Hệ thống 12 thì trong tiếng Anh: tấm bản đồ (The English Tense System)
The English Tense System: The Map
Trong trang này
Mục tiêu
Sau bài này, bạn có thể nhìn thấy cả 12 dạng thì của tiếng Anh trên một tấm bản đồ, tự lắp ráp bất kỳ thì nào từ hai lựa chọn (thời gian + thể), và nói được ý nghĩa của từng thể: đơn (simple), tiếp diễn (continuous), hoàn thành (perfect) và hoàn thành tiếp diễn (perfect continuous).
Ý chính
Các dạng động từ tiếng Anh trông giống một danh sách dài 12 thì riêng biệt phải học thuộc. Thật ra không phải vậy. Mọi dạng đều sinh ra từ hai lựa chọn.
Lựa chọn 1: Thời gian — khi nào? Quá khứ, hiện tại hay tương lai. Hãy hình dung một trục thời gian có ba vùng: quá khứ, bây giờ, tương lai.
Lựa chọn 2: Thể (aspect) — mình nhìn hành động theo cách nào?
- Đơn: như một sự thật trọn vẹn hoặc một sự việc hoàn chỉnh.
- Tiếp diễn: từ bên trong, như một việc đang diễn ra quanh một thời điểm.
- Hoàn thành: đứng ở một điểm sau đó, nhìn lại một việc đã xảy ra trước điểm ấy và vẫn còn liên quan.
- Hoàn thành tiếp diễn: đứng ở một điểm sau đó, nhìn lại một hoạt động đã kéo dài cho đến điểm ấy — chú ý đến thời gian bao lâu, hoặc đến một hoạt động vừa dừng và để lại kết quả nhìn thấy được.
Ghép hai lựa chọn lại, bạn có một tấm bản đồ ba hàng (quá khứ, hiện tại, tương lai) và bốn cột. Mỗi thì có một "địa chỉ": quá khứ + hoàn thành = quá khứ hoàn thành. Học nghĩa của bốn cột một lần, và chúng vận hành giống nhau ở mọi vùng của trục thời gian. Đằng sau cả hệ thống chỉ có một ý tưởng — không phải mười hai.
Tiếng Việt và tiếng Anh
Động từ tiếng Việt không bao giờ thay đổi hình thức. Ta chỉ thời gian và thể bằng những từ đứng trước hoặc sau động từ: đang, đã, sẽ, rồi, được … rồi, vừa / mới — và khi có từ chỉ thời gian hay ngữ cảnh đã rõ, ta thường bỏ chúng đi. Tiếng Anh thì luôn phải đánh dấu trên động từ, kể cả khi đã có yesterday hay now. Thêm nữa, chữ "đã" không ứng với một thì duy nhất: nó có thể là quá khứ đơn, hiện tại hoàn thành hoặc quá khứ hoàn thành.
| Tiếng Việt | Tiếng Anh | Ô trên bản đồ |
|---|---|---|
| Chị tôi làm ở bệnh viện. | My sister works in a hospital. | hiện tại đơn |
| Xin lỗi, tôi đang lái xe. | Sorry, I'm driving. | hiện tại tiếp diễn |
| Hôm qua tôi đã mất chìa khóa. / Tôi mất chìa khóa rồi, không vào nhà được. | I lost my keys yesterday. / I've lost my keys, so I can't get in. | quá khứ đơn / hiện tại hoàn thành |
| Chúng tôi chờ được bốn mươi phút rồi. | We've been waiting for forty minutes. | hiện tại hoàn thành tiếp diễn |
| Lúc chúng tôi đến thì phim đã bắt đầu rồi. | When we arrived, the film had already started. | quá khứ hoàn thành |
| Giờ này ngày mai tôi sẽ đang nằm trên bãi biển. | This time tomorrow, I'll be lying on a beach. | tương lai tiếp diễn |
Cấu trúc
Các "viên gạch"
| Thể | Trợ động từ + dạng động từ | Ví dụ (work) |
|---|---|---|
| đơn | không có trợ động từ ở câu khẳng định hiện tại / quá khứ | work / worked |
| tiếp diễn | be + dạng -ing | be working |
| hoàn thành | have + quá khứ phân từ | have worked |
| hoàn thành tiếp diễn | have been + dạng -ing | have been working |
Quá khứ phân từ (past participle, đôi khi gọi là V3) là worked, gone, written. Thời gian được thể hiện ở động từ đầu tiên: am / was / will be, have / had / will have.
