Англи хэлний 12 цаг нэг газрын зураг дээр: time + aspect-ийг монголоор тайлбарлав
The English Tense System: The Map
Энэ хуудсанд
Зорилго
Энэ хичээлийн дараа та англи хэлний үйл үгийн 12 хэлбэрийг нэг газрын зураг дээр харж, аль нэгийг нь хоёр сонголтоор (цаг + aspect) бүтээж, aspect бүр юу гэсэн утгатайг хэлж чадна: simple, continuous, perfect, perfect continuous.
Гол санаа
Англи үйл үгийн хэлбэрүүд цээжлэх ёстой 12 тусдаа цагийн урт жагсаалт мэт харагдаж магадгүй. Тийм биш. Хэлбэр бүр ердөө хоёр сонголтоос гардаг.
1-р сонголт: Цаг – хэзээ? Өнгөрсөн, одоо, ирээдүй. Гурван бүстэй цагийн шугам төсөөлөөрэй: өнгөрсөн, одоо, ирээдүй.
2-р сонголт: Aspect (үйлдлийг харах өнцөг) – би үйлдлийг яаж харж байна вэ?
- Simple (энгийн): бүхэл баримт эсвэл бүрэн үйл явдал гэж.
- Continuous (үргэлжлэх): дотроос нь, тодорхой мөчийн орчимд явагдаж буй гэж.
- Perfect (төгссөн): хойд цэгээс эргэж хараад, түүнээс өмнө болсон, одоо ч ач холбогдолтой зүйлийг.
- Perfect continuous (төгссөн үргэлжлэх): хойд цэгээс эргэж хараад, тэр цэг хүртэл үргэлжилсээр ирсэн үйл ажиллагааг – хэр удаан гэдэгт, эсвэл дөнгөж зогсоод ул мөрөө үлдээсэн үйл ажиллагаанд анхаарна.
Хоёр сонголтыг нийлүүлбэл гурван мөр (өнгөрсөн, одоо, ирээдүй), дөрвөн баганатай газрын зураг гарна. Цаг бүр хаягтай: past + perfect = past perfect. Дөрвөн баганын утгыг нэг удаа сурвал цагийн шугамын бүх бүсэд адилхан ажиллана. Бүх системийн цаана арван хоёр биш, нэг л санаа бий.
Монгол хэл ба англи хэл
Монгол хэл ч мөн цагаа бүрдүүлэх хэсгүүдээс бүтээдэг: «хүлээж байна», «хүлээж байсан», «хүлээж байх болно». Энд адилхан: үргэлжлэх утга нь «-ж», цаг нь «байна / байсан / байх болно» дээр. Ялгаа нь байрлал: монголоор цаг сүүлийн туслах үйл үг дээр, англиар эхний туслах үйл үг дээр (am / was / will be waiting). «Эхэлчихсэн байсан» нь англи Past Perfect-тэй, «дуусгасан байх болно» нь Future Perfect (ирээдүй төгссөн цаг)-тэй ойролцоо.
Гол ялгаа нь Present Perfect (одоо төгссөн цаг) ба Present Perfect Continuous-д бий. Монголд одоо цагийн «perfect» хэлбэр байхгүй: «Би түлхүүрээ гээчихсэн» нь англиар I've lost ч, I lost ч байж болно. Харин одоо хүртэл үргэлжилж буй хугацааг монголоор «-ж байна»-аар хэлдэг: «Бид дөчин минут хүлээж байна». Англиар энэ нь have been + -ing. Тиймээс монгол хэлбэр биш, цагийн үг (for forty minutes, so far, yesterday) англи цагийг шийднэ. Мөн «-ж байсан» нь туршлагыг ч хэлдэг: «Японд очиж байсан» = I've been to Japan, үргэлжилж буй өнгөрсөн цаг биш.
| Монголоор | Англиар | Юу өөр вэ |
|---|---|---|
| Би автобус хүлээж байна. | I'm waiting for the bus. | энд адилхан: үргэлжлэх |
| Бороо орж эхлэхэд би автобус хүлээж байсан. | I was waiting for the bus. | монголоор цаг сүүлийн үг дээр, англиар эхний |
| Би чамайг буудал дээр хүлээж байх болно. | I'll be waiting for you. | энд адилхан: ирээдүй + үргэлжлэх |
| Эгч маань эмнэлэгт ажилладаг. | My sister works in a hospital. | «-даг» → Present Simple |
| Би түлхүүрээ гээчихсэн, орж чадахгүй нь. | I've lost my keys. | «-сан» + одоогийн үр дүн → Present Perfect |
| Биднийг очиход кино эхэлчихсэн байсан. | The film had already started. | энд адилхан: «-сан байсан» ≈ Past Perfect |
| Бид дөчин минут хүлээж байна. | We've been waiting for forty minutes. | монголоор «-ж байна», англиар have been + -ing |
| Тэр одоогоор гурван марафон гүйсэн. | He's run three marathons so far. | so far → Present Perfect |
| Би Японд очиж байсан. | I've been to Japan. | «-ж байсан» туршлага → Present Perfect, was going биш |
Товчхондоо: англи цаг = цаг + aspect, цаг нь эхний туслах үйл үг дээр. Монгол «-ж байна» англиар Present Continuous ч, Present Perfect Continuous ч байж болно – хугацааны үг шийднэ.
