ინგლისური დროები ერთ რუკაზე: 12 დრო, დრო + ასპექტი ქართულად
The English Tense System: The Map
ამ გვერდზე
მიზანი
ამ გაკვეთილის შემდეგ ინგლისური ზმნის 12-ვე დროს ერთ რუკაზე დაინახავთ, ნებისმიერ მათგანს ორი არჩევანით (დრო + ასპექტი) ააგებთ და შეძლებთ თქვათ, რას ნიშნავს თითოეული ასპექტი: simple, continuous, perfect და perfect continuous.
მთავარი იდეა
ინგლისური ზმნის ფორმები შეიძლება 12 ცალკეული, დასაზეპირებელი დროის გრძელ სიას ჰგავდეს. სინამდვილეში ასე არ არის. ყოველი ფორმა მხოლოდ ორი არჩევანიდან მოდის.
არჩევანი 1: დრო – როდის? წარსული, აწმყო თუ მომავალი. წარმოიდგინეთ დროის ხაზი სამი ზონით: წარსული, ახლა, მომავალი.
არჩევანი 2: ასპექტი – როგორ ვუყურებ მოქმედებას?
- Simple: როგორც მთლიან ფაქტს ან დასრულებულ მოვლენას.
- Continuous: შიგნიდან, როგორც რაღაც მომენტის გარშემო მიმდინარე პროცესს.
- Perfect: მოგვიანებითი წერტილიდან, უკან – იმაზე, რაც ამ წერტილამდე ადრე მოხდა და ჯერ კიდევ მნიშვნელოვანია.
- Perfect continuous: მოგვიანებითი წერტილიდან, უკან – მოქმედებაზე, რომელიც ამ წერტილამდე გრძელდებოდა; ყურადღება ხანგრძლივობაზეა, ან ახლახან შეწყვეტილ მოქმედებაზე, რომლის შედეგიც ჩანს.
ორი არჩევანი ერთად რუკას გვაძლევს: სამი სტრიქონი (წარსული, აწმყო, მომავალი) და ოთხი სვეტი. ყოველ დროს თავისი მისამართი აქვს: past + perfect = past perfect. ოთხი სვეტის მნიშვნელობა ერთხელ ისწავლეთ – ის დროის ხაზის ყველა ზონაში ერთნაირად მუშაობს. მთელი სისტემის უკან ერთი იდეა დგას და არა თორმეტი.
ქართული და ინგლისური
ქართულ ზმნასაც ბევრი ფორმა აქვს – აწმყო, უწყვეტელი, წყვეტილი, მყოფადი, თურმეობითი – მაგრამ ისინი ინგლისურ 12 დროს ერთი-ერთზე არ ემთხვევა. ქართული აწმყო („ვმუშაობ“) ფარავს Present Simple-ს (მარტივი აწმყო) და Present Continuous-ს (განგრძობითი აწმყო), ხანგრძლივობის სიტყვასთან კი – Present Perfect Continuous-საც (განგრძობითი აწმყო სრული): „ორმოცი წუთია ველოდებით“. წყვეტილი („დავკარგე“) ფარავს Past Simple-ს (მარტივი წარსული) და ხშირად Present Perfect-ს (აწმყო სრული). უწყვეტელი („ვმუშაობდი“) Past Continuous-ს (განგრძობითი წარსული) ჰგავს, მაგრამ ქართულად დასრულებულ, დიდხანს გაგრძელებულ პერიოდზეც ითქმის („სამი წელი ვმუშაობდი“), სადაც ინგლისურად Past Simple-ია. მყოფადი („დავამთავრებ“) კი ინგლისურში Future Simple-იც შეიძლება იყოს, Future Continuous-იც და Future Perfect-იც.
