Англиските глаголски времиња на една мапа: 12 времиња објаснети на македонски
The English Tense System: The Map
На оваа страница
Цел
По оваа лекција ќе видите како сите англиски глаголски времиња се вклопуваат во една мапа: ќе ги разберете двата избора од кои се гради секое време (време и аспект), ќе знаете што значи секој аспект и ќе ги видите сите 12 форми во една приказна.
Главна идеја
Англиските глаголски форми можат да изгледаат како долг список: 12 посебни времиња за учење напамет. Всушност не е така. Секоја форма се добива од само два избора.
Избор 1: време – кога? Минато, сегашно или идно. Замислете временска линија со три зони: минато, сега, иднина.
Избор 2: аспект – како го гледам дејството?
- Simple: како цел факт или завршен настан.
- Continuous: одвнатре, како дејство во тек околу некој момент.
- Perfect: од подоцнежна точка, гледајќи назад кон нешто што се случило пред неа и сè уште е важно.
- Perfect continuous: од подоцнежна точка, гледајќи назад кон дејство што траело до таа точка – акцентот е на траењето или на дејство што штотуку завршило, а последиците се гледаат.
Ставете ги двата избора заедно и добивате мапа со три реда (минато, сегашно, идно) и четири колони. Секое време има адреса: past + perfect = past perfect. Научете го значењето на четирите колони еднаш и тоа работи исто во секоја зона од временската линија. Зад целиот систем стои една идеја, а не дванаесет.
Македонски и англиски
Македонскиот има богат систем на глаголски форми: сегашно време („работам“), аорист („работив“, „завршив“), имперфект („работев“), перфект со „сум“ („сум работел“), перфект со „има“ („имам работено“), минато предминато време („бев завршил“), идно време со „ќе“ („ќе работам“), па дури и „ќе имам завршено“. Но англиски аспект во самиот глагол – „во тек“ наспроти „цел факт“ – немаме. Нашиот глаголски вид (свршен / несвршен: „завршив“ / „завршував“) не е истото што и англиската продолжена форма, а имперфектот („чекав“) понекогаш одговара на Past Continuous, но многупати и на Past Simple („Три години работеше ноќна смена“ – She worked nights). Затоа не одлучува македонскиот глагол, туку значењето.
Една наша форма често одговара на повеќе англиски. Нашето сегашно време е и I work и I'm working, а за траење до сега и I've been working („Чекаме веќе четириесет минути“ – We've been waiting). Нашиот аорист е многупати I worked, но кога резултатот е важен сега, и I've lost my keys („Ги загубив клучевите“). Ниту перфектот со „сум“, ниту перфектот со „има“ не се исто што и англискиот Present Perfect во сите употреби: „Го имам видено вчера“ кај нас во говорот е во ред, а на англиски со yesterday оди само Past Simple. Добра вест: нашето „беше почнал“ е одличен модел за Past Perfect, а „ќе имам завршено“ за Future Perfect.
Втора разлика е каде стои времето во реченицата. Кај нас времето го носи главниот глагол, и во одречна реченица и во прашање: „не дојде“, „Дали дојде?“. На англиски времето го носи првиот помошен глагол, а сè по него останува исто: I didn't come, I wasn't working, I hadn't worked. Во прашање само првиот помошен глагол оди пред подметот: Have you been waiting long?