Tấm bản đồ: 12 dạng của work
| Đơn | Tiếp diễn | Hoàn thành | Hoàn thành tiếp diễn | |
|---|---|---|---|---|
| Quá khứ | I worked | I was working | I had worked | I had been working |
| Hiện tại | I work | I am working | I have worked | I have been working |
| Tương lai | I will work | I will be working | I will have worked | I will have been working |
Công thức và ví dụ: 12 thì trong một bảng
S = chủ ngữ, V = động từ, V2 = dạng quá khứ (ran), V3 = quá khứ phân từ (run). Các ví dụ lấy từ câu chuyện về Sam bên dưới.
| Thì | Công thức | Ví dụ |
|---|---|---|
| present simple | S + V (he/she/it: V-s) | Sam runs five kilometres every morning. |
| present continuous | S + am / is / are + V-ing | He's running along the river. |
| present perfect | S + have / has + V3 | He's run three marathons so far. |
| present perfect continuous | S + have / has been + V-ing | He's been running since six o'clock. |
| past simple | S + V2 | He ran his first marathon in 2021. |
| past continuous | S + was / were + V-ing | He was running through the park when he hurt his knee. |
| past perfect | S + had + V3 | He had never run more than twenty kilometres. |
| past perfect continuous | S + had been + V-ing | He had been running for four hours. |
| future simple | S + will + V | He'll run his fastest time next Sunday. |
| future continuous | S + will be + V-ing | He'll be running through the city centre. |
| future perfect | S + will have + V3 | He'll have run forty-two kilometres by lunchtime. |
| future perfect continuous | S + will have been + V-ing | He'll have been running for nearly four hours. |
Phủ định và câu hỏi: trợ động từ đầu tiên làm việc
| Dạng | Phủ định | Câu hỏi |
|---|---|---|
| hiện tại / quá khứ đơn | She doesn't work. / She didn't work. | Does she work? / Did she work? |
| mọi dạng có trợ động từ | She isn't working. / She hasn't worked. / She won't be working. | Is she working? / Has she worked? / Will she be working? |
| dạng có hai hoặc ba trợ động từ | She hadn't been working. | Had she been working? |
Đặt not sau trợ động từ đầu tiên, hoặc đưa trợ động từ đầu tiên lên trước chủ ngữ. Thì hiện tại đơn và quá khứ đơn không có trợ động từ, nên chúng "mượn" do / does / did.
Ý nghĩa của từng thể
| Thể | Nghĩa cốt lõi | Câu hỏi mà nó trả lời |
|---|---|---|
| đơn | sự thật hoặc sự việc trọn vẹn | Việc gì xảy ra / đã xảy ra / sẽ xảy ra? |
| tiếp diễn | đang diễn ra quanh một thời điểm | Lúc đó việc gì đang diễn ra? |
| hoàn thành | xảy ra trước một điểm, liên quan đến điểm đó | Tính đến lúc đó, việc gì đã xong? |
| hoàn thành tiếp diễn | hoạt động kéo dài đến một điểm, hoặc vừa dừng và để lại kết quả thấy được | Tính đến lúc đó, việc đã diễn ra bao lâu? Từ nãy đến giờ chuyện gì đã diễn ra? |
Ghi chú về tấm bản đồ
- Nói chính xác, động từ tiếng Anh tự nó chỉ có hai thời (hiện tại work, quá khứ worked); tương lai dùng động từ khuyết thiếu will. "12 thì" là một tấm bản đồ hữu ích để học.
- Will không phải cách duy nhất để nói về tương lai: going to, thì hiện tại tiếp diễn và thì hiện tại đơn cũng nói được về tương lai. Xem A2-05.
- Động từ chỉ trạng thái (know, like, want, believe) thường tránh cột tiếp diễn và hoàn thành tiếp diễn. Xem A1-23 và B1-34.
- Thì tương lai tiếp diễn được dạy trong B1-05. Thì tương lai hoàn thành và tương lai hoàn thành tiếp diễn chỉ được giới thiệu trước ở đây; chúng được dạy trong B2-01.
Cách dùng
1Thời gian — động từ đầu tiên mang nó
Chỉ cần đổi động từ đầu tiên, bạn đã dời cả hành động dọc theo trục thời gian. Phần còn lại của cụm động từ giữ nguyên.
