SlowingoГрамматика
B1 38 / 39

Англис тилиндеги чактар системасы кыргызча: 12 чак бир картада

The English Tense System: The Map

Бул бетте
  1. Максат
  2. Негизги ой
  3. Кыргыз тили жана англис тили
  4. Түзүлүшү
  5. Колдонулушу
  6. Көп кездешкен каталар
  7. Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар
  8. Чаташтырбаңыз
  9. Жазылышы жана айтылышы
  10. Алтын эреже
  11. Көнүгүүлөр

Максат

Бул сабактан кийин сиз англис тилиндеги 12 чак формасын бир картада көрө аласыз, алардын каалаганын эки тандоодон (убакыт + аспект) түзө аласыз жана ар бир аспекттин маанисин айта аласыз: simple, continuous, perfect жана perfect continuous.

Негизги ой

Англисче этиш формалары жаттап алуу керек болгон 12 өзүнчө чактын узун тизмесиндей көрүнүшү мүмкүн. Бирок андай эмес. Ар бир форма болгону эки тандоодон келип чыгат.

1-тандоо: Убакыт – качан? Өткөн, учур же келер. Үч бөлүктөн турган убакыт сызыгын элестетиңиз: өткөн, азыр, келечек.

2-тандоо: Аспект – мен иш-аракетти кандай карап жатам?

  • Simple (жөнөкөй): бүтүн факт же толук окуя катары.
  • Continuous (созулма): ичинен, белгилүү бир учурда уланып жаткан нерсе катары.
  • Perfect (аткарылган): кийинки бир чекиттен, ошол чекиттен мурун болгон жана азыр да маанилүү нерсеге артка кароо.
  • Perfect continuous (аткарылган созулма): кийинки бир чекиттен, ошол чекитке чейин уланып келген иш-аракетке артка кароо – канча убакыт созулганына же жаңы эле токтоп, изи көрүнүп турган иш-аракетке көңүл буруу.

Эки тандоону бириктирсеңиз, үч катар (өткөн, учур, келер) жана төрт мамычадан турган карта пайда болот. Ар бир чактын дареги бар: past + perfect = past perfect. Төрт мамычанын маанисин бир жолу үйрөнүп алсаңыз, алар убакыт сызыгынын ар бир бөлүгүндө бирдей иштейт. Бүт системанын артында он эки эмес, бир гана ой турат.

Кыргыз тили жана англис тили

Кыргызча да чактар бөлүктөрдөн курулат: негизги этиш + көмөкчү этиш. «Иштеп жатам» (азыр уланып жатат), «иштеп жаткам» (өткөндө уланып жаткан), «иштеген элем» (өткөндөгү бир чекиттен мурун). Бирок эки айырма бар. Биринчиси: кыргызча убакытты жана жакты сүйлөмдүн аягындагы форма көрсөтөт («иштеп жаткан элем»), ал эми англисчеде убакыт биринчи көмөкчү этиште турат (I was working, I had been working). Тануу жана суроо да англисчеде ушул биринчи көмөкчү этиш аркылуу жасалат, ал эми кыргызча тануу этиштин ичинде («иштебей жатам»), суроо бөлүкчөсү аягында («иштеп жатасызбы?»). Экинчиси: кыргызча формалар англис чактарына бир-бирден туура келбейт. Present Perfect-ти -ган формасына барабар деп ойлоо оңой, бирок андай эмес; англисче чакты кыргызча форма эмес, убакыт чечет. Мисалы, «-дан бери» менен кыргызча учур чак колдонулат, англисчеде болсо perfect керек.

