SlowingoNgữ pháp
B1 38 / 39

Hệ thống 12 thì trong tiếng Anh: tấm bản đồ (The English Tense System)

The English Tense System: The Map

Trong trang này
  1. Mục tiêu
  2. Ý chính
  3. Tiếng Việt và tiếng Anh
  4. Cấu trúc
  5. Cách dùng
  6. Lỗi thường gặp
  7. Bẫy dành cho người Việt
  8. Đừng nhầm lẫn
  9. Chính tả và phát âm
  10. Quy tắc vàng
  11. Luyện tập

Mục tiêu

Sau bài này, bạn có thể nhìn thấy cả 12 dạng thì của tiếng Anh trên một tấm bản đồ, tự lắp ráp bất kỳ thì nào từ hai lựa chọn (thời gian + thể), và nói được ý nghĩa của từng thể: đơn (simple), tiếp diễn (continuous), hoàn thành (perfect) và hoàn thành tiếp diễn (perfect continuous).

Ý chính

Các dạng động từ tiếng Anh trông giống một danh sách dài 12 thì riêng biệt phải học thuộc. Thật ra không phải vậy. Mọi dạng đều sinh ra từ hai lựa chọn.

Lựa chọn 1: Thời gian — khi nào? Quá khứ, hiện tại hay tương lai. Hãy hình dung một trục thời gian có ba vùng: quá khứ, bây giờ, tương lai.

Lựa chọn 2: Thể (aspect) — mình nhìn hành động theo cách nào?

  • Đơn: như một sự thật trọn vẹn hoặc một sự việc hoàn chỉnh.
  • Tiếp diễn: từ bên trong, như một việc đang diễn ra quanh một thời điểm.
  • Hoàn thành: đứng ở một điểm sau đó, nhìn lại một việc đã xảy ra trước điểm ấy và vẫn còn liên quan.
  • Hoàn thành tiếp diễn: đứng ở một điểm sau đó, nhìn lại một hoạt động đã kéo dài cho đến điểm ấy — chú ý đến thời gian bao lâu, hoặc đến một hoạt động vừa dừng và để lại kết quả nhìn thấy được.

Ghép hai lựa chọn lại, bạn có một tấm bản đồ ba hàng (quá khứ, hiện tại, tương lai) và bốn cột. Mỗi thì có một "địa chỉ": quá khứ + hoàn thành = quá khứ hoàn thành. Học nghĩa của bốn cột một lần, và chúng vận hành giống nhau ở mọi vùng của trục thời gian. Đằng sau cả hệ thống chỉ có một ý tưởng — không phải mười hai.

Tiếng Việt và tiếng Anh

Động từ tiếng Việt không bao giờ thay đổi hình thức. Ta chỉ thời gian và thể bằng những từ đứng trước hoặc sau động từ: đang, đã, sẽ, rồi, được … rồi, vừa / mới — và khi có từ chỉ thời gian hay ngữ cảnh đã rõ, ta thường bỏ chúng đi. Tiếng Anh thì luôn phải đánh dấu trên động từ, kể cả khi đã có yesterday hay now. Thêm nữa, chữ "đã" không ứng với một thì duy nhất: nó có thể là quá khứ đơn, hiện tại hoàn thành hoặc quá khứ hoàn thành.

Tiếng ViệtTiếng AnhÔ trên bản đồ
Chị tôi làm ở bệnh viện.My sister works in a hospital.hiện tại đơn
Xin lỗi, tôi đang lái xe.Sorry, I'm driving.hiện tại tiếp diễn
Hôm qua tôi đã mất chìa khóa. / Tôi mất chìa khóa rồi, không vào nhà được.I lost my keys yesterday. / I've lost my keys, so I can't get in.quá khứ đơn / hiện tại hoàn thành
Chúng tôi chờ được bốn mươi phút rồi.We've been waiting for forty minutes.hiện tại hoàn thành tiếp diễn
Lúc chúng tôi đến thì phim đã bắt đầu rồi.When we arrived, the film had already started.quá khứ hoàn thành
Giờ này ngày mai tôi sẽ đang nằm trên bãi biển.This time tomorrow, I'll be lying on a beach.tương lai tiếp diễn

