina mahali maalum. Tatu, katika sentensi hasi Kiswahili husema wala au pia sipendi, na Kiingereza husema or na either.
Kiswahili na Kiingereza
Viunganishi vitano vya Kiswahili vinalingana vizuri na vya Kiingereza: na = and, lakini = but, au = or, kwa hiyo = so, kwa sababu = because. Lakini angalia sentensi hasi, nafasi ya pia, na kuchanganya kwa sababu na kwa hiyo.
| Kiswahili | Kiingereza | Tofauti |
|---|---|---|
| Mimi ni muuguzi na mume wangu ni mwalimu. | I'm a nurse and my husband is a teacher. | na → and: sawa |
| Fleti ni ndogo, lakini ina mwanga mwingi. | The flat is small, but it's very bright. | lakini → but: sawa |
| Sili nyama wala samaki. | I don't eat meat or fish. | wala katika hasi → or, si and |
| Duka lilikuwa limefungwa, kwa hiyo tulienda sokoni. | The shop was closed, so we went to the market. | kwa hiyo → so (+ koma kabla yake) |
| Kwa sababu treni hazikufanya kazi, tuliendesha gari. | Because the trains weren't running, we drove. | kishazi cha pili hakina so wala that's why |
| Ninacheza tenisi. Pia ninacheza mpira. | I play tennis. I also play football. | pia popote; also kabla ya kitenzi kikuu |
| Baba yangu pia anaupenda. | My dad loves it too. | too / as well mwishoni |
| Mimi pia siupendi. / Hata mimi siupendi. | I don't like it either. | hasi: either, si too |
Kwa hiyo: chagua kiunganishi kimoja kwa kila jozi ya vishazi; weka also kabla ya kitenzi kikuu na too / as well mwishoni; na katika hasi, tumia or na either.
Muundo
Viunganishi vitano
| Kiunganishi | Maana | Mfano |
|---|---|---|
| and | kuongeza | I play the guitar and my sister plays the piano. |
| but | tofauti | The hotel was nice, but the food was terrible. |
| or | chaguo | Do you want tea or coffee? |
| so | matokeo | I was hungry, so I made a sandwich. |
| because | sababu | I made a sandwich because I was hungry. |
Also, too, as well — mahali pake
| Neno | Mahali | Mfano |
|---|---|---|
| also | kabla ya kitenzi kikuu | She also plays the violin. |
| also | baada ya be | He's also a musician. |
| also | baada ya kitenzi kisaidizi cha kwanza au modal (can, is, are…) | I can also drive. |
| too | mwisho wa kishazi | She plays the violin too. |
| as well | mwisho wa kishazi | She plays the violin as well. |
Too na as well ni za kawaida sana katika mazungumzo; also ni ya kawaida katika mazungumzo na maandishi. Katika sentensi hasi, tumia either mwishoni, si too: I don't like it either (tazama A2-32).
Koma pamoja na maneno haya
| Kanuni | Mfano |
|---|---|
| Kwa kawaida koma kabla ya but na so zinapounganisha vishazi viwili | It's sunny, but it's cold. / I was tired, so I went to bed. |
| and / or na vishazi viwili vifupi: kwa kawaida koma haihitajiki | I cooked and she washed up. |
| Kwa kawaida hakuna koma kabla ya because | I'm late because the bus didn't come. |
| Kishazi cha because kikianza → koma baada yake | Because it was raining, we stayed in. |
| Orodha: koma kati ya vitu, na and kabla ya cha mwisho | I bought eggs, milk and bread. |
Katika orodha, baadhi ya waandishi (hasa wa Kiingereza cha US) huweka pia koma kabla ya and: eggs, milk, and bread. Mitindo yote miwili ni sahihi; chagua mmoja na uutumie kila mara.
Matumizi
1And — Kuongeza
Tumia and kuongeza wazo linalofanana, au kuunganisha maneno katika orodha.
2But — Tofauti
Tumia but wazo la pili likiwa tofauti na la kwanza, au la kushangaza baada yake.
3Or — Chaguo
Tumia or kwa chaguo kati ya vitu viwili au zaidi. Katika sentensi hasi, or huunganisha vitu ambavyo hufanyi au huna — kama wala ya Kiswahili.
4So — Matokeo
Weka so kabla ya matokeo. Sababu huja kwanza. Kiswahili: kwa hiyo au hivyo.
5Because — Sababu
Weka because kabla ya sababu. Katika mazungumzo, unaweza kujibu swali la Why…? kwa Because… peke yake — kama Kwa sababu… ya Kiswahili.
6Also, Too na As Well
Tumia maneno haya kuongeza habari. Also huenda katikati ya kishazi; too na as well huenda mwishoni. Kiswahili kina neno moja, pia, linaloweza kukaa sehemu nyingi.
Makosa ya Kawaida
Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
1. Kwa sababu…, ndiyo maana… → viunganishi viwili. Kwa Kiswahili ni kawaida kusema Kwa kuwa nilikosa basi, ndiyo maana nilichelewa au Kwa sababu…, kwa hiyo…. Kiingereza kinatumia kiunganishi kimoja tu kati ya vishazi viwili: because au so.
2. Pia popote → "also" baada ya kitenzi. Tunauza pia simu, Ninazungumza pia Kiingereza — pia ya Kiswahili inaweza kufuata kitenzi. Ukiweka also mahali hapo hapo, unaitenganisha na kitenzi chake. Also huenda kabla ya kitenzi kikuu (au baada ya be); au tumia too / as well mwishoni.
3. Mimi pia si… → "too" katika hasi. Mimi pia siwezi kuogelea. Hata mimi sijui. — Kiswahili kinatumia pia au hata hata katika sentensi hasi. Kiingereza kinabadilisha too kuwa either, au husema Me neither. Pia, Me too I… (kutoka Mimi pia, mimi…) husikika mara nyingi, lakini si sahihi.
