SlowingoSarufi
A1 31 / 32

And, But, Or, So, Because kwa Kiswahili: Viunganishi vya Msingi

And, But, Or, So, Because

Katika ukurasa huu
  1. Lengo
  2. Wazo Kuu
  3. Kiswahili na Kiingereza
  4. Muundo
  5. Matumizi
  6. Makosa ya Kawaida
  7. Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili
  8. Usichanganye
  9. Tahajia na Matamshi
  10. Kanuni ya Dhahabu
  11. Mazoezi

Lengo

Baada ya somo hili, utaweza kuunganisha mawazo mawili kwa and, but, or, so na because, kuongeza habari kwa also, too na as well mahali sahihi, na kutumia koma kwa usahihi pamoja na maneno haya.

Wazo Kuu

Sentensi fupi ziko wazi, lakini mazungumzo halisi huunganisha mawazo. Kishazi (clause) ni kundi la maneno lenye kiima na kitenzi: it was late, we took a taxi. Viunganishi (conjunctions) huunganisha vishazi viwili kuwa sentensi moja, na kila kimoja kinaonyesha uhusiano tofauti. Vifikirie kama alama tano:

  • and = jumlisha (+): wazo moja zaidi
  • but = tofauti au mshangao (≠)
  • or = chaguo (?)
  • so = matokeo (→)
  • because = sababu (←)

So na because husimulia hadithi ile ile kwa mwelekeo kinyume. Sababu → matokeo: It was late, so we took a taxi. Matokeo ← sababu: We took a taxi because it was late.

Also, too na as well hufanya kazi inayofanana na and: huongeza habari. Lakini haviunganishi vishazi viwili. Vinakaa ndani ya kishazi, na kila kimoja kina mahali pake.

Kwetu wazungumzaji wa Kiswahili, viunganishi hivi vina wenzao wazi: na, lakini, au, kwa hiyo, kwa sababu. Tofauti kubwa ni tatu. Kwanza, Kiswahili mara nyingi husema Kwa kuwa…, ndiyo maana… au Kwa sababu…, kwa hiyo… — viunganishi viwili katika sentensi moja. Kiingereza hutumia kimoja tu. Pili, pia ya Kiswahili inaweza kukaa sehemu nyingi (Ninacheza pia mpira), lakini also na too zina mahali maalum. Tatu, katika sentensi hasi Kiswahili husema wala au pia sipendi, na Kiingereza husema or na either.

Kiswahili na Kiingereza

Viunganishi vitano vya Kiswahili vinalingana vizuri na vya Kiingereza: na = and, lakini = but, au = or, kwa hiyo = so, kwa sababu = because. Lakini angalia sentensi hasi, nafasi ya pia, na kuchanganya kwa sababu na kwa hiyo.

KiswahiliKiingerezaTofauti
Mimi ni muuguzi na mume wangu ni mwalimu.I'm a nurse and my husband is a teacher.na → and: sawa
Fleti ni ndogo, lakini ina mwanga mwingi.The flat is small, but it's very bright.lakini → but: sawa
Sili nyama wala samaki.I don't eat meat or fish.wala katika hasi → or, si and
Duka lilikuwa limefungwa, kwa hiyo tulienda sokoni.The shop was closed, so we went to the market.kwa hiyo → so (+ koma kabla yake)
Kwa sababu treni hazikufanya kazi, tuliendesha gari.Because the trains weren't running, we drove.kishazi cha pili hakina so wala that's why
Ninacheza tenisi. Pia ninacheza mpira.I play tennis. I also play football.pia popote; also kabla ya kitenzi kikuu
Baba yangu pia anaupenda.My dad loves it too.too / as well mwishoni
Mimi pia siupendi. / Hata mimi siupendi.I don't like it either.hasi: either, si too

Kwa hiyo: chagua kiunganishi kimoja kwa kila jozi ya vishazi; weka also kabla ya kitenzi kikuu na too / as well mwishoni; na katika hasi, tumia or na either.