Cấu trúc

Các "viên gạch"

ThểTrợ động từ + dạng động từVí dụ (work)
đơnkhông có trợ động từ ở câu khẳng định hiện tại / quá khứwork / worked
tiếp diễnbe + dạng -ingbe working
hoàn thànhhave + quá khứ phân từhave worked
hoàn thành tiếp diễnhave been + dạng -inghave been working

Quá khứ phân từ (past participle, đôi khi gọi là V3) là worked, gone, written. Thời gian được thể hiện ở động từ đầu tiên: am / was / will be, have / had / will have.

Tấm bản đồ: 12 dạng của work

ĐơnTiếp diễnHoàn thànhHoàn thành tiếp diễn
Quá khứI workedI was workingI had workedI had been working
Hiện tạiI workI am workingI have workedI have been working
Tương laiI will workI will be workingI will have workedI will have been working

Công thức và ví dụ: 12 thì trong một bảng

S = chủ ngữ, V = động từ, V2 = dạng quá khứ (ran), V3 = quá khứ phân từ (run). Các ví dụ lấy từ câu chuyện về Sam bên dưới.

ThìCông thứcVí dụ
present simpleS + V (he/she/it: V-s)Sam runs five kilometres every morning.
present continuousS + am / is / are + V-ingHe's running along the river.
present perfectS + have / has + V3He's run three marathons so far.
present perfect continuousS + have / has been + V-ingHe's been running since six o'clock.
past simpleS + V2He ran his first marathon in 2021.
past continuousS + was / were + V-ingHe was running through the park when he hurt his knee.
past perfectS + had + V3He had never run more than twenty kilometres.
past perfect continuousS + had been + V-ingHe had been running for four hours.
future simpleS + will + VHe'll run his fastest time next Sunday.
future continuousS + will be + V-ingHe'll be running through the city centre.
future perfectS + will have + V3He'll have run forty-two kilometres by lunchtime.
future perfect continuousS + will have been + V-ingHe'll have been running for nearly four hours.

Phủ định và câu hỏi: trợ động từ đầu tiên làm việc

DạngPhủ địnhCâu hỏi
hiện tại / quá khứ đơnShe doesn't work. / She didn't work.Does she work? / Did she work?
mọi dạng có trợ động từShe isn't working. / She hasn't worked. / She won't be working.Is she working? / Has she worked? / Will she be working?
dạng có hai hoặc ba trợ động từShe hadn't been working.Had she been working?

Đặt not sau trợ động từ đầu tiên, hoặc đưa trợ động từ đầu tiên lên trước chủ ngữ. Thì hiện tại đơn và quá khứ đơn không có trợ động từ, nên chúng "mượn" do / does / did.

Ý nghĩa của từng thể

ThểNghĩa cốt lõiCâu hỏi mà nó trả lời
đơnsự thật hoặc sự việc trọn vẹnViệc gì xảy ra / đã xảy ra / sẽ xảy ra?
tiếp diễnđang diễn ra quanh một thời điểmLúc đó việc gì đang diễn ra?
hoàn thànhxảy ra trước một điểm, liên quan đến điểm đóTính đến lúc đó, việc gì đã xong?
hoàn thành tiếp diễnhoạt động kéo dài đến một điểm, hoặc vừa dừng và để lại kết quả thấy đượcTính đến lúc đó, việc đã diễn ra bao lâu? Từ nãy đến giờ chuyện gì đã diễn ra?