4. Wala → "and" au "nor" katika hasi. Babu yangu hasomi wala haandiki. Ukitafsiri wala kama and, maana inaweza kubadilika (doesn't read and write = hafanyi vyote viwili pamoja). Kwa kawaida, sentensi hasi ya Kiingereza hutumia or.
Usichanganye
so na because — Hadithi ile ile kwa mwelekeo kinyume. So + matokeo; because + sababu. Kiswahili: kwa hiyo na kwa sababu. Njia zaidi za kutoa sababu na matokeo ziko katika B1-27.
but na although — Zote mbili zinaonyesha tofauti, lakini although ina muundo tofauti. Katika somo hili tunatumia but tu; although iko katika B1-26.
also, too na as well — Maana ile ile, mahali tofauti. Kiswahili: pia kwa zote tatu.
Tahajia na Matamshi
- and kwa kawaida ni dhaifu: /ən/ au /n/ tu — fish and chips husikika kama "fish 'n' chips". Usitamke kila mara "endi" kwa nguvu.
- but ni dhaifu /bət/ katika mazungumzo ya haraka; or ni dhaifu /ə/ (UK), /ɚ/ (US): tea or coffee husikika kama "tea-er-coffee".
- because /bɪˈkɒz/ (UK), /bɪˈkɔːz/ au /bɪˈkʌz/ (US) — msisitizo kwenye sehemu ya pili: "be-COZ". Kiswahili huweka msisitizo kwenye silabi ya pili kutoka mwisho, kwa hiyo tunaelekea kusema "BE-cause"; badilisha. Pia usiongeze irabu mwishoni ("bikozi"). Katika mazungumzo yasiyo rasmi sana mara nyingi huwa 'cause /kəz/. Andika because katika maandishi ya kawaida.
- too, to na two zinaweza kusikika sawa: /tuː/, u ndefu. Too mwishoni mwa sentensi ina msisitizo: Me too. (To mara nyingi ni dhaifu /tə/.)
- also /ˈɔːlsəʊ/ (UK), /ˈɔːlsoʊ/ (US): msisitizo kwenye silabi ya kwanza, na l inatamkwa.
- Katika swali la chaguo lenye or, sauti kwa kawaida hupanda kwenye chaguo la kwanza na kushuka kwenye la mwisho: Tea (juu) or coffee (chini)?
Kanuni ya Dhahabu
and (+), but (≠), or (?), so (→ matokeo), because (← sababu) — kiunganishi kimoja kati ya vishazi viwili, si Because… so…. Also huenda katikati ya kishazi; too / as well huenda mwishoni; katika hasi, either. Kwa kawaida weka koma kabla ya but na so, na usiweke koma kabla ya because.
Mazoezi
A. Muundo
Namba 1–4: tumia neno linaloonyesha maana iliyo kwenye mabano: and, but, or, so, because.
-
I like cats, I don't like dogs. (tofauti)
-
Would you like rice chips? You can choose one. (chaguo)chips (UK); fries (US)
-
It was late, we went home. (matokeo)
-
We went home it was late. (sababu)
-
She plays the violin, and she ___ plays the piano. …
-
My brother likes football, and I like it ___. …
B. Maana
Chagua jibu linalolingana na maana.
-
Chagua jibu sahihi: I didn't have breakfast, … I'm hungry now.
-
Chagua jibu sahihi: I'm hungry now … I didn't have breakfast.
-
Chagua jibu sahihi: We can eat at home … go to a restaurant.
-
Chagua jibu sahihi: The test was hard, … I passed it.
C. Tafuta Kosa
Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.
-
I'm tired because of I worked late.
-
I don't eat meat too.
-
Because it was cold so we stayed in.
-
She speaks also French.
-
I was tired, so I went to bed early.
D. Katika Muktadha
Kamilisha ujumbe. Maneno: and, because, but, or, so, too (unaweza kutumia neno moja zaidi ya mara moja)
Hi Jo! Sorry, I can't come tonight 16 I have a cold. I stayed in bed all day, 17 I feel a bit better now. Do you want to meet on Saturday 18 Sunday? I'm free both days. My sister wants to come 19. She's on holiday this week, 20 she isn't working!
E. Zamu Yako
Andika kwa Kiingereza kuhusu siku yako.
-
Andika sentensi moja kuhusu siku yako yenye but na moja yenye so.
-
Jibu: Why are you learning English? Tumia because.
F. Marudio Mchanganyiko
Rudia masomo yaliyotangulia.
-
A1-28 Past Simple (Irregular Verbs) kwa Kiswahili: Did, Didn't na Vitenzi 40 Kamilisha: I didn't (go) to work because I was ill.
-
A1-15 Always, Usually, Never kwa Kiswahili: Mara Ngapi na Mahali pa Neno Weka always mahali sahihi: She is late.
-
A1-26 Was na Were kwa Kiswahili: Nilikuwa, Alikuwa, Kulikuwa na Chagua jibu sahihi: The film … long, but it was great.
Majibu
A. Muundo
- but
- or
- so
- because
- also
- too
B. Maana
- so
- because
- or
- but
C. Tafuta Kosa
- I'm tired because I worked late.
- I don't eat meat either.
- Because it was cold, we stayed in. / It was cold, so we stayed in.
- She also speaks French. / She speaks French too. / She speaks French as well.
- ✓ I was tired, so I went to bed early.
D. Katika Muktadha
- because
- but / and / so
- or
- too
- so / and
E. Zamu Yako
- I was tired, but I went to the gym. It was cold, so I wore a hat.
- Because I want to travel and I need it for my job.
F. Marudio Mchanganyiko
- go
- She is always late.
- was