Muundo

Viunganishi vitano

KiunganishiMaanaMfano
andkuongezaI play the guitar and my sister plays the piano.
buttofautiThe hotel was nice, but the food was terrible.
orchaguoDo you want tea or coffee?
somatokeoI was hungry, so I made a sandwich.
becausesababuI made a sandwich because I was hungry.

Also, too, as well — mahali pake

NenoMahaliMfano
alsokabla ya kitenzi kikuuShe also plays the violin.
alsobaada ya beHe's also a musician.
alsobaada ya kitenzi kisaidizi cha kwanza au modal (can, is, are…)I can also drive.
toomwisho wa kishaziShe plays the violin too.
as wellmwisho wa kishaziShe plays the violin as well.

Too na as well ni za kawaida sana katika mazungumzo; also ni ya kawaida katika mazungumzo na maandishi. Katika sentensi hasi, tumia either mwishoni, si too: I don't like it either (tazama A2-32).

Koma pamoja na maneno haya

KanuniMfano
Kwa kawaida koma kabla ya but na so zinapounganisha vishazi viwiliIt's sunny, but it's cold. / I was tired, so I went to bed.
and / or na vishazi viwili vifupi: kwa kawaida koma haihitajikiI cooked and she washed up.
Kwa kawaida hakuna koma kabla ya becauseI'm late because the bus didn't come.
Kishazi cha because kikianza → koma baada yakeBecause it was raining, we stayed in.
Orodha: koma kati ya vitu, na and kabla ya cha mwishoI bought eggs, milk and bread.

Katika orodha, baadhi ya waandishi (hasa wa Kiingereza cha US) huweka pia koma kabla ya and: eggs, milk, and bread. Mitindo yote miwili ni sahihi; chagua mmoja na uutumie kila mara.

Matumizi

1And — Kuongeza

Tumia and kuongeza wazo linalofanana, au kuunganisha maneno katika orodha.

I'm a nurse and my husband is a teacher.
Mimi ni muuguzi na mume wangu ni mwalimu.
We went to the beach and had lunch by the sea.
Tulienda ufukweni, tukala chakula cha mchana kando ya bahari.
Kiswahili: -ka-; Kiingereza: and + had
I need eggs, butter and flour.
Ninahitaji mayai, siagi na unga.
orodha: and kabla ya cha mwisho
She's clever and very funny.
Yeye ni mwerevu na mcheshi sana.
yeye ni mwanamke → she

2But — Tofauti

Tumia but wazo la pili likiwa tofauti na la kwanza, au la kushangaza baada yake.

The flat is small, but it's very bright.
Fleti ni ndogo, lakini ina mwanga mwingi.
flat (UK); apartment (US)
I like coffee, but I don't drink it in the evening.
Ninapenda kahawa, lakini siinywi jioni.
He studied a lot, but he didn't pass the exam.
Alisoma sana, lakini hakufaulu mtihani.
It's expensive but good.
Ni ghali lakini ni nzuri.
vivumishi viwili: bila koma

3Or — Chaguo

Tumia or kwa chaguo kati ya vitu viwili au zaidi. Katika sentensi hasi, or huunganisha vitu ambavyo hufanyi au huna — kama wala ya Kiswahili.

Do you want to stay in or go out?
Unataka kubaki nyumbani au kutoka?
We can take the bus or walk.
Tunaweza kupanda basi au kutembea.
I don't eat meat or fish.
Sili nyama wala samaki.
wala katika hasi → or
Is your birthday in May or June?
Siku yako ya kuzaliwa ni mwezi Mei au Juni?

4So — Matokeo

Weka so kabla ya matokeo. Sababu huja kwanza. Kiswahili: kwa hiyo au hivyo.