КыргызчаАнглисчеЭмнеси айырмаланат?
Автобус күтүп жатам.I'm waiting for the bus.Бул жерде да ушундай: «-ып жатат» ≈ continuous
Автобус күтүп жаткам, жамгыр жаап кетти.I was waiting for the bus when it started to rain.убакыт: кыргызча аягында, англисче биринчи көмөкчү этиште (was)
Ачкычымды жоготуп алдым, кире албай жатам.I've lost my keys, so I can't get in.кыргызча «-ды», англисче have + үчүнчү форма: натыйжа азыр
Биз жеткенде кино башталып калган экен.When we arrived, the film had already started.өткөндөгү чекиттен мурун → had + үчүнчү форма
Кырк мүнөттөн бери күтүп жатабыз.We've been waiting for forty minutes.кыргызча учур чак + «-дан бери»; англисче have been + -ing
Иштебей жатат.She isn't working.тануу: кыргызча этиштин ичинде, англисче биринчи көмөкчү этиштен кийин
Иштеп жатабы?Is she working?суроо: кыргызча аягында «-бы», англисче биринчи көмөкчү этиш ээнин алдында

Кыскасы: англисче чак = убакыт + аспект. Убакытты, тануу жана суроону биринчи көмөкчү этиш көтөрөт. Кыргызча форманы эмес, убакытты жана маанини караңыз: «-дан бери» + учур чак → perfect (continuous); «-ды» дайыма эле Past Simple эмес, «-ган» дайыма эле Present Perfect эмес.

Түзүлүшү

Курулуш бөлүктөрү

АспектКөмөкчү этиш + этиштин формасыМисал (work)
simpleучур жана өткөн чактын ырастоо формасында көмөкчү этиш жокwork / worked
continuousbe + -ing формасыbe working
perfecthave + үчүнчү формаhave worked
perfect continuoushave been + -ing формасыhave been working

Үчүнчү форма (past participle, кээде V3 деп аталат): worked, gone, written. Убакыт биринчи этиште көрсөтүлөт: am / was / will be, have / had / will have.

Карта: work этишинин 12 формасы

SimpleContinuousPerfectPerfect continuous
PastI workedI was workingI had workedI had been working
PresentI workI am workingI have workedI have been working
FutureI will workI will be workingI will have workedI will have been working

Тануу жана суроо: ишти биринчи көмөкчү этиш аткарат

ФормасыТанууСуроо
Present / Past SimpleShe doesn't work. / She didn't work.Does she work? / Did she work?
көмөкчү этиши бар каалаган формаShe isn't working. / She hasn't worked. / She won't be working.Is she working? / Has she worked? / Will she be working?
эки же үч көмөкчү этиши бар формаларShe hadn't been working.Had she been working?

Not сөзүн биринчи көмөкчү этиштен кийин коюңуз же биринчи көмөкчү этишти ээнин алдына чыгарыңыз. Present Simple жана Past Simple чактарында көмөкчү этиш жок, ошондуктан алар do / does / did сөздөрүн «карызга алышат».

Ар бир аспекттин мааниси

АспектНегизги маанисиКайсы суроого жооп берет
simpleбүтүн факт же окуяЭмне болот / болду / болот?
continuousбелгилүү бир учурда уланып жататОшол учурда эмне болуп жатат / жаткан / жатат?
perfectбир чекиттен мурун, ошол чекитте маанилүүОшол убакытка чейин эмне бүтүп калган?
perfect continuousбир чекитке чейин созулган, же жаңы эле токтоп, изи көрүнгөн иш-аракетОшол убакытка чейин канча убакыттан бери уланып келет? Эмне болуп жатты?

Карта жөнүндө эскертүүлөр

  • Так айтканда, англисче этиштин өзү эки гана убакытты көрсөтөт (учур work, өткөн worked); келер чак will модалдык этиши менен жасалат. «12 чак» – окутуу үчүн ыңгайлуу карта.
  • Келечек үчүн will гана эмес: going to, Present Continuous жана Present Simple да келечек жөнүндө айта алат. A2-05 караңыз.
  • Абал этиштери (know, like, want, believe) адатта continuous жана perfect continuous мамычаларын колдонбойт. A1-23 жана B1-34 караңыз.
  • Future Continuous (келер чактын созулма түрү) B1-05 сабагында. Future Perfect (келер чактын аткарылган түрү) жана Future Perfect Continuous (келер чактын аткарылган созулма түрү) бул жерде алдын ала гана көрсөтүлөт; алар B2-01 сабагында үйрөтүлөт.