2Thể đơn — sự thật trọn vẹn
Thể đơn trình bày hành động như một khối hoàn chỉnh hoặc một sự thật chung: một thói quen, một sự việc đã xong, một dự đoán đơn giản.
3Thể tiếp diễn — đang diễn ra
Thể tiếp diễn đặt bạn vào bên trong hành động tại một thời điểm: nó bắt đầu trước thời điểm đó và chưa kết thúc.
4Thể hoàn thành — xảy ra trước, và vẫn liên quan
Thể hoàn thành đứng ở một điểm (bây giờ, một thời điểm quá khứ hoặc tương lai) và nhìn lại một việc đã xảy ra trước điểm đó và quan trọng tại điểm đó.
5Thể hoàn thành tiếp diễn — bao lâu, cho đến một điểm
Thể hoàn thành tiếp diễn nhìn lại một hoạt động đã kéo dài cho đến một điểm, và thường nói bao lâu. Nó cũng có thể mô tả một hoạt động vừa dừng mà ta vẫn thấy kết quả (xem thêm B1-01).
6Một câu chuyện qua cả 12 thì
Hãy theo chân Sam, một vận động viên chạy bộ, qua cả 12 dạng của cùng một động từ: run – ran – run.
Lỗi thường gặp
Bẫy dành cho người Việt
1. Có từ chỉ thời gian rồi nên không chia động từ. Trong tiếng Việt, hôm qua là đủ: Hôm qua tôi đi chợ với mẹ. Trong tiếng Anh, động từ vẫn phải đổi, dù đã có yesterday.
2. "đã" → had. Vì chữ "đã" nghe giống "quá khứ", nhiều bạn dùng had + quá khứ phân từ cho mọi việc trong quá khứ. Quá khứ hoàn thành chỉ dùng khi việc đó xảy ra trước một mốc khác trong quá khứ. Một việc đã xong vào một thời điểm xác định → quá khứ đơn.
3. "học được năm năm rồi" → thì hiện tại đơn. Tiếng Việt nói Tôi học tiếng Anh được năm năm rồi mà động từ không đổi. Một việc bắt đầu trong quá khứ và vẫn đang tiếp diễn cần thể hoàn thành (thường là hoàn thành tiếp diễn).
4. "đang" mà quên be. Em trai tôi đang du học ở Nhật. Chữ "đang" trở thành -ing, nhưng tiếng Anh còn cần be đứng trước.
Đừng nhầm lẫn
's = is hay has — Nhìn từ đứng sau: dạng -ing → is; quá khứ phân từ → has.
'd = had hay would — Sau 'd là quá khứ phân từ → had; là động từ nguyên mẫu → would.
Cùng thể, khác thời gian — Nghĩa của cột giữ nguyên; chỉ điểm trên trục thời gian thay đổi.
Sáu cặp mà người học hay nhầm nhất (hiện tại đơn và hiện tại tiếp diễn, quá khứ đơn và hiện tại hoàn thành, hiện tại hoàn thành và hiện tại hoàn thành tiếp diễn, quá khứ đơn và quá khứ tiếp diễn, quá khứ đơn và quá khứ hoàn thành, và các cách nói về tương lai) được luyện tập trong B1-R4.
Chính tả và phát âm
- Dạng rút gọn là bình thường khi nói: I'm, she's, they've, he'd, we'll, won't, hasn't, hadn't. Người Việt hay bỏ âm cuối, nên they've nghe thành they, he'd thành he. Âm cuối của dạng rút gọn chính là trợ động từ — mất nó là mất thì. Giữ /v/ (răng trên chạm môi dưới), /d/ và /l/ ở cuối.
- been đọc yếu khi nói: /bɪn/, ngắn như bin: I've been waiting /aɪv bɪn ˈweɪtɪŋ/.
- have sau động từ khuyết thiếu đọc yếu: I'll have finished /aɪl əv ˈfɪnɪʃt/. Luôn viết will have hoặc 'll have, không bao giờ viết 'll of.
- Đuôi -ed: /t/ sau âm vô thanh (worked /wɜːkt/), /d/ sau âm hữu thanh (played /pleɪd/), /ɪd/ sau /t/ hoặc /d/ (waited /ˈweɪtɪd/). Với /t/ và /d/, đừng bỏ âm cuối: thiếu nó, worked nghe thành work và câu chuyển sang hiện tại. Cũng đừng thêm âm tiết thừa: worked chỉ có một âm tiết.