Ghi chú về tấm bản đồ

  • Nói chính xác, động từ tiếng Anh tự nó chỉ có hai thời (hiện tại work, quá khứ worked); tương lai dùng động từ khuyết thiếu will. "12 thì" là một tấm bản đồ hữu ích để học.
  • Will không phải cách duy nhất để nói về tương lai: going to, thì hiện tại tiếp diễn và thì hiện tại đơn cũng nói được về tương lai. Xem A2-05.
  • Động từ chỉ trạng thái (know, like, want, believe) thường tránh cột tiếp diễn và hoàn thành tiếp diễn. Xem A1-23 và B1-34.
  • Thì tương lai tiếp diễn được dạy trong B1-05. Thì tương lai hoàn thành và tương lai hoàn thành tiếp diễn chỉ được giới thiệu trước ở đây; chúng được dạy trong B2-01.

Cách dùng

1Thời gian — động từ đầu tiên mang nó

Chỉ cần đổi động từ đầu tiên, bạn đã dời cả hành động dọc theo trục thời gian. Phần còn lại của cụm động từ giữ nguyên.

I'm waiting for the bus.
Tôi đang đợi xe buýt.
hiện tại
I was waiting for the bus when it started to rain.
Tôi đang đợi xe buýt thì trời đổ mưa.
quá khứ
I'll be waiting for you at the station.
Tôi sẽ đợi bạn ở nhà ga.
tương lai

2Thể đơn — sự thật trọn vẹn

Thể đơn trình bày hành động như một khối hoàn chỉnh hoặc một sự thật chung: một thói quen, một sự việc đã xong, một dự đoán đơn giản.

My sister works in a hospital.
Chị tôi làm ở bệnh viện.
hiện tại: sự thật chung
She worked nights for three years.
Hồi đó chị ấy làm ca đêm suốt ba năm.
quá khứ: giai đoạn đã kết thúc
I think she'll find a new job soon.
Tôi nghĩ chị ấy sẽ sớm tìm được việc mới.
tương lai: dự đoán

3Thể tiếp diễn — đang diễn ra

Thể tiếp diễn đặt bạn vào bên trong hành động tại một thời điểm: nó bắt đầu trước thời điểm đó và chưa kết thúc.

Sorry, I can't talk — I'm driving.
Xin lỗi, giờ mình không nói chuyện được
mình đang lái xe. — thời điểm hiện tại
At midnight we were still talking.
Đến nửa đêm chúng tôi vẫn còn đang nói chuyện.
thời điểm trong quá khứ
This time tomorrow, I'll be lying on a beach.
Giờ này ngày mai, tôi sẽ đang nằm trên bãi biển.
thời điểm trong tương lai

4Thể hoàn thành — xảy ra trước, và vẫn liên quan

Thể hoàn thành đứng ở một điểm (bây giờ, một thời điểm quá khứ hoặc tương lai) và nhìn lại một việc đã xảy ra trước điểm đó và quan trọng tại điểm đó.

I've lost my keys, so I can't get in.
Tôi mất chìa khóa rồi, nên không vào nhà được.
trước bây giờ; kết quả ở hiện tại
When we arrived, the film had already started.
Lúc chúng tôi đến thì phim đã bắt đầu rồi.
trước một thời điểm quá khứ
By Friday, I'll have finished the report.
Đến thứ Sáu là tôi đã làm xong bản báo cáo rồi.
trước một thời điểm tương lai (giới thiệu trước: B2-01)

5Thể hoàn thành tiếp diễn — bao lâu, cho đến một điểm

Thể hoàn thành tiếp diễn nhìn lại một hoạt động đã kéo dài cho đến một điểm, và thường nói bao lâu. Nó cũng có thể mô tả một hoạt động vừa dừng mà ta vẫn thấy kết quả (xem thêm B1-01).

We've been waiting for forty minutes.
Chúng tôi chờ được bốn mươi phút rồi.
cho đến bây giờ
She'd been working there for ten years when the company closed.
Chị ấy đã làm ở đó được mười năm thì công ty đóng cửa.
cho đến một thời điểm quá khứ
In June, I'll have been living here for exactly five years.
Đến tháng Sáu là tôi sống ở đây tròn năm năm.
cho đến một thời điểm tương lai (giới thiệu trước: B2-01)
Her hands are dirty. She's been gardening.
Tay cô ấy bẩn. Cô ấy vừa làm vườn.
vừa dừng; kết quả nhìn thấy được

6Một câu chuyện qua cả 12 thì

Hãy theo chân Sam, một vận động viên chạy bộ, qua cả 12 dạng của cùng một động từ: run – ran – run.