Колдонулушу

1Убакыт – аны биринчи этиш көтөрөт

Биринчи этишти гана өзгөртсөңүз, бүт иш-аракет убакыт сызыгы боюнча жылат. Этиштин калган бөлүгү ошол бойдон калат. Кыргызча болсо убакытты аягындагы форма өзгөртөт: «күтүп жатам», «күтүп жаткам», «күтүп турам».

I'm waiting for the bus.
Автобус күтүп жатам.
учур
I was waiting for the bus when it started to rain.
Автобус күтүп жаткам, жамгыр жаап кетти.
өткөн
I'll be waiting for you at the station.
Сени вокзалда күтүп турам.
келер

2Simple – бүтүн факт

Simple аспекти иш-аракетти толук бир бүтүн же жалпы факт катары берет: адат, бүткөн окуя, жөнөкөй божомол.

My sister works in a hospital.
Эжем ооруканада иштейт.
учур: жалпы факт
She worked nights for three years.
Ал үч жыл түнкү сменада иштеди.
өткөн: бүткөн мезгил
I think she'll find a new job soon.
Менимче, ал жакында жаңы жумуш табат.
келер: божомол

3Continuous – уланып жатат

Continuous аспекти сизди белгилүү бир учурдагы иш-аракеттин ичине алып кирет: ал ошол учурга чейин башталган жана азырынча бүтө элек. Кыргызча «-ып жатат», «-ып жаткан», «-ып турам» буга жакын.

Sorry, I can't talk — I'm driving.
Кечир, сүйлөшө албайм, машина айдап баратам.
учурдагы көз ирмем
At midnight we were still talking.
Түн ортосунда биз дагы эле сүйлөшүп отурганбыз.
өткөндөгү көз ирмем
This time tomorrow, I'll be lying on a beach.
Эртең ушул убакта мен пляжда жаткан болом.
келечектеги көз ирмем

4Perfect – мурун болгон жана азыр да маанилүү

Perfect аспекти бир чекиттен (азыр, өткөндөгү же келечектеги бир учур) андан мурун болгон жана ошол чекитте маанилүү нерсеге артка карайт. Кыргызча мындай учурда «-ып алдым», «-ган экен», «-ып бүтөм» сыяктуу ар түрдүү формалар колдонулат; ошондуктан кыргызча формага эмес, маанисине караңыз.

I've lost my keys, so I can't get in.
Ачкычымды жоготуп алдым, ошондуктан кире албай жатам.
азырга чейин; натыйжасы азыр
When we arrived, the film had already started.
Биз жеткенде кино башталып калган экен.
өткөндөгү чекиттен мурун
By Friday, I'll have finished the report.
Жумага чейин баяндаманы бүтүрүп коём.
келечектеги чекиттен мурун (B2-01 сабагында)

5Perfect continuous – бир чекитке чейин канча убакыт

Perfect continuous бир чекитке чейин уланып келген иш-аракетке артка карайт жана көбүнчө канча убакыт экенин айтат. Ал жаңы эле токтоп, натыйжасы азыр көрүнүп турган иш-аракетти да сүрөттөй алат (B1-01 сабагында кененирээк). Кыргызча азыркы учурга чейинки узактыкты «-дан бери» жана учур чак менен айтабыз.

We've been waiting for forty minutes.
Кырк мүнөттөн бери күтүп жатабыз.
азырга чейин; кыргызча учур чак
She'd been working there for ten years when the company closed.
Компания жабылганда ал жерде он жылдан бери иштеп келе жаткан.
өткөндөгү чекитке чейин
In June, I'll have been living here for exactly five years.
Июнда бул жерде жашаганыма так беш жыл болот.
келечектеги чекитке чейин (B2-01 сабагында)
Her hands are dirty. She's been gardening.
Анын колу кир. Бакчада иштеп жүргөн окшойт.
жаңы эле токтоду; изи көрүнүп турат

612 форманын баарында бир окуя

Чуркоочу Сэмдин окуясын бир эле этиштин (run – ran – run) 12 формасы аркылуу ээрчип көрөлү.