It was raining, so we stayed at home.
Mvua ilikuwa inanyesha, kwa hiyo tulibaki nyumbani.
kwa hiyo → so
My phone battery was dead, so I used my friend's phone.
Betri ya simu yangu ilikuwa imeisha, kwa hiyo nilitumia simu ya rafiki yangu.
The shop was closed, so we went to the market.
Duka lilikuwa limefungwa, kwa hiyo tulienda sokoni.
I'm on a diet, so no cake for me, thanks.
Ninapunguza uzito, kwa hiyo sitaki keki, asante.

5Because — Sababu

Weka because kabla ya sababu. Katika mazungumzo, unaweza kujibu swali la Why…? kwa Because… peke yake — kama Kwa sababu… ya Kiswahili.

I'm tired because I didn't sleep well.
Nimechoka kwa sababu sikulala vizuri.
nimechoka → I'm tired
She left early because she had a headache.
Aliondoka mapema kwa sababu alikuwa anaumwa kichwa.
Because the trains weren't running, we drove to Leeds.
Kwa sababu treni hazikuwa zikifanya kazi, tuliendesha gari hadi Leeds.
kishazi cha pili: bila so
"Why are you learning English?" "Because I want to work abroad."
"Kwa nini unajifunza Kiingereza?" "Kwa sababu nataka kufanya kazi nje ya nchi."

6Also, Too na As Well

Tumia maneno haya kuongeza habari. Also huenda katikati ya kishazi; too na as well huenda mwishoni. Kiswahili kina neno moja, pia, linaloweza kukaa sehemu nyingi.

I play tennis. I also play football.
Ninacheza tenisi. Pia ninacheza mpira wa miguu.
pia mwanzoni; also kabla ya play
Sara is a doctor. She's also a mother of three.
Sara ni daktari. Pia ni mama wa watoto watatu.
also baada ya be
I love this song. My dad loves it too.
Ninaupenda wimbo huu. Baba yangu pia anaupenda.
too mwishoni
We visited the castle, and we saw the old town as well.
Tulitembelea ngome, na pia tuliuona mji wa kale.
as well mwishoni

Makosa ya Kawaida

❌Because I was hungry, so I ate a sandwich.
✅Because I was hungry, I ate a sandwich.
Tumia because au so, si vyote viwili. (Au: I was hungry, so I ate a sandwich.)
❌She plays also the piano.
✅She also plays the piano.
Also huenda kabla ya kitenzi kikuu, si kati ya kitenzi na yambwa (object) yake.
❌I don't like it too.
✅I don't like it either.
Katika kishazi hasi, tumia either mwishoni.
❌I'm tired because of I didn't sleep.
✅I'm tired because I didn't sleep.
because + kishazi. (Because of + nomino iko katika B1-27.)
❌So it was late, we took a taxi.
✅It was late, so we took a taxi.
So huenda kabla ya matokeo, kati ya vishazi viwili.
⚠️I also am a student.
✅I'm also a student.
Mahali pa kawaida: also baada ya be.
⚠️She too plays the drums.
✅She plays the drums too.
Too baada ya kiima ni rasmi na inahitaji koma (She, too, plays…); mahali pa kawaida ni mwishoni.
⚠️I stayed at home. Because I was ill.
✅I stayed at home because I was ill.
Katika maandishi, weka kishazi cha because katika sentensi ile ile. Jibu fupi "Because I was ill." ni sawa katika mazungumzo.

Mitego kwa Wazungumzaji wa Kiswahili

1. Kwa sababu…, ndiyo maana… → viunganishi viwili. Kwa Kiswahili ni kawaida kusema Kwa kuwa nilikosa basi, ndiyo maana nilichelewa au Kwa sababu…, kwa hiyo…. Kiingereza kinatumia kiunganishi kimoja tu kati ya vishazi viwili: because au so.

❌Because I missed the bus, that's why I was late.
✅I was late because I missed the bus. au I missed the bus, so I was late.
❌Since the shop was closed, so we bought bread at the kiosk.
✅Since the shop was closed, we bought bread at the kiosk. au The shop was closed, so we bought bread at the kiosk.

