Tíðir í ensku: allar 12 tíðirnar á einu korti, útskýrt á íslensku
The English Tense System: The Map
Á þessari síðu
Markmið
Eftir þessa kennslustund sérðu allar 12 tíðir ensku á einu korti, getur myndað hverja þeirra úr tveimur valkostum (tími + horf) og getur sagt hvað hvert horf merkir: simple, continuous, perfect og perfect continuous.
Aðalatriðið
Myndir enskra sagna geta virst eins og langur listi: 12 aðskildar tíðir sem þarf að læra utan að. Í raun er það ekki svo. Hver mynd verður til úr aðeins tveimur valkostum.
Valkostur 1: tíminn – hvenær? Fortíð, nútíð eða framtíð. Hugsaðu þér tímalínu með þremur svæðum: fortíð, núna, framtíð.
Valkostur 2: horfið – hvernig horfi ég á atburðinn?
- Simple: sem heila staðreynd eða lokinn atburð.
- Continuous: innan frá, sem athöfn í gangi í kringum ákveðið augnablik.
- Perfect: frá seinni punkti, horft aftur til einhvers sem gerðist á undan honum og skiptir enn máli.
- Perfect continuous: frá seinni punkti, horft aftur á athöfn sem hefur staðið fram að honum – áherslan er á tímalengdina, eða á athöfn sem er nýlokið og sést enn á afleiðingunum.
Settu valkostina tvo saman og þú færð kort með þremur línum (fortíð, nútíð, framtíð) og fjórum dálkum. Hver tíð hefur heimilisfang: past + perfect = past perfect. Lærðu merkingu dálkanna fjögurra einu sinni, og hún virkar eins á öllum svæðum tímalínunnar. Á bak við kerfið er ein hugmynd, ekki tólf.
Íslenska og enska
Góðu fréttirnar: íslenskan getur byggt nánast allt kortið. Við höfum nútíð („vinn“) og þátíð („vann“), framvinduhorf með „vera að“ („er að vinna“, „var að vinna“), núliðna og þáliðna tíð („hef unnið“, „hafði unnið“), „vera búinn að“ („er búinn að vinna“) og framtíð með „munu“ eða „verða“ („mun vinna“, „verð búinn að vinna“). „Ég var að bíða eftir strætó þegar…“ er nákvæmlega I was waiting for the bus when…, og „hafði gert“ er tilbúin fyrirmynd að Past Perfect (þáliðin tíð).
Munurinn er sá að á íslensku má oft sleppa því að velja. Nútíðin dugar um framtíðina („Ég held að hún fái nýja vinnu fljótlega“), og „vera að“ er valfrjálst: „Hvað gerðirðu í gær?“ og „Hvað varstu að gera í gær?“ eru bæði eðlileg. Á ensku er horfið skylda: þú verður alltaf að velja dálk. Þar að auki samsvarar „vera búinn að“ ekki alltaf Present Perfect (enska núliðin tíð), og Present Perfect er ekki alltaf það sama og íslenska „hef gert“ eða „er búinn að gera“ (sjá A2-19).
Annar munur: „vera að“ er í íslensku talmáli líka notað um fast starf („Hún er að vinna á spítalanum“). Á ensku hljómar She's working at the hospital tímabundið; um fast starf er það She works. Og loks: á ensku ber fyrsta hjálparsögnin tímann, neitunina og spurninguna. Hér er íslenskan eins – „Hefurðu beðið lengi?“ – Have you been waiting long? Aðeins einfaldar tíðir þurfa á ensku að fá do / does / did að láni.