Бүтэц
Бүрдүүлэх хэсгүүд
| Aspect | Туслах үйл үг + үйл үгийн хэлбэр | Жишээ (work) |
|---|---|---|
| simple | одоо / өнгөрсөн батлахад туслах үйл үггүй | work / worked |
| continuous | be + -ing хэлбэр | be working |
| perfect | have + past participle | have worked |
| perfect continuous | have been + -ing хэлбэр | have been working |
Past participle (гурав дахь хэлбэр / V3) нь worked, gone, written. Цаг нь эхний үйл үг дээр харагдана: am / was / will be, have / had / will have.
Газрын зураг: work-ийн 12 хэлбэр
| Simple | Continuous | Perfect | Perfect continuous | |
|---|---|---|---|---|
| Past | I worked | I was working | I had worked | I had been working |
| Present | I work | I am working | I have worked | I have been working |
| Future | I will work | I will be working | I will have worked | I will have been working |
Үгүйсгэл ба асуулт: ажлыг эхний туслах үйл үг хийнэ
| Хэлбэр | Үгүйсгэх | Асуулт |
|---|---|---|
| present / past simple | She doesn't work. / She didn't work. | Does she work? / Did she work? |
| туслах үйл үгтэй аль ч хэлбэр | She isn't working. / She hasn't worked. / She won't be working. | Is she working? / Has she worked? / Will she be working? |
| хоёр, гурван туслах үйл үгтэй хэлбэр | She hadn't been working. | Had she been working? |
Not-ыг эхний туслах үйл үгийн араас тавь, эсвэл эхний туслах үйл үгийг өгүүлэгдэхүүний өмнө гарга. Present Simple, Past Simple туслах үйл үггүй тул do / does / did зээлж авна. Монголоор үгүйсгэл, асуулт нь үйл үгийн төгсгөлд («хүлээгээгүй», «хүлээсэн үү?») – англиар өгүүлбэрийн эхэнд ойрхон.
Aspect бүрийн утга
| Aspect | Гол утга | Хариулах асуулт |
|---|---|---|
| simple | бүхэл баримт эсвэл үйл явдал | Юу болдог / болсон / болох вэ? |
| continuous | тодорхой мөчийн орчимд явагдаж буй | Тэр мөчид юу болж байна / байсан / байх вэ? |
| perfect | цэгээс өмнө, тэр цэгт ач холбогдолтой | Тэр үед юу аль хэдийн хийгдсэн бэ? |
| perfect continuous | тодорхой цэг хүртэл үргэлжилсэн, эсвэл ул мөр үлдээгээд дөнгөж зогссон үйл ажиллагаа | Тэр үед хэр удаан үргэлжилж байсан бэ? Юу болж байв? |
Газрын зургийн тэмдэглэл
- Нарийн яривал англи үйл үг өөрөө зөвхөн хоёр цагийг харуулдаг (одоо work, өнгөрсөн worked); ирээдүйд will модаль үйл үг хэрэглэнэ. «12 цаг» бол хэрэгтэй сургалтын газрын зураг.
- Will бол цорын ганц ирээдүй биш: going to, Present Continuous, Present Simple ч ирээдүйн тухай ярьж болно. A2-05-ийг үзнэ үү.
- Байдлын үйл үгс (know, like, want, believe) ихэвчлэн continuous, perfect continuous баганаас зайлсхийдэг. A1-23, B1-34-ийг үзнэ үү.
- Future Continuous-ийг B1-05-д үзсэн. Future Perfect, Future Perfect Continuous-ийг энд зөвхөн танилцуулж байна; B2-01-д үзнэ.