2. Pia popote → "also" baada ya kitenzi. Tunauza pia simu, Ninazungumza pia Kiingereza — pia ya Kiswahili inaweza kufuata kitenzi. Ukiweka also mahali hapo hapo, unaitenganisha na kitenzi chake. Also huenda kabla ya kitenzi kikuu (au baada ya be); au tumia too / as well mwishoni.

❌We sell also second-hand phones.
✅We also sell second-hand phones. au We sell second-hand phones too.
❌My mother cooks also for weddings.
✅My mother also cooks for weddings. au My mother cooks for weddings as well.

3. Mimi pia si… → "too" katika hasi. Mimi pia siwezi kuogelea. Hata mimi sijui. — Kiswahili kinatumia pia au hata hata katika sentensi hasi. Kiingereza kinabadilisha too kuwa either, au husema Me neither. Pia, Me too I… (kutoka Mimi pia, mimi…) husikika mara nyingi, lakini si sahihi.

❌"I can't swim." "Me too I can't."
✅"I can't either." au "Me neither."
⚠️"I'm not ready." "Me too."
✅"Me neither." au "I'm not ready either."
Me too hueleweka katika mazungumzo, lakini baada ya sentensi hasi, Kiingereza sanifu husema me neither.

4. Wala → "and" au "nor" katika hasi. Babu yangu hasomi wala haandiki. Ukitafsiri wala kama and, maana inaweza kubadilika (doesn't read and write = hafanyi vyote viwili pamoja). Kwa kawaida, sentensi hasi ya Kiingereza hutumia or.

⚠️My grandfather doesn't read and write.
✅My grandfather doesn't read or write.
Kwa maana ya "hafanyi lolote kati ya hayo", tumia or.

Usichanganye

so na because — Hadithi ile ile kwa mwelekeo kinyume. So + matokeo; because + sababu. Kiswahili: kwa hiyo na kwa sababu. Njia zaidi za kutoa sababu na matokeo ziko katika B1-27.

It was cold, so I wore a coat.
Kulikuwa na baridi, kwa hiyo nilivaa koti.
baridi → koti
I wore a coat because it was cold.
Nilivaa koti kwa sababu kulikuwa na baridi.
koti ← baridi

but na although — Zote mbili zinaonyesha tofauti, lakini although ina muundo tofauti. Katika somo hili tunatumia but tu; although iko katika B1-26.

It was late, but we went for a walk.
Muda ulikuwa umeenda, lakini tulienda matembezini.
lakini → but

also, too na as well — Maana ile ile, mahali tofauti. Kiswahili: pia kwa zote tatu.

Tom also likes jazz.
Tom pia anapenda jazz.
kabla ya kitenzi kikuu
Tom likes jazz too.
Tom anapenda jazz pia.
mwishoni
Tom likes jazz as well.
Tom anapenda jazz pia.
mwishoni

Tahajia na Matamshi

  • and kwa kawaida ni dhaifu: /ən/ au /n/ tu — fish and chips husikika kama "fish 'n' chips". Usitamke kila mara "endi" kwa nguvu.
  • but ni dhaifu /bət/ katika mazungumzo ya haraka; or ni dhaifu /ə/ (UK), /ɚ/ (US): tea or coffee husikika kama "tea-er-coffee".
  • because /bɪˈkɒz/ (UK), /bɪˈkɔːz/ au /bɪˈkʌz/ (US) — msisitizo kwenye sehemu ya pili: "be-COZ". Kiswahili huweka msisitizo kwenye silabi ya pili kutoka mwisho, kwa hiyo tunaelekea kusema "BE-cause"; badilisha. Pia usiongeze irabu mwishoni ("bikozi"). Katika mazungumzo yasiyo rasmi sana mara nyingi huwa 'cause /kəz/. Andika because katika maandishi ya kawaida.
  • too, to na two zinaweza kusikika sawa: /tuː/, u ndefu. Too mwishoni mwa sentensi ina msisitizo: Me too. (To mara nyingi ni dhaifu /tə/.)
  • also /ˈɔːlsəʊ/ (UK), /ˈɔːlsoʊ/ (US): msisitizo kwenye silabi ya kwanza, na l inatamkwa.
  • Katika swali la chaguo lenye or, sauti kwa kawaida hupanda kwenye chaguo la kwanza na kushuka kwenye la mwisho: Tea (juu) or coffee (chini)?