Sam runs five kilometres every morning before work.
Sáng nào trước khi đi làm, Sam cũng chạy năm cây số.
hiện tại đơn; Mỹ: kilometers
Right now he's running along the river.
Lúc này anh ấy đang chạy dọc bờ sông.
hiện tại tiếp diễn
He's run three marathons so far.
Tính đến giờ anh ấy đã chạy ba cuộc marathon.
hiện tại hoàn thành
He's been running since six o'clock this morning.
Anh ấy chạy từ sáu giờ sáng đến giờ.
hiện tại hoàn thành tiếp diễn
He ran his first marathon in 2021.
Anh ấy chạy cuộc marathon đầu tiên năm 2021.
quá khứ đơn
Last spring he was running through the park when he hurt his knee.
Mùa xuân năm ngoái, anh ấy đang chạy qua công viên thì bị đau đầu gối.
quá khứ tiếp diễn
Before his first marathon, he had never run more than twenty kilometres.
Trước cuộc marathon đầu tiên, anh ấy chưa bao giờ chạy quá hai mươi cây số.
quá khứ hoàn thành
He had been running for four hours when he finally saw the finish line.
Anh ấy đã chạy suốt bốn tiếng thì cuối cùng mới nhìn thấy vạch đích.
quá khứ hoàn thành tiếp diễn
He thinks he'll run his fastest time ever next Sunday.
Anh ấy nghĩ Chủ nhật tới mình sẽ chạy nhanh nhất từ trước đến nay.
tương lai đơn
This time next Sunday, he'll be running through the city centre.
Giờ này Chủ nhật tới, anh ấy sẽ đang chạy qua trung tâm thành phố.
tương lai tiếp diễn
By lunchtime, he'll have run forty-two kilometres.
Đến giờ ăn trưa là anh ấy đã chạy xong bốn mươi hai cây số rồi.
tương lai hoàn thành
By the time he crosses the line, he'll have been running for nearly four hours.
Đến lúc về đích, anh ấy sẽ chạy được gần bốn tiếng đồng hồ.
tương lai hoàn thành tiếp diễn

Lỗi thường gặp

❌I have been work here since May.
✅I have been working here since May.
Hoàn thành tiếp diễn: have been + dạng -ing.
❌She has went home.
✅She has gone home.
Hoàn thành: have + quá khứ phân từ, không dùng quá khứ đơn.
❌Did you finished your homework?
✅Did you finish your homework?
Chỉ động từ đầu tiên thể hiện thời gian.
❌I living in Rome now.
✅I am living in Rome now.
Thì tiếp diễn cần be. Cũng đúng: I live in Rome now.
❌They was playing football.
✅They were playing football.
Trợ động từ phải hợp với chủ ngữ.
❌I'm knowing the answer.
✅I know the answer.
Động từ chỉ trạng thái tránh thì tiếp diễn. Xem B1-34.
❌Has she been worked here long?
✅Has she been working here long?
have been + dạng -ing, không dùng quá khứ phân từ.
❌I work here since 2020.
✅I have worked here since 2020.
Kéo dài đến bây giờ: dùng thể hoàn thành. Cũng đúng: I have been working here since 2020.

Bẫy dành cho người Việt

1. Có từ chỉ thời gian rồi nên không chia động từ. Trong tiếng Việt, hôm qua là đủ: Hôm qua tôi đi chợ với mẹ. Trong tiếng Anh, động từ vẫn phải đổi, dù đã có yesterday.

❌Yesterday I go to the market with my mother.
✅Yesterday I went to the market with my mother.

2. "đã" → had. Vì chữ "đã" nghe giống "quá khứ", nhiều bạn dùng had + quá khứ phân từ cho mọi việc trong quá khứ. Quá khứ hoàn thành chỉ dùng khi việc đó xảy ra trước một mốc khác trong quá khứ. Một việc đã xong vào một thời điểm xác định → quá khứ đơn.