| Íslenska | Enska | Hvað er ólíkt? |
|---|---|---|
| Systir mín vinnur á spítala. | My sister works in a hospital. | almenn staðreynd → Present Simple |
| Fyrirgefðu, ég er að keyra. | Sorry, I can't talk — I'm driving. | „er að“ → Present Continuous – hér er þetta eins |
| Ég held að hún fái nýja vinnu fljótlega. | I think she'll find a new job soon. | spá: íslensk nútíð → will |
| Ég var að bíða eftir strætó þegar fór að rigna. | I was waiting for the bus when it started to rain. | „var að“ → Past Continuous – hér er þetta eins |
| Ég er búinn að týna lyklunum. | I've lost my keys. | „er búinn að“ → Present Perfect (niðurstaða núna) |
| Myndin var þegar byrjuð þegar við komum. | When we arrived, the film had already started. | „var byrjuð“ → Past Perfect, ekki was started |
| Við erum búin að bíða í fjörutíu mínútur. | We've been waiting for forty minutes. | tímalengd fram að núna → Present Perfect Continuous |
| Ég verð búinn að klára skýrsluna fyrir föstudag. | By Friday, I'll have finished the report. | „verð búinn að“ → Future Perfect |
| Ég kom ekki. / Komstu? | I didn't come. / Did you come? | einföld tíð: enskan fær did að láni |
Í stuttu máli: íslenskan á sér myndir fyrir flesta reitina á kortinu, en notar þær ekki alltaf. Á ensku þarftu alltaf að velja tímann og horfið – og láta fyrstu hjálparsögnina bera tíma, neitun og spurningu.
Form
Byggingareiningarnar
| Horf | Hjálparsögn + mynd sagnar | Dæmi (work) |
|---|---|---|
| simple | engin hjálparsögn í játandi nútíð og þátíð | work / worked |
| continuous | be + -ing mynd | be working |
| perfect | have + lýsingarháttur þátíðar | have worked |
| perfect continuous | have been + -ing mynd | have been working |
Lýsingarháttur þátíðar (past participle, stundum kallaður V3) er worked, gone, written. Tímann sýnir fyrsta sögnin: am / was / will be, have / had / will have.
Kortið: 12 myndir sagnarinnar work
| Simple | Continuous | Perfect | Perfect continuous | |
|---|---|---|---|---|
| Past | I worked | I was working | I had worked | I had been working |
| Present | I work | I am working | I have worked | I have been working |
| Future | I will work | I will be working | I will have worked | I will have been working |
Íslensk heiti, til glöggvunar: Present Simple (einföld nútíð), Present Continuous (nútíð í framvinduhorfi), Present Perfect (enska núliðin tíð), Present Perfect Continuous (núliðin tíð í framvinduhorfi), Past Simple (einföld þátíð), Past Continuous (þátíð í framvinduhorfi), Past Perfect (þáliðin tíð), Past Perfect Continuous (þáliðin tíð í framvinduhorfi), Future Simple (framtíð með will), Future Continuous (framtíð í framvinduhorfi), Future Perfect (þáframtíð) og Future Perfect Continuous (þáframtíð í framvinduhorfi).
Neitun og spurning: fyrsta hjálparsögnin vinnur verkið
| Mynd | Neitun | Spurning |
|---|---|---|
| Present / Past Simple | She doesn't work. / She didn't work. | Does she work? / Did she work? |
| allar myndir með hjálparsögn | She isn't working. / She hasn't worked. / She won't be working. | Is she working? / Has she worked? / Will she be working? |
| myndir með tveimur eða þremur hjálparsögnum | She hadn't been working. | Had she been working? |
Settu not á eftir fyrstu hjálparsögninni, eða færðu fyrstu hjálparsögnina fram fyrir frumlagið. Present Simple og Past Simple hafa enga hjálparsögn og fá því do / does / did að láni.
Hvað hvert horf merkir
| Horf | Grunnmerking | Spurningin sem það svarar |
|---|---|---|
| simple | heil staðreynd eða atburður | Hvað gerist / gerðist / mun gerast? |
| continuous | í gangi í kringum ákveðið augnablik | Hvað er / var / verður í gangi á því augnabliki? |
| perfect | á undan ákveðnum punkti, skiptir máli á þeim punkti | Hvað er þegar búið á þeim tíma? |
| perfect continuous | athöfn sem varir fram að ákveðnum punkti, eða er nýlokið og sést á afleiðingunum | Hve lengi hefur þetta staðið yfir á þeim tíma? Hvað hefur verið í gangi? |
Athugasemdir um kortið
- Strangt til tekið sýnir enska sögnin sjálf aðeins tvær tíðir (nútíð work, þátíð worked); framtíðina tjáir háttarsögnin will. „12 tíðir“ er gagnlegt námskort.