| Македонски | Англиски | Што е различно? |
|---|---|---|
| Сестра ми работи во болница. | My sister works in a hospital. | општ факт → Present Simple |
| Извини, возам. | Sorry, I can't talk — I'm driving. | кај нас сегашно време, на англиски дејство во тек → Present Continuous |
| Мислам дека наскоро ќе најде нова работа. | I think she'll find a new job soon. | „ќе“ за предвидување → will |
| Го чекав автобусот кога почна да врне. | I was waiting for the bus when it started to rain. | имперфект како позадина → Past Continuous |
| Ги загубив клучевите. | I've lost my keys. | аорист, но резултатот е сега → Present Perfect |
| Кога стигнавме, филмот веќе беше почнал. | When we arrived, the film had already started. | минато предминато → Past Perfect – тука е исто |
| Чекаме веќе четириесет минути. | We've been waiting for forty minutes. | сегашно време за траење до сега → Present Perfect Continuous |
| До петок ќе го имам завршено извештајот. | By Friday, I'll have finished the report. | „ќе имам завршено“ → Future Perfect |
| Не дојдов. / Дали дојде? | I didn't come. / Did you come? | кај нас времето е во главниот глагол, на англиски во помошниот |
Накратко: нашите форми не се совпаѓаат еден-за-еден со англиските, бидејќи на англиски секогаш морате да изберете и аспект. Изберете време, изберете аспект – и оставете го првиот помошен глагол да ги носи времето, негацијата и прашањето.
Форма
Градежните блокови
| Аспект | Помошен глагол + форма на глаголот | Пример (work) |
|---|---|---|
| simple | во потврдна реченица во сегашно и минато време нема помошен глагол | work / worked |
| continuous | be + -ing форма | be working |
| perfect | have + минат партицип | have worked |
| perfect continuous | have been + -ing форма | have been working |
Минатиот партицип (past participle, третата форма, понекогаш V3) е worked, gone, written. Времето го покажува првиот глагол: am / was / will be, have / had / will have.
Мапата: 12 форми на глаголот work
| Simple | Continuous | Perfect | Perfect continuous | |
|---|---|---|---|---|
| Past | I worked | I was working | I had worked | I had been working |
| Present | I work | I am working | I have worked | I have been working |
| Future | I will work | I will be working | I will have worked | I will have been working |
Македонски имиња: Present Simple (просто сегашно време), Present Continuous (сегашно продолжено време), Present Perfect (англиски сегашен перфект), Present Perfect Continuous (англиски сегашен перфект продолжен), Past Simple (просто минато време), Past Continuous (минато продолжено време), Past Perfect (минато предминато време), Past Perfect Continuous (минато предминато продолжено време), Future Simple (просто идно време), Future Continuous (идно продолжено време), Future Perfect (англиски иден перфект), Future Perfect Continuous (англиски иден перфект продолжен). Имињата се само помош: не одговараат на нашите форми една-за-една.
Одречна реченица и прашање: работата ја врши првиот помошен глагол
| Форма | Одречна реченица | Прашање |
|---|---|---|
| Present / Past Simple | She doesn't work. / She didn't work. | Does she work? / Did she work? |
| секоја форма со помошен глагол | She isn't working. / She hasn't worked. / She won't be working. | Is she working? / Has she worked? / Will she be working? |
| форми со два или три помошни глагола | She hadn't been working. | Had she been working? |
Ставете not по првиот помошен глагол или поместете го првиот помошен глагол пред подметот. Present Simple и Past Simple немаат помошен глагол, па позајмуваат do / does / did.
Што значи секој аспект
| Аспект | Основно значење | На кое прашање одговара |
|---|---|---|
| simple | цел факт или настан | Што се случува / се случи / ќе се случи? |
| continuous | во тек околу некој момент | Што е / беше / ќе биде во тек во тој момент? |
| perfect | пред некоја точка, важно во таа точка | Што е веќе направено до тогаш? |
| perfect continuous | дејство што трае до некоја точка или штотуку завршило, а последиците се гледаат | Колку долго трае до тогаш? Што се правело? |
Забелешки за мапата
- Строго земено, англискиот глагол сам покажува само две времиња (сегашно work, минато worked); иднината ја кажува модалниот глагол will. „12 времиња“ е корисна мапа за учење.
- Will не е единствената иднина: за иднина се користат и going to, Present Continuous и Present Simple. Видете A2-05.