Kanuni ya Dhahabu

and (+), but (≠), or (?), so (→ matokeo), because (← sababu) — kiunganishi kimoja kati ya vishazi viwili, si Because… so…. Also huenda katikati ya kishazi; too / as well huenda mwishoni; katika hasi, either. Kwa kawaida weka koma kabla ya but na so, na usiweke koma kabla ya because.

Mazoezi

A. Muundo

Namba 1–4: tumia neno linaloonyesha maana iliyo kwenye mabano: and, but, or, so, because.

  1. I like cats, I don't like dogs. (tofauti)
  2. Would you like rice chips? You can choose one. (chaguo)
  3. It was late, we went home. (matokeo)
  4. We went home it was late. (sababu)
  5. She plays the violin, and she ___ plays the piano. …
  6. My brother likes football, and I like it ___. …

B. Maana

Chagua jibu linalolingana na maana.

  1. Chagua jibu sahihi: I didn't have breakfast, … I'm hungry now.
  2. Chagua jibu sahihi: I'm hungry now … I didn't have breakfast.
  3. Chagua jibu sahihi: We can eat at home … go to a restaurant.
  4. Chagua jibu sahihi: The test was hard, … I passed it.

C. Tafuta Kosa

Sahihisha kosa. Kama sentensi iko sahihi, andika correct.

  1. I'm tired because of I worked late.
  2. I don't eat meat too.
  3. Because it was cold so we stayed in.
  4. She speaks also French.
  5. I was tired, so I went to bed early.

D. Katika Muktadha

Kamilisha ujumbe. Maneno: and, because, but, or, so, too (unaweza kutumia neno moja zaidi ya mara moja)

A message to a friend
Hi Jo! Sorry, I can't come tonight 16 I have a cold. I stayed in bed all day, 17 I feel a bit better now. Do you want to meet on Saturday 18 Sunday? I'm free both days. My sister wants to come 19. She's on holiday this week, 20 she isn't working!

E. Zamu Yako

Andika kwa Kiingereza kuhusu siku yako.

  1. Andika sentensi moja kuhusu siku yako yenye but na moja yenye so.
  2. Jibu: Why are you learning English? Tumia because.

F. Marudio Mchanganyiko

Rudia masomo yaliyotangulia.

  1. A1-28 Past Simple (Irregular Verbs) kwa Kiswahili: Did, Didn't na Vitenzi 40
    Kamilisha: I didn't (go) to work because I was ill.
  2. A1-15 Always, Usually, Never kwa Kiswahili: Mara Ngapi na Mahali pa Neno
    Weka always mahali sahihi: She is late.
  3. A1-26 Was na Were kwa Kiswahili: Nilikuwa, Alikuwa, Kulikuwa na
    Chagua jibu sahihi: The film … long, but it was great.
Majibu

A. Muundo

  1. but
  2. or
  3. so
  4. because
  5. also
  6. too

B. Maana

  1. so
  2. because
  3. or
  4. but

C. Tafuta Kosa

  1. I'm tired because I worked late.
  2. I don't eat meat either.
  3. Because it was cold, we stayed in. / It was cold, so we stayed in.
  4. She also speaks French. / She speaks French too. / She speaks French as well.
  5. ✓ I was tired, so I went to bed early.

D. Katika Muktadha

  1. because
  2. but / and / so
  3. or
  4. too
  5. so / and

E. Zamu Yako

  1. I was tired, but I went to the gym. It was cold, so I wore a hat.
  2. Because I want to travel and I need it for my job.

F. Marudio Mchanganyiko

  1. go
  2. She is always late.
  3. was
Programu ya AndroidJifunze Ukiwa Safarini Google Play