Англис тилиндеги чактар системасы кыргызча: 12 чак бир картада
The English Tense System: The Map
Бул бетте
Максат
Бул сабактан кийин сиз англис тилиндеги 12 чак формасын бир картада көрө аласыз, алардын каалаганын эки тандоодон (убакыт + аспект) түзө аласыз жана ар бир аспекттин маанисин айта аласыз: simple, continuous, perfect жана perfect continuous.
Негизги ой
Англисче этиш формалары жаттап алуу керек болгон 12 өзүнчө чактын узун тизмесиндей көрүнүшү мүмкүн. Бирок андай эмес. Ар бир форма болгону эки тандоодон келип чыгат.
1-тандоо: Убакыт – качан? Өткөн, учур же келер. Үч бөлүктөн турган убакыт сызыгын элестетиңиз: өткөн, азыр, келечек.
2-тандоо: Аспект – мен иш-аракетти кандай карап жатам?
- Simple (жөнөкөй): бүтүн факт же толук окуя катары.
- Continuous (созулма): ичинен, белгилүү бир учурда уланып жаткан нерсе катары.
- Perfect (аткарылган): кийинки бир чекиттен, ошол чекиттен мурун болгон жана азыр да маанилүү нерсеге артка кароо.
- Perfect continuous (аткарылган созулма): кийинки бир чекиттен, ошол чекитке чейин уланып келген иш-аракетке артка кароо – канча убакыт созулганына же жаңы эле токтоп, изи көрүнүп турган иш-аракетке көңүл буруу.
Эки тандоону бириктирсеңиз, үч катар (өткөн, учур, келер) жана төрт мамычадан турган карта пайда болот. Ар бир чактын дареги бар: past + perfect = past perfect. Төрт мамычанын маанисин бир жолу үйрөнүп алсаңыз, алар убакыт сызыгынын ар бир бөлүгүндө бирдей иштейт. Бүт системанын артында он эки эмес, бир гана ой турат.
Кыргыз тили жана англис тили
Кыргызча да чактар бөлүктөрдөн курулат: негизги этиш + көмөкчү этиш. «Иштеп жатам» (азыр уланып жатат), «иштеп жаткам» (өткөндө уланып жаткан), «иштеген элем» (өткөндөгү бир чекиттен мурун). Бирок эки айырма бар. Биринчиси: кыргызча убакытты жана жакты сүйлөмдүн аягындагы форма көрсөтөт («иштеп жаткан элем»), ал эми англисчеде убакыт биринчи көмөкчү этиште турат (I was working, I had been working). Тануу жана суроо да англисчеде ушул биринчи көмөкчү этиш аркылуу жасалат, ал эми кыргызча тануу этиштин ичинде («иштебей жатам»), суроо бөлүкчөсү аягында («иштеп жатасызбы?»). Экинчиси: кыргызча формалар англис чактарына бир-бирден туура келбейт. Present Perfect-ти -ган формасына барабар деп ойлоо оңой, бирок андай эмес; англисче чакты кыргызча форма эмес, убакыт чечет. Мисалы, «-дан бери» менен кыргызча учур чак колдонулат, англисчеде болсо perfect керек.
| Кыргызча | Англисче | Эмнеси айырмаланат? |
|---|---|---|
| Автобус күтүп жатам. | I'm waiting for the bus. | Бул жерде да ушундай: «-ып жатат» ≈ continuous |
| Автобус күтүп жаткам, жамгыр жаап кетти. | I was waiting for the bus when it started to rain. | убакыт: кыргызча аягында, англисче биринчи көмөкчү этиште (was) |
| Ачкычымды жоготуп алдым, кире албай жатам. | I've lost my keys, so I can't get in. | кыргызча «-ды», англисче have + үчүнчү форма: натыйжа азыр |
| Биз жеткенде кино башталып калган экен. | When we arrived, the film had already started. | өткөндөгү чекиттен мурун → had + үчүнчү форма |
| Кырк мүнөттөн бери күтүп жатабыз. | We've been waiting for forty minutes. | кыргызча учур чак + «-дан бери»; англисче have been + -ing |
| Иштебей жатат. | She isn't working. | тануу: кыргызча этиштин ичинде, англисче биринчи көмөкчү этиштен кийин |
| Иштеп жатабы? | Is she working? | суроо: кыргызча аягында «-бы», англисче биринчи көмөкчү этиш ээнин алдында |
Кыскасы: англисче чак = убакыт + аспект. Убакытты, тануу жана суроону биринчи көмөкчү этиш көтөрөт. Кыргызча форманы эмес, убакытты жана маанини караңыз: «-дан бери» + учур чак → perfect (continuous); «-ды» дайыма эле Past Simple эмес, «-ган» дайыма эле Present Perfect эмес.