ამიტომ ინგლისური დრო ქართული ფორმიდან ვერ ამოიცნობა. იკითხეთ ორი რამ: როდის? და როგორ ვუყურებ? – დანარჩენს რუკა გეტყვით. კარგი ამბავი: ინგლისურში დროს ყოველთვის პირველი ზმნა ატარებს, ქართულადაც დამხმარე „იყო“ მსგავსად მუშაობს („დაწყებული იყო“ ძალიან ჰგავს had started-ს).
| ქართული | ინგლისური | რაშია განსხვავება? |
|---|---|---|
| საავადმყოფოში ვმუშაობ. | I work in a hospital. / I'm working today. | ქართული აწმყო ორივეს ფარავს; ინგლისურად აირჩიეთ ასპექტი |
| ორმოცი წუთია ველოდებით. | We've been waiting for forty minutes. | ქართულად აწმყო; „დღემდე რამდენ ხანს“ → Present Perfect Continuous |
| გასაღები დავკარგე, ვერ შევდივარ. | I've lost my keys, so I can't get in. | წყვეტილი; შედეგი ახლაა → Present Perfect |
| გუშინ გასაღები დავკარგე. | I lost my keys yesterday. | აქ ერთნაირია: დასრულებული დრო → Past Simple |
| შუაღამისას ჯერ კიდევ ვლაპარაკობდით. | At midnight we were still talking. | აქ ერთნაირია: უწყვეტელი ≈ Past Continuous |
| სამი წელი ღამით მუშაობდა. | She worked nights for three years. | უწყვეტელი, მაგრამ დასრულებული პერიოდი → Past Simple |
| ფილმი უკვე დაწყებული იყო. | The film had already started. | „დაწყებული იყო“ ძალიან ჰგავს Past Perfect-ს |
| ხვალ ამ დროს სანაპიროზე ვიწვები. | I'll be lying on a beach. | მყოფადი; მომენტში მიმდინარე → Future Continuous |
| პარასკევისთვის ანგარიშს დავამთავრებ. | By Friday, I'll have finished the report. | მყოფადი; მომავალ წერტილამდე → Future Perfect |
მოკლედ: ქართული ფორმა ინგლისურ დროს არ გიკარნახებთ. აირჩიეთ დრო (როდის?) და ასპექტი (მთლიანი ფაქტი, პროცესი, „ადრე და ახლაც მნიშვნელოვანი“ თუ „რამდენ ხანს“), დროს კი პირველი დამხმარე ზმნა ატარებს.
ფორმა
სამშენებლო ბლოკები
| ასპექტი | დამხმარე ზმნა + ზმნის ფორმა | მაგალითი (work) |
|---|---|---|
| simple | აწმყოსა და წარსულის დადებით წინადადებაში დამხმარე ზმნა არ არის | work / worked |
| continuous | be + -ing ფორმა | be working |
| perfect | have + past participle | have worked |
| perfect continuous | have been + -ing ფორმა | have been working |
Past participle (მესამე ფორმა, ზოგჯერ V3) არის worked, gone, written. დროს პირველი ზმნა აჩვენებს: am / was / will be, have / had / will have.
რუკა: work-ის 12 ფორმა
| Simple | Continuous | Perfect | Perfect continuous | |
|---|---|---|---|---|
| Past | I worked | I was working | I had worked | I had been working |
| Present | I work | I am working | I have worked | I have been working |
| Future | I will work | I will be working | I will have worked | I will have been working |
უარყოფა და კითხვა: მთელ საქმეს პირველი დამხმარე ზმნა აკეთებს
| ფორმა | უარყოფა | კითხვა |
|---|---|---|
| present / past simple | She doesn't work. / She didn't work. | Does she work? / Did she work? |
| ნებისმიერი ფორმა დამხმარე ზმნით | She isn't working. / She hasn't worked. / She won't be working. | Is she working? / Has she worked? / Will she be working? |
| ორი ან სამი დამხმარე ზმნით | She hadn't been working. | Had she been working? |
not პირველი დამხმარე ზმნის შემდეგ დასვით, ან პირველი დამხმარე ზმნა ქვემდებარის წინ გადაიტანეთ. Present Simple-სა და Past Simple-ს დამხმარე ზმნა არ აქვს, ამიტომ do / does / did-ს „სესხულობს“.