Sam runs five kilometres every morning before work.
Сэм күн сайын эртең менен жумушка чейин беш километр чуркайт.
Present Simple (жөнөкөй учур чак); US: kilometers
Right now he's running along the river.
Азыр ал дарыянын жээги менен чуркап баратат.
Present Continuous (созулма учур чак)
He's run three marathons so far.
Ал азырга чейин үч жолу марафон чуркаган.
Present Perfect (учур чактын аткарылган түрү)
He's been running since six o'clock this morning.
Ал бүгүн эртең мененки саат алтыдан бери чуркап жатат.
Present Perfect Continuous (учур чактын аткарылган созулма түрү)
He ran his first marathon in 2021.
Ал биринчи марафонун 2021-жылы чуркаган.
Past Simple (жөнөкөй өткөн чак): кыргызча «-ган» болсо да, убакыт так
Last spring he was running through the park when he hurt his knee.
Былтыр жазында ал паркта чуркап баратып тизесин жаракаттап алган.
Past Continuous (созулма өткөн чак)
Before his first marathon, he had never run more than twenty kilometres.
Биринчи марафонуна чейин ал эч качан жыйырма километрден ашык чуркап көргөн эмес эле.
Past Perfect (өткөн чактын аткарылган түрү)
He had been running for four hours when he finally saw the finish line.
Акыры марра сызыгын көргөндө ал төрт сааттан бери чуркап келе жаткан.
Past Perfect Continuous (өткөн чактын аткарылган созулма түрү)
He thinks he'll run his fastest time ever next Sunday.
Ал келерки жекшембиде эң мыкты убактысын көрсөтөм деп ойлойт.
Future Simple (жөнөкөй келер чак)
This time next Sunday, he'll be running through the city centre.
Келерки жекшембиде ушул убакта ал шаардын борбору аркылуу чуркап бара жаткан болот.
Future Continuous (келер чактын созулма түрү)
By lunchtime, he'll have run forty-two kilometres.
Түшкө чейин ал кырк эки километр чуркап бүтөт.
Future Perfect (келер чактын аткарылган түрү)
By the time he crosses the line, he'll have been running for nearly four hours.
Ал марра сызыгын кесип өткөндө, чуркап жатканына дээрлик төрт саат болот.
Future Perfect Continuous (келер чактын аткарылган созулма түрү)

Көп кездешкен каталар

❌I have been work here since May.
✅I have been working here since May.
Perfect continuous: have been + -ing формасы.
❌She has went home.
✅She has gone home.
Perfect: have + үчүнчү форма, Past Simple формасы эмес.
❌Did you finished your homework?
✅Did you finish your homework?
Убакытты биринчи этиш гана көрсөтөт.
❌I living in Rome now.
✅I am living in Rome now.
Continuous үчүн be керек. I live in Rome now деп да туура.
❌They was playing football.
✅They were playing football.
Көмөкчү этиш ээге ылайыкташат.
❌I'm knowing the answer.
✅I know the answer.
Абал этиштери continuous формада колдонулбайт. B1-34 караңыз.
❌Has she been worked here long?
✅Has she been working here long?
have been + -ing формасы, үчүнчү форма эмес.
❌I work here since 2020.
✅I have worked here since 2020.
Азырга чейин: perfect. I have been working here since 2020 деп да туура.

Кыргыз тилдүүлөр үчүн тузактар

1. «… -дан бери» + учур чак → Present Simple. Кыргызча «Бишкекте беш жылдан бери жашайм», «таякем заводдон кеткенден бери такси айдайт» деп азырга чейинки узактыкты учур чак менен айтабыз. Аны англисчеге ошол эле чак менен которуу абдан оңой. Англисчеде азырга чейин созулган мезгил үчүн картанын perfect же perfect continuous мамычасы керек.

❌My uncle drives a taxi between Bishkek and Talas since he left his job at the sugar factory, and he stops at the same tea house in Suusamyr every time.
✅My uncle has driven a taxi between Bishkek and Talas since he left his job at the sugar factory, and he stops at the same tea house in Suusamyr every time. же My uncle has been driving a taxi between Bishkek and Talas since he left his job at the sugar factory, and he stops at the same tea house in Suusamyr every time.
азырга чейин: perfect (continuous)
❌Aibek and Begimai are married for ten years, and they still go to Issyk-Kul every August for their anniversary.
✅Aibek and Begimai have been married for ten years, and they still go to Issyk-Kul every August for their anniversary.
be married + for: have been married

2. «-ган» = Present Perfect. Кыргызча «Мен аны кечээ көргөм» деп «-ган» формасын так өткөн убакыт менен да айта беребиз. «-ган» формасы Present Perfect сыяктуу көрүнгөндүктөн, yesterday, last year, in 2019 менен да have + үчүнчү форма колдонуп коюу оңой. Англисчеде бүткөн так убакыт болсо – Past Simple.