Хэрэглээ
1Цаг – эхний үйл үг авч явна
Зөвхөн эхний үйл үгийг өөрчилбөл бүх үйлдэл цагийн шугамын дагуу шилжинэ. Үйл үгийн бусад хэсэг хэвээр үлдэнэ. Монголоор ч адил: «хүлээж байна / байсан / байх болно» – зөвхөн сүүлийн хэсэг өөрчлөгдөнө.
2Simple – бүхэл баримт
Simple aspect үйлдлийг бүхэл нэгж эсвэл ерөнхий баримт болгон харуулна: зуршил, дууссан үйл явдал, энгийн таамаг.
3Continuous – явагдаж буй
Continuous aspect таныг тодорхой мөчид үйлдлийн дотор оруулна: үйлдэл тэр мөчөөс өмнө эхэлсэн, хараахан дуусаагүй.
4Perfect – өмнө нь, одоо ч ач холбогдолтой
Perfect aspect тодорхой цэгээс (одоо, өнгөрсөн эсвэл ирээдүйн мөч) эргэж хараад, түүнээс өмнө болсон, тэр цэгт ач холбогдолтой зүйлийг харуулна.
5Perfect continuous – хэр удаан, тодорхой цэг хүртэл
Perfect continuous тодорхой цэг хүртэл үргэлжилсээр ирсэн үйл ажиллагааг эргэж харах бөгөөд ихэвчлэн хэр удааныг хэлнэ. Мөн дөнгөж зогссон, үр дүн нь одоо харагдаж буй үйл ажиллагааг тайлбарлаж болно (B1-01-д дэлгэрэнгүй).
6Нэг түүх 12 хэлбэрээр
Гүйгч Сэмийг нэг үйл үгийн 12 хэлбэрээр дагаж үзье: run – ran – run.
Түгээмэл алдаа
Монголчуудад тохиолддог урхи
1. «Гурван сар сурч байна» → is learning for three months. Монголоор одоо хүртэл үргэлжилж буй хугацааг «-ж байна»-аар хэлдэг: «Мөнх гурван сар машин барьж сурч байна, гэвч одоо ч зогсоолд тавьж чадахгүй». Үгчлэн орчуулбал Present Continuous гарна. Хугацаатай (for three months, since May) бол англиар have been + -ing.
2. «Очиж байсан» → was going. Монголоор туршлагыг «-ж байсан»-аар хэлдэг: «Гэрэл өмнө нь Сөүлд очиж байсан болохоор биднийг хотоор хөтөлж чадна». Хэлбэр нь Past Continuous шиг харагддаг ч утга нь туршлага. Англиар have been-ийн оронд was going гэвэл «(тэр үед) явж байсан» эсвэл «явах гэж байсан» гэсэн өөр утга гарна.
3. «Өвөл нүүсэн» → have moved + дууссан цаг. Монголд Present Perfect байхгүй тул «-сан»-ыг заримдаа үргэлж have + V3 гэж орчуулдаг: «Оюукаагийн гэр бүл өнгөрсөн өвөл Зайсан дахь шинэ байр руу нүүсэн». Дууссан цагийн үгтэй (last winter, yesterday, in 2019) бол англиар Past Simple.
Бүү андуураарай
's = is эсвэл has – Дараагийн үгийг хараарай: -ing хэлбэр → is; past participle → has.
'd = had эсвэл would – 'd-ийн араас past participle → had; үндсэн хэлбэр → would.
Ижил aspect, өөр цаг – Баганын утга хэвээр; зөвхөн цагийн шугам дээрх цэг шилжинэ.
Хамгийн их андуурагддаг зургаан харьцуулалтыг (Present Simple ба Continuous, Past Simple ба Present Perfect, Present Perfect Simple ба Continuous, Past Simple ба Past Continuous, Past Simple ба Past Perfect, ирээдүйн хэлбэрүүд) B1-R4-т дасгалжуулна.
Зөв бичих ба дуудлага
- Ярианд товчилсон хэлбэр ердийн зүйл: I'm, she's, they've, he'd, we'll, won't, hasn't, hadn't.
- Ярианд been сул: /bɪn/ – «bin» шиг: I've been waiting /aɪv bɪn ˈweɪtɪŋ/. Урт /iː/-ээр бүү хэлээрэй.
- Модаль үйл үгийн араас have сул: I'll have finished нь «I'll-uv finished» /aɪl əv ˈfɪnɪʃt/ шиг сонсогдоно. Бичихдээ үргэлж will have эсвэл 'll have, хэзээ ч 'll of биш.
- -ed төгсгөл: дуугүй авианы араас /t/ (worked – «workt»), дуут авианы араас /d/ (played – «playd»), /t/ эсвэл /d/-ийн араас /ɪd/ (waited – «wait-id»). /t/, /d/-ийн өмнө эгшиг бүү нэмээрэй: «воркэд» биш, worked нэг үетэй.