რას ნიშნავს თითოეული ასპექტი
| ასპექტი | მთავარი მნიშვნელობა | რა კითხვას პასუხობს |
|---|---|---|
| simple | მთლიანი ფაქტი ან მოვლენა | რა ხდება / მოხდა / მოხდება? |
| continuous | მიმდინარეობს რაღაც მომენტის გარშემო | რა მიმდინარეობს / მიმდინარეობდა / იქნება მიმდინარე ამ მომენტში? |
| perfect | რაღაც წერტილამდე, და ამ წერტილში მნიშვნელოვანია | რა არის უკვე გაკეთებული იმ დროისთვის? |
| perfect continuous | მოქმედება, რომელიც წერტილამდე გრძელდება, ან ახლახან შეწყდა და შედეგი ჩანს | რამდენ ხანს გრძელდება იმ დროისთვის? რა ხდებოდა? |
შენიშვნები რუკაზე
- მკაცრად რომ ვთქვათ, ინგლისური ზმნა თავად მხოლოდ ორ დროს აჩვენებს (აწმყო work, წარსული worked); მომავლისთვის მოდალური ზმნა will გამოიყენება. „12 დრო“ სასწავლო რუკაა.
- Will ერთადერთი მომავალი არ არის: მომავალზე ლაპარაკი შეიძლება going to-თი, Present Continuous-ით და Present Simple-ითაც. იხ. A2-05.
- მდგომარეობის ზმნები (know, like, want, believe) ჩვეულებრივ continuous და perfect continuous სვეტებს გაურბის. იხ. A1-23 და B1-34.
- Future Continuous (განგრძობითი მომავალი) B1-05-შია. Future Perfect (მომავალი სრული) და Future Perfect Continuous აქ მხოლოდ წინასწარ ჩანს; მათ B2-01-ში ისწავლით.
გამოყენება
1დრო – მას პირველი ზმნა ატარებს
შეცვალეთ მხოლოდ პირველი ზმნა და მთელი მოქმედება დროის ხაზზე გადაინაცვლებს. ზმნური ფრაზის დანარჩენი ნაწილი იგივე რჩება.
2Simple – მთლიანი ფაქტი
Simple ასპექტი მოქმედებას მთლიან ერთეულად ან ზოგად ფაქტად წარმოადგენს: ჩვევა, დასრულებული მოვლენა, უბრალო პროგნოზი.
3Continuous – მიმდინარე პროცესი
Continuous ასპექტი მოქმედების შიგნით გაყენებთ რაღაც მომენტში: ის ამ მომენტამდე დაიწყო და ჯერ არ დამთავრებულა.
4Perfect – ადრე, და ჯერ კიდევ მნიშვნელოვანი
Perfect ასპექტი რაღაც წერტილიდან (ახლა, წარსულის ან მომავლის მომენტი) უკან იყურება – იმაზე, რაც მანამდე მოხდა და ამ წერტილში მნიშვნელოვანია.
5Perfect continuous – რამდენ ხანს, რაღაც წერტილამდე
Perfect continuous უკან იყურება მოქმედებაზე, რომელიც რაღაც წერტილამდე გრძელდებოდა, და ჩვეულებრივ ამბობს, რამდენ ხანს. ის ახლახან შეწყვეტილ მოქმედებასაც აღწერს, როცა მისი შედეგი ახლა ჩანს (მეტი – B1-01-ში).
6ერთი ამბავი 12-ვე ფორმით
გაყევით მორბენალ სემს 12-ვე ფორმაში ერთი და იმავე ზმნით: run – ran – run.
ხშირი შეცდომები
მახეები ქართულად მოლაპარაკეებისთვის
1. „ორი წელია ქუთაისში სწავლობს“ → studies for two years. ქართულად „დღემდე რამდენ ხანს“ აწმყოთი ითქმის. ინგლისურად ეს perfect სვეტია: has been studying / has studied.