Quy tắc vàng
Mỗi thì = thời gian (quá khứ / hiện tại / tương lai) + thể: đơn = sự thật trọn vẹn; tiếp diễn = đang diễn ra; hoàn thành = trước một điểm và vẫn liên quan; hoàn thành tiếp diễn = bao lâu, cho đến một điểm (hoặc một hoạt động vừa xong để lại kết quả thấy được). Chọn thời gian, chọn thể — và để trợ động từ đầu tiên mang thời gian, phủ định và câu hỏi.
Khi đã nắm vững bản đồ, ở trình độ C2 bạn sẽ thấy các thì này được 'dịch lùi' như thế nào để nghe lịch sự hơn hoặc xa cách hơn: C2-01.
Luyện tập
A. Hình thức
Gọi tên thì (bằng tiếng Anh), chia động từ hoặc biến đổi câu.
-
Gọi tên thì: "She had been waiting."
-
Gọi tên thì: "They'll have finished."
-
Present perfect continuous: I (study) for three hours.
-
Past continuous: At 9 p.m. we (watch) a film.
-
Future continuous: This time tomorrow I (fly) to Lima.
-
Chuyển thành câu hỏi: They have been living here for a year.
-
Chuyển thành câu phủ định: She was working yesterday.
B. Ý nghĩa
Chọn đáp án phù hợp với ý nghĩa.
-
Thể nào trả lời câu hỏi "Kéo dài bao lâu tính đến bây giờ?" …
-
Thể nào cho thấy một hành động đang diễn ra tại một thời điểm?
-
Chọn đáp án đúng: Look! It ….
-
Chọn đáp án đúng: When we arrived, the concert …, so we missed the first song.
-
Chọn đáp án đúng: Her hands are dirty because she ….
C. Tìm lỗi sai
Sửa lỗi sai. Nếu câu đã đúng, hãy viết correct.
-
I know him since we were children.
-
Did you saw the match?
-
He's been running for an hour.
-
We was having dinner when you called.
D. Trong ngữ cảnh
Chia động từ trong ngoặc để hoàn thành đoạn văn.
Mia 17 (work) as a nurse. She 18 (start) her first job in 2015. Before that, she 19 (study) for four years. At the moment, she 20 (train) to be a midwife, and she 21 (do) the course for six months now. Next year, she 22 (move) to a bigger hospital.
E. Đến lượt bạn
Viết bằng tiếng Anh về chính bạn.
-
Viết ba câu về bạn: một câu ở thì hiện tại tiếp diễn, một câu ở thì hiện tại hoàn thành và một câu ở thì quá khứ đơn.
-
Viết một câu về một việc bạn đã làm từ lâu và vẫn đang làm, và nói đã bao lâu.
F. Ôn tập tổng hợp
Ôn lại kiến thức của các bài trước.
-
A2-19 Phân biệt thì hiện tại hoàn thành và quá khứ đơn (Present Perfect vs Past Simple) I (lose) my keys yesterday, but I found them this morning.
-
B1-34 Động từ chỉ trạng thái ở thì tiếp diễn: think, have, see, taste và be being (State Verbs) I (think) about changing my job.
-
B1-03 Thì quá khứ hoàn thành: cách dùng had + V3 (Past Perfect) By the time I got to the party, most people (go) home.
Đáp án
A. Hình thức
- past perfect continuous
- future perfect
- have been studying
- were watching
- will be flying
- Have they been living here for a year?
- She wasn't working yesterday.
B. Ý nghĩa
- perfect continuous
- continuous
- 's snowing / is snowing
- had started
- has been gardening
C. Tìm lỗi sai
- I have known him since we were children.
- Did you see the match?
- ✓ He's been running for an hour.
- We were having dinner when you called.
D. Trong ngữ cảnh
- works / is working
- started
- had studied / had been studying / studied
- is training
- has been doing
- will move / is moving / is going to move / will be moving
E. Đến lượt bạn
- I'm reading a great book at the moment. I've been to Morocco twice. I went there last in 2022.
- I've been playing the piano for eight years.
F. Ôn tập tổng hợp
- lost
- am thinking
- had gone