❌My cousins have climbed the Burana Tower last summer and posted a hundred photos of the Chui valley from the top.
✅My cousins climbed the Burana Tower last summer and posted a hundred photos of the Chui valley from the top.
так убакыт (last summer) → Past Simple

3. Суроодо сөз тартиби өзгөрбөйт. Кыргызча суроо -бы бөлүкчөсү же суроо сөзү менен түзүлөт, ал эми ээ менен этиштин тартиби ошол бойдон калат: «Бишкекке көчүп келгенге чейин кайда иштеп жүргөнсүз?» Англисчеде биринчи көмөкчү этиш ээнин алдына чыгат; көмөкчү этиш жок болсо, do / does / did келет.

❌Where you were working before you moved to Bishkek with your family?
✅Where were you working before you moved to Bishkek with your family?
биринчи көмөкчү этиш (were) ээнин алдында
❌How long your brother has been working in Moscow, and when is he coming home to Osh?
✅How long has your brother been working in Moscow, and when is he coming home to Osh?
биринчи көмөкчү этиш (has) ээнин алдында

Чаташтырбаңыз

's = is же has – Кийинки сөзгө караңыз: -ing формасы → is; үчүнчү форма → has.

She's working.
Ал иштеп жатат.
she is working
She's worked here for years.
Ал бул жерде көп жылдан бери иштейт.
she has worked; кыргызча учур чак

'd = had же would – 'd сөзүнөн кийин үчүнчү форма → had; этиштин негизги формасы → would.

He'd left before I arrived.
Мен келгенге чейин ал кетип калган экен.
he had left
He'd leave if he could.
Колунан келсе, кетип калмак.
he would leave

Аспект бирдей, убакыт башка – Мамычанын мааниси ошол бойдон калат; убакыт сызыгындагы чекит гана жылат.

I've finished.
Бүтүрдүм.
азырга чейин
I'd finished.
Ошол убакта бүтүрүп койгон элем.
өткөндөгү чекитке чейин

Окуучулар эң көп чаташтырган алты салыштыруу (Present Simple жана Present Continuous, Past Simple жана Present Perfect, Present Perfect жана Present Perfect Continuous, Past Simple жана Past Continuous, Past Simple жана Past Perfect, ошондой эле келер чак формалары) B1-R4 сабагында машыктырылат.

Жазылышы жана айтылышы

  • Оозеки кепте кыскартылган формалар кадимки нерсе: I'm, she's, they've, he'd, we'll, won't, hasn't, hadn't.
  • been оозеки кепте алсыз айтылат: /bɪn/, кыска үндүү менен: I've been waiting /aɪv bɪn ˈweɪtɪŋ/. Аны созуп «биин» деп айтпаңыз.
  • Модалдык этиштен кийинки have алсыз айтылат: I'll have finished /aɪl əv ˈfɪnɪʃt/. Жазууда дайыма will have же 'll have деп жазыңыз, эч качан 'll of эмес.
  • -ed аягы: үнсүз тыбыштан кийин /t/ (worked /wɜːkt/), үндүү тыбыштан кийин /d/ (played /pleɪd/), /t/ же /d/ дан кийин /ɪd/ (waited /ˈweɪtɪd/). Кыргызча адат боюнча -ed аягына үндүү кошуп, ар дайым «-ед» деп окубаңыз.

Алтын эреже

Ар бир чак = убакыт (past / present / future) + аспект: simple = бүтүн факт; continuous = уланып жатат; perfect = бир чекиттен мурун жана маанилүү; perfect continuous = бир чекитке чейин канча убакыт (же изи көрүнгөн, жаңы эле бүткөн иш-аракет). Убакытты тандаңыз, аспектти тандаңыз, ал эми убакытты, танууну жана суроону биринчи көмөкчү этиш көтөрсүн. Эсиңизде болсун: чакты кыргызча форма эмес, убакыт жана маани чечет.