Алтан дүрэм
Цаг бүр = цаг (өнгөрсөн / одоо / ирээдүй) + aspect: simple = бүхэл баримт; continuous = явагдаж буй; perfect = тодорхой цэгээс өмнө, ач холбогдолтой; perfect continuous = тодорхой цэг хүртэл хэр удаан (эсвэл ул мөрөө үлдээгээд дөнгөж дууссан үйл ажиллагаа). Цагаа сонго, aspect-аа сонго – цаг, үгүйсгэл, асуултыг эхний туслах үйл үгэнд үүрүүл. Монгол «-ж байна», «-сан» англи цагийг шийдэхгүй – цагийн үг шийднэ.
Дасгал
A. Бүтэц
Хэлбэрийг нэрлэнэ үү, эсвэл хаалтанд байгаа үйл үгийг заасан хэлбэрт оруулна уу.
-
Хэлбэрийг нэрлэнэ үү: "She had been waiting."
-
Хэлбэрийг нэрлэнэ үү: "They'll have finished."
-
Present perfect continuous: I (study) for three hours.
-
Past continuous: At 9 p.m. we (watch) a film.
-
Future continuous: This time tomorrow I (fly) to Lima.
-
Асуулт болгоно уу: They have been living here for a year.
-
Үгүйсгэх болгоно уу: She was working yesterday.
B. Утга
Нөхцөл байдалд тохирох хувилбарыг сонгоно уу.
-
Аль aspect нь «Одоо хүртэл хэр удаан?» гэсэн асуултад хариулах вэ? …
-
Аль aspect нь тодорхой мөчид явагдаж буй үйлдлийг харуулах вэ?
-
Зөв хариултыг сонгоно уу: Look! It ….
-
Зөв хариултыг сонгоно уу: When we arrived, the concert …, so we missed the first song.
-
Зөв хариултыг сонгоно уу: Her hands are dirty because she ….
C. Алдааг олоорой
Өгүүлбэр бүр нэг алдаатай эсвэл зөв байна. Засварласан өгүүлбэрийг бичнэ үү, эсвэл correct гэж бичнэ үү.
-
I know him since we were children.
-
Did you saw the match?
-
He's been running for an hour.
-
We was having dinner when you called.
D. Нөхцөл байдалд
Бичвэрийг уншаад хаалтанд байгаа үйл үгийг зөв хэлбэрт оруулна уу.
Mia 17 (work) as a nurse. She 18 (start) her first job in 2015. Before that, she 19 (study) for four years. At the moment, she 20 (train) to be a midwife, and she 21 (do) the course for six months now. Next year, she 22 (move) to a bigger hospital.
E. Таны ээлж
Өөрийнхөө тухай англиар бичээрэй.
-
Өөрийнхөө тухай гурван өгүүлбэр бичнэ үү: нэгийг present continuous-ээр, нэгийг present perfect-ээр, нэгийг past simple-ээр.
-
Удаан хугацаанд хийж байгаа нэг зүйлийнхээ тухай нэг өгүүлбэр бичиж, хэр удааныг хэлнэ үү.
F. Холимог давталт
Өмнөх хичээлүүдээ давтаарай.
-
A2-19 Present Perfect эсвэл Past Simple? Ялгааг монголоор тайлбарлав I (lose) my keys yesterday, but I found them this morning.
-
B1-34 State verbs ба continuous: I think эсвэл I'm thinking, You're being silly монголоор I (think) about changing my job.
-
B1-03 Past Perfect (өнгөрсөн төгссөн цаг): «-сан байсан»-ыг англиар хэрхэн хэлэх вэ By the time I got to the party, most people (go) home.
Хариулт
A. Бүтэц
- past perfect continuous
- future perfect
- have been studying
- were watching
- will be flying
- Have they been living here for a year?
- She wasn't working yesterday.
B. Утга
- perfect continuous
- continuous
- 's snowing / is snowing
- had started
- has been gardening
C. Алдааг олоорой
- I have known him since we were children.
- Did you see the match?
- ✓ He's been running for an hour.
- We were having dinner when you called.
D. Нөхцөл байдалд
- works / is working
- started
- had studied / had been studying / studied
- is training
- has been doing
- will move / is moving / is going to move / will be moving
E. Таны ээлж
- I'm reading a great book at the moment. I've been to Morocco twice. I went there last in 2022.
- I've been playing the piano for eight years.
F. Холимог давталт
- lost
- am thinking
- had gone