- Will er ekki eina framtíðin: um framtíðina má líka tala með going to, Present Continuous og Present Simple. Sjá A2-05.
- Ástandssagnir (know, like, want, believe) forðast venjulega continuous- og perfect continuous-dálkana. Sjá A1-23 og B1-34.
- Future Continuous lærum við í B1-05. Future Perfect og Future Perfect Continuous kynnum við hér aðeins stuttlega; þær eru í B2-01.
Notkun
1Tíminn – fyrsta sögnin ber hann
Breyttu aðeins fyrstu sögninni og öll athöfnin færist fram eða aftur á tímalínunni. Restin af sagnliðnum helst óbreytt.
2Simple – heil staðreynd
Simple sýnir athöfnina sem heild eða sem almenna staðreynd: venju, lokinn atburð, einfalda spá.
3Continuous – í gangi
Continuous fer með þig inn í athöfnina á ákveðnu augnabliki: hún byrjaði á undan því og er ekki búin.
4Perfect – á undan og skiptir enn máli
Perfect horfir frá ákveðnum punkti (núna, augnabliki í fortíð eða í framtíð) aftur til einhvers sem gerðist á undan honum og skiptir máli á þeim punkti.
5Perfect continuous – hve lengi, fram að ákveðnum punkti
Perfect continuous horfir aftur á athöfn sem hefur staðið fram að ákveðnum punkti og segir venjulega hve lengi. Það getur líka lýst athöfn sem er nýlokið þegar afleiðingarnar sjást núna (sjá B1-01).
6Ein saga í gegnum allar 12 tíðirnar
Fylgjum hlauparanum Sam í gegnum allar 12 myndir sömu sagnar: run – ran – run.
Algengar villur
Gildrur fyrir íslenskumælandi
1. „Ég var að horfa á alla þáttaröðina“ → I was watching um lokna athöfn. Í íslensku talmáli notum við „vera að“ oft um það sem við gerðum: „Hvað varstu að gera um helgina?“ – „Ég var að horfa á alla nýju þáttaröðina.“ Á ensku lýsir Past Continuous athöfn sem var í gangi á ákveðnu augnabliki. Heil, lokin athöfn – hér öll þáttaröðin – er í Past Simple.
2. „Hún er að vinna á spítalanum“ → is working um fast starf. Í íslensku talmáli notum við „vera að“ líka um fasta vinnu: „Mamma er að vinna á Landspítalanum.“ Á ensku hljómar Present Continuous tímabundið – eins og hún sé þar bara í smá tíma. Um fast starf og almenna staðreynd er það Present Simple.
3. „Ég held að hann nái prófinu“ → I think he passes. Á íslensku spáum við um framtíðina með nútíð (oft viðtengingarhætti): „Ég held að Arnar nái bílprófinu.“ Á ensku er spá byggð á skoðun venjulega með will: I think he'll pass.
Ekki rugla saman
's = is eða has – Líttu á næsta orð: -ing mynd → is; lýsingarháttur þátíðar → has.
'd = had eða would – Ef lýsingarháttur þátíðar kemur á eftir 'd → had; ef grunnmynd → would.
Sama horf, annar tími – Merking dálksins helst óbreytt; aðeins punkturinn á tímalínunni færist.
Andstæðurnar sex sem nemendur rugla oftast saman (Present Simple og Present Continuous, Past Simple og Present Perfect, Present Perfect simple og continuous, Past Simple og Past Continuous, Past Simple og Past Perfect, og framtíðarmyndirnar) æfum við í B1-R4.
Stafsetning og framburður
- Í tali eru styttir rithættir algengir: I'm, she's, they've, he'd, we'll, won't, hasn't, hadn't. Úrfellingarmerkið þekkjum við varla úr íslensku, svo æfðu þá upphátt.
- been er veikt í tali: /bɪn/, með stuttu og slöku sérhljóði: I've been waiting /aɪv bɪn ˈweɪtɪŋ/. Segðu ekki langt „bín“.
- Á eftir háttarsögn er have veikt: I'll have finished hljómar eins og „I'll-uv finished“ /aɪl əv ˈfɪnɪʃt/. Skrifaðu alltaf will have eða 'll have, aldrei 'll of.