Көнүгүүлөр

A. Түзүлүшү

1–2-тапшырмаларда форманын атын англисче жазыңыз. 3–5-тапшырмаларда кашаадагы этишти көрсөтүлгөн формада жазыңыз.

  1. Форманын атын жазыңыз: "She had been waiting."
  2. Форманын атын жазыңыз: "They'll have finished."
  3. Present perfect continuous: I (study) for three hours.
  4. Past continuous: At 9 p.m. we (watch) a film.
  5. Future continuous: This time tomorrow I (fly) to Lima.
  6. Суроо түзүңүз: They have been living here for a year.
  7. Тануу сүйлөм түзүңүз: She was working yesterday.

B. Мааниси

Аспекттин атын англисче жазыңыз же туура жоопту тандаңыз.

  1. Кайсы аспект «азырга чейин канча убакыт?» деген суроого жооп берет? …
  2. Кайсы аспект белгилүү бир учурда уланып жаткан иш-аракетти көрсөтөт?
  3. Туура жоопту тандаңыз: Look! It ….
  4. Туура жоопту тандаңыз: When we arrived, the concert …, so we missed the first song.
  5. Туура жоопту тандаңыз: Her hands are dirty because she ….

C. Катаны табыңыз

Ар бир сүйлөмдө бир ката бар же сүйлөм туура. Оңдолгон сүйлөмдү жазыңыз же correct деп жазыңыз.

  1. I know him since we were children.
  2. Did you saw the match?
  3. He's been running for an hour.
  4. We was having dinner when you called.

D. Текстте

Кашаадагы этиштин туура формасын жазыңыз.

Mia's career
Mia 17 (work) as a nurse. She 18 (start) her first job in 2015. Before that, she 19 (study) for four years. At the moment, she 20 (train) to be a midwife, and she 21 (do) the course for six months now. Next year, she 22 (move) to a bigger hospital.

E. Сиздин кезегиңиз

Өзүңүз жөнүндө англисче жазыңыз.

  1. Өзүңүз жөнүндө үч сүйлөм жазыңыз: бирөөнү Present Continuous, бирөөнү Present Perfect, бирөөнү Past Simple чагында.
  2. Көптөн бери жасап келе жаткан бир ишиңиз жөнүндө бир сүйлөм жазып, канча убакыттан бери экенин айтыңыз.

F. Аралаш кайталоо

Мурунку сабактарды кайталаңыз.

  1. A2-19 Present Perfect же Past Simple? Айырмасы кыргызча түшүндүрүлөт
    I (lose) my keys yesterday, but I found them this morning.
  2. B1-34 State verbs кыргызча: I think жана I'm thinking, She's silly жана She's being silly
    I (think) about changing my job.
  3. B1-03 Past Perfect кыргызча: «кетип калган экен» англисче кантип айтылат? (had + үчүнчү форма)
    By the time I got to the party, most people (go) home.
Жооптор

A. Түзүлүшү

  1. past perfect continuous
  2. future perfect
  3. have been studying
  4. were watching
  5. will be flying
  6. Have they been living here for a year?
  7. She wasn't working yesterday.

B. Мааниси

  1. perfect continuous
  2. continuous
  3. 's snowing / is snowing
  4. had started
  5. has been gardening

C. Катаны табыңыз

  1. I have known him since we were children.
  2. Did you see the match?
  3. ✓ He's been running for an hour.
  4. We were having dinner when you called.

D. Текстте

  1. works / is working
  2. started
  3. had studied / had been studying / studied
  4. is training
  5. has been doing
  6. will move / is moving / is going to move / will be moving

E. Сиздин кезегиңиз

  1. I'm reading a great book at the moment. I've been to Morocco twice. I went there last in 2022.
  2. I've been playing the piano for eight years.

F. Аралаш кайталоо

  1. lost
  2. am thinking
  3. had gone
Android тиркемесиЖолдо үйрөнүңүз Google Play