Түзүлүшү
Курулуш бөлүктөрү
| Аспект | Көмөкчү этиш + этиштин формасы | Мисал (work) |
|---|---|---|
| simple | учур жана өткөн чактын ырастоо формасында көмөкчү этиш жок | work / worked |
| continuous | be + -ing формасы | be working |
| perfect | have + үчүнчү форма | have worked |
| perfect continuous | have been + -ing формасы | have been working |
Үчүнчү форма (past participle, кээде V3 деп аталат): worked, gone, written. Убакыт биринчи этиште көрсөтүлөт: am / was / will be, have / had / will have.
Карта: work этишинин 12 формасы
| Simple | Continuous | Perfect | Perfect continuous | |
|---|---|---|---|---|
| Past | I worked | I was working | I had worked | I had been working |
| Present | I work | I am working | I have worked | I have been working |
| Future | I will work | I will be working | I will have worked | I will have been working |
Тануу жана суроо: ишти биринчи көмөкчү этиш аткарат
| Формасы | Тануу | Суроо |
|---|---|---|
| Present / Past Simple | She doesn't work. / She didn't work. | Does she work? / Did she work? |
| көмөкчү этиши бар каалаган форма | She isn't working. / She hasn't worked. / She won't be working. | Is she working? / Has she worked? / Will she be working? |
| эки же үч көмөкчү этиши бар формалар | She hadn't been working. | Had she been working? |
Not сөзүн биринчи көмөкчү этиштен кийин коюңуз же биринчи көмөкчү этишти ээнин алдына чыгарыңыз. Present Simple жана Past Simple чактарында көмөкчү этиш жок, ошондуктан алар do / does / did сөздөрүн «карызга алышат».
Ар бир аспекттин мааниси
| Аспект | Негизги мааниси | Кайсы суроого жооп берет |
|---|---|---|
| simple | бүтүн факт же окуя | Эмне болот / болду / болот? |
| continuous | белгилүү бир учурда уланып жатат | Ошол учурда эмне болуп жатат / жаткан / жатат? |
| perfect | бир чекиттен мурун, ошол чекитте маанилүү | Ошол убакытка чейин эмне бүтүп калган? |
| perfect continuous | бир чекитке чейин созулган, же жаңы эле токтоп, изи көрүнгөн иш-аракет | Ошол убакытка чейин канча убакыттан бери уланып келет? Эмне болуп жатты? |
Карта жөнүндө эскертүүлөр
- Так айтканда, англисче этиштин өзү эки гана убакытты көрсөтөт (учур work, өткөн worked); келер чак will модалдык этиши менен жасалат. «12 чак» – окутуу үчүн ыңгайлуу карта.
- Келечек үчүн will гана эмес: going to, Present Continuous жана Present Simple да келечек жөнүндө айта алат. A2-05 караңыз.
- Абал этиштери (know, like, want, believe) адатта continuous жана perfect continuous мамычаларын колдонбойт. A1-23 жана B1-34 караңыз.
- Future Continuous (келер чактын созулма түрү) B1-05 сабагында. Future Perfect (келер чактын аткарылган түрү) жана Future Perfect Continuous (келер чактын аткарылган созулма түрү) бул жерде алдын ала гана көрсөтүлөт; алар B2-01 сабагында үйрөтүлөт.
Колдонулушу
1Убакыт – аны биринчи этиш көтөрөт
Биринчи этишти гана өзгөртсөңүз, бүт иш-аракет убакыт сызыгы боюнча жылат. Этиштин калган бөлүгү ошол бойдон калат. Кыргызча болсо убакытты аягындагы форма өзгөртөт: «күтүп жатам», «күтүп жаткам», «күтүп турам».
2Simple – бүтүн факт
Simple аспекти иш-аракетти толук бир бүтүн же жалпы факт катары берет: адат, бүткөн окуя, жөнөкөй божомол.