- Глаголите за состојба (know, like, want, believe) обично ги избегнуваат колоните continuous и perfect continuous. Видете A1-23 и B1-34.
- Future Continuous го учиме во лекцијата B1-05. Future Perfect и Future Perfect Continuous тука само ги спомнуваме; тие се во лекцијата B2-01.
Употреба
1Време – го носи првиот глагол
Сменете го само првиот глагол и целото дејство се поместува напред или назад по временската линија. Остатокот од глаголската група останува ист.
2Simple – цел факт
Аспектот simple го прикажува дејството како целина или како општ факт: навика, завршен настан, едноставно предвидување.
3Continuous – во тек
Аспектот continuous ве носи внатре во дејството во некој момент: почнало пред тој момент и уште не завршило.
4Perfect – пред тоа и сè уште важно
Аспектот perfect гледа од некоја точка (сега, момент во минатото или момент во иднината) назад кон нешто што се случило пред неа и е важно во таа точка.
5Perfect continuous – колку долго, до некоја точка
Perfect continuous гледа назад кон дејство што траело до некоја точка и обично кажува колку долго. Може да опише и дејство што штотуку завршило, ако последиците се гледаат сега (видете B1-01).
6Една приказна низ сите 12 форми
Да го следиме тркачот Сем низ сите 12 форми на истиот глагол: run – ran – run.
Чести грешки
Замки за говорителите на македонски
1. „Го имам гледано минатата сабота“ → have + завршено време. Нашиот перфект со „има“ личи на англискиот Present Perfect, но кај нас во говорот оди и со завршено време: „Тој филм го имам гледано минатата сабота“. На англиски Present Perfect не оди со зборови за завршено време (last Saturday, in 2019, when I was a child). Тогаш е само Past Simple.
2. „Учам шпански веќе две години“ → сегашно време за траење. Кај нас за дејство што почнало во минатото и трае до сега користиме сегашно време: „Учам шпански веќе две години“. Англискиот тука бара perfect: have been learning (или have learned кај глаголите за состојба и резултат).
3. „Што правеше таму кога…?“ → прашање без помошен глагол пред подметот. Кај нас прашањето го прави интонацијата или прашалниот збор, а редот на зборовите останува ист: „Што правевте на стадионот кога снема струја?“ На англиски во прашањето првиот помошен глагол оди пред подметот: What were you doing…?
4. „Зошто седиш во темно?“ → Present Simple за дејство во тек. Нашето сегашно време покрива и навика и моментот сега: „Зошто седиш во темно?“ прашува за она што се случува токму сега. На англиски дејството во тек бара be + -ing; Why do you sit…? прашува за навика.
Не мешајте
's = is или has – Погледнете го следниот збор: -ing форма → is; минат партицип → has.
'd = had или would – Ако по 'd стои минат партицип → had; ако стои основна форма → would.
Ист аспект, различно време – Значењето на колоната останува исто, се менува само точката на временската линија.
Шесте споредби што учениците најчесто ги мешаат (Present Simple и Present Continuous, Past Simple и Present Perfect, Present Perfect simple и continuous, Past Simple и Past Continuous, Past Simple и Past Perfect, како и формите за иднина) ги вежбаме во лекцијата B1-R4.
Правопис и изговор
- Во говорот кратките облици се вообичаени: I'm, she's, they've, he'd, we'll, won't, hasn't, hadn't. Кај нас нема такви кратки облици со апостроф, па вежбајте ги на глас.
- been во говорот е слабо: /bɪn/, со кратка и опуштена самогласка: I've been waiting /aɪv bɪn ˈweɪtɪŋ/. Не изговарајте долго „бин“.
- По модален глагол have е слабо: I'll have finished звучи како /aɪl əv ˈfɪnɪʃt/. Стандардниот македонски нема таков слаб глас /ə/: изговорете го кратко и опуштено. Пишувајте секогаш will have или 'll have, никогаш 'll of.