2. „ბავშვებს სადილს ვუმზადებ“ → I make lunch. ქართული აწმყო ჩვევასაც ნიშნავს და ახლა მიმდინარე მოქმედებასაც. ინგლისურად ახლა მიმდინარე მოქმედება continuous სვეტშია.
3. „ოცდაათი წელი მძღოლად მუშაობდა“ → was working for thirty years. ქართულად დიდხანს გაგრძელებულ, დასრულებულ პერიოდს უწყვეტელით ვამბობთ, და ზოგი ამას Past Continuous-ად თარგმნის. დასრულებული პერიოდი რიცხვით ინგლისურად მთლიანი ფაქტია – Past Simple.
4. „უკვე გაეყიდათ“ → already sold. ქართულად წარსულის მომენტამდე მომხდარს ხშირად წყვეტილით და „უკვე“-თი ვამბობთ. ინგლისურად, როცა უკან წარსულის მომენტიდან ვიყურებით, საჭიროა had + past participle.
5. „როცა პირველ ხელფასს ავიღებ“ → When I will get. ქართულად „როცა“-ს შემდეგ მომავალი დრო ჩვეულებრივია. ინგლისურად when, before, after, as soon as-ის შემდეგ მომავლის მნიშვნელობით Present Simple დგას – will მხოლოდ მთავარ ნაწილშია.
არ აგერიოთ
's = is თუ has – შეხედეთ შემდეგ სიტყვას: -ing ფორმა → is; past participle → has.
'd = had თუ would – 'd-ის შემდეგ past participle → had; საწყისი ფორმა → would.
იგივე ასპექტი, სხვა დრო – სვეტის მნიშვნელობა იგივე რჩება; მხოლოდ დროის ხაზზე წერტილი გადაინაცვლებს.
ექვსი შედარება, რომელიც ყველაზე ხშირად ერევათ (Present Simple თუ Continuous, Past Simple თუ Present Perfect, Present Perfect Simple თუ Continuous, Past Simple თუ Past Continuous, Past Simple თუ Past Perfect და მომავლის ფორმები), B1-R4-შია.
მართლწერა და გამოთქმა
- შემოკლებული ფორმები მეტყველებაში ჩვეულებრივია: I'm, she's, they've, he'd, we'll, won't, hasn't, hadn't.
- been მეტყველებაში სუსტია: /bɪn/ – მოკლე, მოდუნებული ხმოვნით: I've been waiting /aɪv bɪn ˈweɪtɪŋ/. ქართულად ყველა ხმოვანს სრულად ვამბობთ – აქ ნუ გააგრძელებთ.
- have მოდალური ზმნის შემდეგ სუსტია: I'll have finished ისმის /aɪl əv ˈfɪnɪʃt/. /ə/ ქართულში არ არის: მოკლე, მოდუნებული ბგერაა, პირი ოდნავ ღიაა. მაგრამ წერისას ყოველთვის will have ან 'll have დაწერეთ, არასოდეს 'll of.
- -ed დაბოლოება: /t/ ყრუ ბგერების შემდეგ (worked /wɜːkt/), /d/ მჟღერი ბგერების შემდეგ (played /pleɪd/), /ɪd/ /t/-ს ან /d/-ს შემდეგ (waited /ˈweɪtɪd/). ქართულად ისე ვკითხულობთ, როგორც იწერება, ამიტომ worked-ს ხშირად ორ მარცვლად ამბობენ – ის ერთმარცვლიანია.
ოქროს წესი
ყოველი დრო = დრო (წარსული / აწმყო / მომავალი) + ასპექტი: simple = მთლიანი ფაქტი; continuous = მიმდინარე პროცესი; perfect = წერტილამდე და მნიშვნელოვანი; perfect continuous = რამდენ ხანს, წერტილამდე (ან ახლახან დამთავრებული მოქმედება ხილული შედეგით). აირჩიეთ დრო, აირჩიეთ ასპექტი – დრო, უარყოფა და კითხვა კი პირველ დამხმარე ზმნას მიანდეთ. ქართული ფორმა ინგლისურ დროს არ გიკარნახებთ.