3Continuous – уланып жатат
Continuous аспекти сизди белгилүү бир учурдагы иш-аракеттин ичине алып кирет: ал ошол учурга чейин башталган жана азырынча бүтө элек. Кыргызча «-ып жатат», «-ып жаткан», «-ып турам» буга жакын.
4Perfect – мурун болгон жана азыр да маанилүү
Perfect аспекти бир чекиттен (азыр, өткөндөгү же келечектеги бир учур) андан мурун болгон жана ошол чекитте маанилүү нерсеге артка карайт. Кыргызча мындай учурда «-ып алдым», «-ган экен», «-ып бүтөм» сыяктуу ар түрдүү формалар колдонулат; ошондуктан кыргызча формага эмес, маанисине караңыз.
5Perfect continuous – бир чекитке чейин канча убакыт
Perfect continuous бир чекитке чейин уланып келген иш-аракетке артка карайт жана көбүнчө канча убакыт экенин айтат. Ал жаңы эле токтоп, натыйжасы азыр көрүнүп турган иш-аракетти да сүрөттөй алат (B1-01 сабагында кененирээк). Кыргызча азыркы учурга чейинки узактыкты «-дан бери» жана учур чак менен айтабыз.
612 форманын баарында бир окуя
Чуркоочу Сэмдин окуясын бир эле этиштин (run – ran – run) 12 формасы аркылуу ээрчип көрөлү.
Көп кездешкен каталар
Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
1. «… -дан бери» + учур чак → Present Simple. Кыргызча «Бишкекте беш жылдан бери жашайм», «таякем заводдон кеткенден бери такси айдайт» деп азырга чейинки узактыкты учур чак менен айтабыз. Аны англисчеге ошол эле чак менен которуу абдан оңой. Англисчеде азырга чейин созулган мезгил үчүн картанын perfect же perfect continuous мамычасы керек.
2. «-ган» = Present Perfect. Кыргызча «Мен аны кечээ көргөм» деп «-ган» формасын так өткөн убакыт менен да айта беребиз. «-ган» формасы Present Perfect сыяктуу көрүнгөндүктөн, yesterday, last year, in 2019 менен да have + үчүнчү форма колдонуп коюу оңой. Англисчеде бүткөн так убакыт болсо – Past Simple.
3. Суроодо сөз тартиби өзгөрбөйт. Кыргызча суроо -бы бөлүкчөсү же суроо сөзү менен түзүлөт, ал эми ээ менен этиштин тартиби ошол бойдон калат: «Бишкекке көчүп келгенге чейин кайда иштеп жүргөнсүз?» Англисчеде биринчи көмөкчү этиш ээнин алдына чыгат; көмөкчү этиш жок болсо, do / does / did келет.
Чаташтырбаңыз
's = is же has – Кийинки сөзгө караңыз: -ing формасы → is; үчүнчү форма → has.
'd = had же would – 'd сөзүнөн кийин үчүнчү форма → had; этиштин негизги формасы → would.
Аспект бирдей, убакыт башка – Мамычанын мааниси ошол бойдон калат; убакыт сызыгындагы чекит гана жылат.
Окуучулар эң көп чаташтырган алты салыштыруу (Present Simple жана Present Continuous, Past Simple жана Present Perfect, Present Perfect жана Present Perfect Continuous, Past Simple жана Past Continuous, Past Simple жана Past Perfect, ошондой эле келер чак формалары) B1-R4 сабагында машыктырылат.
Жазылышы жана айтылышы
- Оозеки кепте кыскартылган формалар кадимки нерсе: I'm, she's, they've, he'd, we'll, won't, hasn't, hadn't.
- been оозеки кепте алсыз айтылат: /bɪn/, кыска үндүү менен: I've been waiting /aɪv bɪn ˈweɪtɪŋ/. Аны созуп «биин» деп айтпаңыз.
- Модалдык этиштен кийинки have алсыз айтылат: I'll have finished /aɪl əv ˈfɪnɪʃt/. Жазууда дайыма will have же 'll have деп жазыңыз, эч качан 'll of эмес.