⚠️I had visited Hanoi last year.
✅I visited Hanoi last year.
đúng ngữ pháp nhưng sai nghĩa: không có mốc quá khứ nào khác để "trước" nó

3. "học được năm năm rồi" → thì hiện tại đơn. Tiếng Việt nói Tôi học tiếng Anh được năm năm rồi mà động từ không đổi. Một việc bắt đầu trong quá khứ và vẫn đang tiếp diễn cần thể hoàn thành (thường là hoàn thành tiếp diễn).

❌I learn English for five years.
✅I have been learning English for five years.
cũng đúng: I have learned / have learnt English for five years.

4. "đang" mà quên be. Em trai tôi đang du học ở Nhật. Chữ "đang" trở thành -ing, nhưng tiếng Anh còn cần be đứng trước.

❌My brother studying in Japan at the moment.
✅My brother is studying in Japan at the moment.

Đừng nhầm lẫn

's = is hay has — Nhìn từ đứng sau: dạng -ing → is; quá khứ phân từ → has.

She's working.
Cô ấy đang làm việc.
she is working
She's worked here for years.
Cô ấy làm ở đây nhiều năm rồi.
she has worked

'd = had hay would — Sau 'd là quá khứ phân từ → had; là động từ nguyên mẫu → would.

He'd left before I arrived.
Anh ấy đã đi trước khi tôi đến.
he had left
He'd leave if he could.
Nếu được thì anh ấy sẽ đi ngay.
he would leave: anh ấy muốn đi nhưng không thể

Cùng thể, khác thời gian — Nghĩa của cột giữ nguyên; chỉ điểm trên trục thời gian thay đổi.

I've finished.
Tôi xong rồi.
trước bây giờ
I'd finished.
(Lúc đó) tôi đã xong rồi.
trước một thời điểm quá khứ

Sáu cặp mà người học hay nhầm nhất (hiện tại đơn và hiện tại tiếp diễn, quá khứ đơn và hiện tại hoàn thành, hiện tại hoàn thành và hiện tại hoàn thành tiếp diễn, quá khứ đơn và quá khứ tiếp diễn, quá khứ đơn và quá khứ hoàn thành, và các cách nói về tương lai) được luyện tập trong B1-R4.

Chính tả và phát âm

  • Dạng rút gọn là bình thường khi nói: I'm, she's, they've, he'd, we'll, won't, hasn't, hadn't. Người Việt hay bỏ âm cuối, nên they've nghe thành they, he'd thành he. Âm cuối của dạng rút gọn chính là trợ động từ — mất nó là mất thì. Giữ /v/ (răng trên chạm môi dưới), /d/ và /l/ ở cuối.
  • been đọc yếu khi nói: /bɪn/, ngắn như bin: I've been waiting /aɪv bɪn ˈweɪtɪŋ/.
  • have sau động từ khuyết thiếu đọc yếu: I'll have finished /aɪl əv ˈfɪnɪʃt/. Luôn viết will have hoặc 'll have, không bao giờ viết 'll of.
  • Đuôi -ed: /t/ sau âm vô thanh (worked /wɜːkt/), /d/ sau âm hữu thanh (played /pleɪd/), /ɪd/ sau /t/ hoặc /d/ (waited /ˈweɪtɪd/). Với /t/ và /d/, đừng bỏ âm cuối: thiếu nó, worked nghe thành work và câu chuyển sang hiện tại. Cũng đừng thêm âm tiết thừa: worked chỉ có một âm tiết.

Quy tắc vàng

Mỗi thì = thời gian (quá khứ / hiện tại / tương lai) + thể: đơn = sự thật trọn vẹn; tiếp diễn = đang diễn ra; hoàn thành = trước một điểm và vẫn liên quan; hoàn thành tiếp diễn = bao lâu, cho đến một điểm (hoặc một hoạt động vừa xong để lại kết quả thấy được). Chọn thời gian, chọn thể — và để trợ động từ đầu tiên mang thời gian, phủ định và câu hỏi.