- Наставката -ed: /t/ по безвучни гласови (worked /wɜːkt/), /d/ по звучни (played /pleɪd/), /ɪd/ по /t/ и /d/ (waited /ˈweɪtɪd/). Кај нас читаме како што е напишано, но англиското -ed обично не е посебен слог.
- 'd на крајот е звучно /d/: he'd /hiːd/. Кај нас звучните согласки на крајот обезвучуваат – оставете го /d/ звучно, инаку had / would исчезнува за слушателот.
Златно правило
Секое време = време (минато / сегашно / идно) + аспект: simple = цел факт; continuous = во тек; perfect = пред некоја точка и важно; perfect continuous = колку долго до некоја точка (или дејство што штотуку завршило, а последиците се гледаат). Изберете време, изберете аспект – и оставете го првиот помошен глагол да ги носи времето, негацијата и прашањето. Не одлучува македонскиот глагол, туку значењето.
Вежби
A. Форма
Именувајте ја формата или напишете ја точната форма на глаголот во заградата.
-
Именувајте ја формата (name the form): "She had been waiting."
-
Именувајте ја формата (name the form): "They'll have finished."
-
Present Perfect Continuous: I (study) for three hours.
-
Past Continuous: At 9 p.m. we (watch) a film.
-
Future Continuous: This time tomorrow I (fly) to Lima.
-
Составете прашање: They have been living here for a year.
-
Напишете ја реченицата во одречна форма: She was working yesterday.
B. Значење
Изберете го точниот одговор.
-
Кој аспект одговара на прашањето "How long up to now?" …
-
Кој аспект покажува дејство што е во тек во некој момент?
-
Изберете го точниот одговор: Look! It ….
-
Изберете го точниот одговор: When we arrived, the concert …, so we missed the first song.
-
Изберете го точниот одговор: Her hands are dirty because she ….
C. Најдете ја грешката
Во секоја реченица има една грешка или реченицата е точна. Напишете ја поправената реченица или напишете correct.
-
I know him since we were children.
-
Did you saw the match?
-
He's been running for an hour.
-
We was having dinner when you called.
D. Во контекст
Дополнете ги зборовите што недостасуваат во текстот со точната форма на глаголите во заградите.
Mia 17 (work) as a nurse. She 18 (start) her first job in 2015. Before that, she 19 (study) for four years. At the moment, she 20 (train) to be a midwife, and she 21 (do) the course for six months now. Next year, she 22 (move) to a bigger hospital.
E. Ваш ред е
Напишете на англиски.
-
Напишете три реченици за себе: една во Present Continuous, една во Present Perfect и една во Past Simple.
-
Напишете една реченица за нешто што го правите веќе долго време и кажете колку долго.
F. Мешано повторување
Повторете ги темите од претходните лекции.
-
A2-19 Present Perfect или Past Simple? Разликата објаснета на македонски I (lose) my keys yesterday, but I found them this morning.
-
B1-34 Глаголи за состојба во Continuous: she's being silly, I'm thinking, we're having lunch I (think) about changing my job.
-
B1-03 Past Perfect на англиски: I had already left, објаснето на македонски By the time I got to the party, most people (go) home.
Одговори
A. Форма
- past perfect continuous
- future perfect
- have been studying
- were watching
- will be flying
- Have they been living here for a year?
- She wasn't working yesterday.
B. Значење
- perfect continuous
- continuous
- 's snowing / is snowing
- had started
- has been gardening
C. Најдете ја грешката
- I have known him since we were children.
- Did you see the match?
- ✓ He's been running for an hour.
- We were having dinner when you called.
D. Во контекст
- works / is working
- started
- had studied / had been studying / studied
- is training
- has been doing
- will move / is moving / is going to move / will be moving
E. Ваш ред е
- I'm reading a great book at the moment. I've been to Morocco twice. I went there last in 2022.
- I've been playing the piano for eight years.
F. Мешано повторување
- lost
- am thinking
- had gone