- -ed аягы: үнсүз тыбыштан кийин /t/ (worked /wɜːkt/), үндүү тыбыштан кийин /d/ (played /pleɪd/), /t/ же /d/ дан кийин /ɪd/ (waited /ˈweɪtɪd/). Кыргызча адат боюнча -ed аягына үндүү кошуп, ар дайым «-ед» деп окубаңыз.
Алтын эреже
Ар бир чак = убакыт (past / present / future) + аспект: simple = бүтүн факт; continuous = уланып жатат; perfect = бир чекиттен мурун жана маанилүү; perfect continuous = бир чекитке чейин канча убакыт (же изи көрүнгөн, жаңы эле бүткөн иш-аракет). Убакытты тандаңыз, аспектти тандаңыз, ал эми убакытты, танууну жана суроону биринчи көмөкчү этиш көтөрсүн. Эсиңизде болсун: чакты кыргызча форма эмес, убакыт жана маани чечет.
Көнүгүүлөр
A. Түзүлүшү
1–2-тапшырмаларда форманын атын англисче жазыңыз. 3–5-тапшырмаларда кашаадагы этишти көрсөтүлгөн формада жазыңыз.
-
Форманын атын жазыңыз: "She had been waiting."
-
Форманын атын жазыңыз: "They'll have finished."
-
Present perfect continuous: I (study) for three hours.
-
Past continuous: At 9 p.m. we (watch) a film.
-
Future continuous: This time tomorrow I (fly) to Lima.
-
Суроо түзүңүз: They have been living here for a year.
-
Тануу сүйлөм түзүңүз: She was working yesterday.
B. Мааниси
Аспекттин атын англисче жазыңыз же туура жоопту тандаңыз.
-
Кайсы аспект «азырга чейин канча убакыт?» деген суроого жооп берет? …
-
Кайсы аспект белгилүү бир учурда уланып жаткан иш-аракетти көрсөтөт?
-
Туура жоопту тандаңыз: Look! It ….
-
Туура жоопту тандаңыз: When we arrived, the concert …, so we missed the first song.
-
Туура жоопту тандаңыз: Her hands are dirty because she ….
C. Катаны табыңыз
Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.
-
I know him since we were children.
-
Did you saw the match?
-
He's been running for an hour.
-
We was having dinner when you called.
D. Текстте
Кашаадагы этиштин туура формасын жазыңыз.
Mia 17 (work) as a nurse. She 18 (start) her first job in 2015. Before that, she 19 (study) for four years. At the moment, she 20 (train) to be a midwife, and she 21 (do) the course for six months now. Next year, she 22 (move) to a bigger hospital.
E. Сиздин кезегиңиз
Өзүңүз жөнүндө англисче жазыңыз.
-
Өзүңүз жөнүндө үч сүйлөм жазыңыз: бирөөнү Present Continuous, бирөөнү Present Perfect, бирөөнү Past Simple чагында.
-
Көптөн бери жасап келе жаткан бир ишиңиз жөнүндө бир сүйлөм жазып, канча убакыттан бери экенин айтыңыз.
F. Аралаш кайталоо
Мурунку сабактарды кайталаңыз.
-
A2-19 Present Perfect же Past Simple? Айырмасы кыргызча түшүндүрүлөт I (lose) my keys yesterday, but I found them this morning.
-
B1-34 State verbs кыргызча: I think жана I'm thinking, She's silly жана She's being silly I (think) about changing my job.
-
B1-03 Past Perfect кыргызча: «кетип калган экен» англисче кантип айтылат? (had + үчүнчү форма) By the time I got to the party, most people (go) home.
Жооптор
A. Түзүлүшү
- past perfect continuous
- future perfect
- have been studying
- were watching
- will be flying
- Have they been living here for a year?
- She wasn't working yesterday.
B. Мааниси
- perfect continuous
- continuous
- 's snowing / is snowing
- had started
- has been gardening
C. Катаны табыңыз
- I have known him since we were children.
- Did you see the match?
- ✓ He's been running for an hour.
- We were having dinner when you called.
D. Текстте
- works / is working
- started
- had studied / had been studying / studied
- is training
- has been doing
- will move / is moving / is going to move / will be moving
E. Сиздин кезегиңиз
- I'm reading a great book at the moment. I've been to Morocco twice. I went there last in 2022.
- I've been playing the piano for eight years.
F. Аралаш кайталоо
- lost
- am thinking
- had gone