Khi đã nắm vững bản đồ, ở trình độ C2 bạn sẽ thấy các thì này được 'dịch lùi' như thế nào để nghe lịch sự hơn hoặc xa cách hơn: C2-01.

Luyện tập

A. Hình thức

Gọi tên thì (bằng tiếng Anh), chia động từ hoặc biến đổi câu.

  1. Gọi tên thì: "She had been waiting."
  2. Gọi tên thì: "They'll have finished."
  3. Present perfect continuous: I (study) for three hours.
  4. Past continuous: At 9 p.m. we (watch) a film.
  5. Future continuous: This time tomorrow I (fly) to Lima.
  6. Chuyển thành câu hỏi: They have been living here for a year.
  7. Chuyển thành câu phủ định: She was working yesterday.

B. Ý nghĩa

Chọn đáp án phù hợp với ý nghĩa.

  1. Thể nào trả lời câu hỏi "Kéo dài bao lâu tính đến bây giờ?" …
  2. Thể nào cho thấy một hành động đang diễn ra tại một thời điểm?
  3. Chọn đáp án đúng: Look! It ….
  4. Chọn đáp án đúng: When we arrived, the concert …, so we missed the first song.
  5. Chọn đáp án đúng: Her hands are dirty because she ….

C. Tìm lỗi sai

Sửa lỗi sai. Nếu câu đã đúng, hãy viết correct.

  1. I know him since we were children.
  2. Did you saw the match?
  3. He's been running for an hour.
  4. We was having dinner when you called.

D. Trong ngữ cảnh

Chia động từ trong ngoặc để hoàn thành đoạn văn.

Mia's career
Mia 17 (work) as a nurse. She 18 (start) her first job in 2015. Before that, she 19 (study) for four years. At the moment, she 20 (train) to be a midwife, and she 21 (do) the course for six months now. Next year, she 22 (move) to a bigger hospital.

E. Đến lượt bạn

Viết bằng tiếng Anh về chính bạn.

  1. Viết ba câu về bạn: một câu ở thì hiện tại tiếp diễn, một câu ở thì hiện tại hoàn thành và một câu ở thì quá khứ đơn.
  2. Viết một câu về một việc bạn đã làm từ lâu và vẫn đang làm, và nói đã bao lâu.

F. Ôn tập tổng hợp

Ôn lại kiến thức của các bài trước.

  1. A2-19 Phân biệt thì hiện tại hoàn thành và quá khứ đơn (Present Perfect vs Past Simple)
    I (lose) my keys yesterday, but I found them this morning.
  2. B1-34 Động từ chỉ trạng thái ở thì tiếp diễn: think, have, see, taste và be being (State Verbs)
    I (think) about changing my job.
  3. B1-03 Thì quá khứ hoàn thành: cách dùng had + V3 (Past Perfect)
    By the time I got to the party, most people (go) home.
Đáp án

A. Hình thức

  1. past perfect continuous
  2. future perfect
  3. have been studying
  4. were watching
  5. will be flying
  6. Have they been living here for a year?
  7. She wasn't working yesterday.

B. Ý nghĩa

  1. perfect continuous
  2. continuous
  3. 's snowing / is snowing
  4. had started
  5. has been gardening

C. Tìm lỗi sai

  1. I have known him since we were children.
  2. Did you see the match?
  3. ✓ He's been running for an hour.
  4. We were having dinner when you called.

D. Trong ngữ cảnh

  1. works / is working
  2. started
  3. had studied / had been studying / studied
  4. is training
  5. has been doing
  6. will move / is moving / is going to move / will be moving

E. Đến lượt bạn

  1. I'm reading a great book at the moment. I've been to Morocco twice. I went there last in 2022.
  2. I've been playing the piano for eight years.

F. Ôn tập tổng hợp

  1. lost
  2. am thinking
  3. had gone
Ứng dụng AndroidHọc mọi lúc mọi nơi Google Play