სავარჯიშოები
A. ფორმა
დაასახელეთ ფორმა ან ჩასვით ფრჩხილებში მოცემული ზმნა სწორი ფორმით.
-
დაასახელეთ ფორმა: "She had been waiting."
-
დაასახელეთ ფორმა: "They'll have finished."
-
Present Perfect Continuous: I (study) for three hours.
-
Past Continuous: At 9 p.m. we (watch) a film.
-
Future Continuous: This time tomorrow I (fly) to Lima.
-
შეადგინეთ კითხვა: They have been living here for a year.
-
გადააკეთეთ უარყოფით წინადადებად: She was working yesterday.
B. მნიშვნელობა
აირჩიეთ სწორი პასუხი.
-
რომელი ასპექტი პასუხობს კითხვას „რამდენ ხანს – დღემდე?“ …
-
რომელი ასპექტი აჩვენებს რაღაც მომენტში მიმდინარე მოქმედებას?
-
აირჩიეთ სწორი პასუხი: Look! It ….
-
აირჩიეთ სწორი პასუხი: When we arrived, the concert …, so we missed the first song.
-
აირჩიეთ სწორი პასუხი: Her hands are dirty because she ….
C. იპოვეთ შეცდომა
ყოველ წინადადებაში ერთი შეცდომაა, ან წინადადება სწორია. დაწერეთ გასწორებული წინადადება ან დაწერეთ correct.
-
I know him since we were children.
-
Did you saw the match?
-
He's been running for an hour.
-
We was having dinner when you called.
D. კონტექსტში
ფრჩხილებში მოცემული ზმნები ჩასვით სწორი ფორმით.
Mia 17 (work) as a nurse. She 18 (start) her first job in 2015. Before that, she 19 (study) for four years. At the moment, she 20 (train) to be a midwife, and she 21 (do) the course for six months now. Next year, she 22 (move) to a bigger hospital.
E. თქვენი ჯერი
დაწერეთ ინგლისურად თქვენზე.
-
დაწერეთ სამი წინადადება: ერთი Present Continuous-ში, ერთი Present Perfect-ში და ერთი Past Simple-ში.
-
დაწერეთ ერთი წინადადება იმაზე, რასაც დიდი ხანია აკეთებთ, და თქვით, რამდენ ხანს.
F. შერეული გამეორება
გაიმეორეთ წინა გაკვეთილები.
-
A2-19 Present Perfect თუ Past Simple? სხვაობა ქართულად I (lose) my keys yesterday, but I found them this morning.
-
B1-34 მდგომარეობის ზმნები Continuous-ში: I think თუ I'm thinking, She's being silly I (think) about changing my job.
-
B1-03 Past Perfect: „უკვე წასული ვიყავი“ ინგლისურად – had + V3 By the time I got to the party, most people (go) home.
პასუხები
A. ფორმა
- past perfect continuous
- future perfect
- have been studying
- were watching
- will be flying
- Have they been living here for a year?
- She wasn't working yesterday.
B. მნიშვნელობა
- perfect continuous
- continuous
- 's snowing / is snowing
- had started
- has been gardening
C. იპოვეთ შეცდომა
- I have known him since we were children.
- Did you see the match?
- ✓ He's been running for an hour.
- We were having dinner when you called.
D. კონტექსტში
- works / is working
- started
- had studied / had been studying / studied
- is training
- has been doing
- will move / is moving / is going to move / will be moving
E. თქვენი ჯერი
- I'm reading a great book at the moment. I've been to Morocco twice. I went there last in 2022.
- I've been playing the piano for eight years.
F. შერეული გამეორება
- lost
- am thinking
- had gone