- -ed endingin: /t/ á eftir óröddum hljóðum (worked /wɜːkt/), /d/ á eftir rödduðum (played /pleɪd/), /ɪd/ á eftir /t/ og /d/ (waited /ˈweɪtɪd/). -ed er því venjulega ekki sérstakt atkvæði – segðu ekki „vork-ed“.
- 'd í lokin er raddað /d/: he'd /hiːd/. Íslenskt d er óraddað; láttu röddina hljóma, annars hverfur had / would fyrir hlustandanum.
Gullna reglan
Hver tíð = tími (fortíð / nútíð / framtíð) + horf: simple = heil staðreynd; continuous = í gangi; perfect = á undan ákveðnum punkti og skiptir máli; perfect continuous = hve lengi fram að ákveðnum punkti (eða nýlokin athöfn sem sést á afleiðingunum). Veldu tímann, veldu horfið – og láttu fyrstu hjálparsögnina bera tíma, neitun og spurningu. Á íslensku má oft sleppa því að velja horf; á ensku er það alltaf skylda.
Æfingar
A. Form
Nefndu myndina eða skrifaðu sögnina í svigunum í réttri mynd.
-
Nefndu myndina (name the form): "She had been waiting."
-
Nefndu myndina (name the form): "They'll have finished."
-
Present Perfect Continuous: I (study) for three hours.
-
Past Continuous: At 9 p.m. we (watch) a film.
-
Future Continuous: This time tomorrow I (fly) to Lima.
-
Búðu til spurningu: They have been living here for a year.
-
Skrifaðu neitandi setningu: She was working yesterday.
B. Merking
Veldu rétta svarið.
-
Hvaða horf svarar spurningunni "How long up to now?" …
-
Hvaða horf sýnir athöfn sem er í gangi á ákveðnu augnabliki?
-
Veldu rétta svarið: Look! It ….
-
Veldu rétta svarið: When we arrived, the concert …, so we missed the first song.
-
Veldu rétta svarið: Her hands are dirty because she ….
C. Finndu villuna
Í hverri setningu er ein villa eða setningin er rétt. Skrifaðu leiðréttu setninguna eða skrifaðu correct.
-
I know him since we were children.
-
Did you saw the match?
-
He's been running for an hour.
-
We was having dinner when you called.
D. Í samhengi
Fylltu í textann með réttum myndum sagnanna í svigunum.
Mia 17 (work) as a nurse. She 18 (start) her first job in 2015. Before that, she 19 (study) for four years. At the moment, she 20 (train) to be a midwife, and she 21 (do) the course for six months now. Next year, she 22 (move) to a bigger hospital.
E. Spreyttu þig
Skrifaðu á ensku.
-
Skrifaðu þrjár setningar um þig: eina í Present Continuous, eina í Present Perfect og eina í Past Simple.
-
Skrifaðu eina setningu um eitthvað sem þú hefur gert lengi, og segðu hve lengi.
F. Blönduð upprifjun
Rifjaðu upp efni fyrri kennslustunda.
-
A2-19 Present Perfect eða Past Simple? Munurinn útskýrður á íslensku I (lose) my keys yesterday, but I found them this morning.
-
B1-34 Ástandssagnir í framvinduhorfi á ensku: she's being silly, I'm thinking, I'm having I (think) about changing my job.
-
B1-03 Past Perfect (þáliðin tíð) á ensku: had + lýsingarháttur þátíðar By the time I got to the party, most people (go) home.
Svör
A. Form
- past perfect continuous
- future perfect
- have been studying
- were watching
- will be flying
- Have they been living here for a year?
- She wasn't working yesterday.
B. Merking
- perfect continuous
- continuous
- 's snowing / is snowing
- had started
- has been gardening
C. Finndu villuna
- I have known him since we were children.
- Did you see the match?
- ✓ He's been running for an hour.
- We were having dinner when you called.
D. Í samhengi
- works / is working
- started
- had studied / had been studying / studied
- is training
- has been doing
- will move / is moving / is going to move / will be moving
E. Spreyttu þig
- I'm reading a great book at the moment. I've been to Morocco twice. I went there last in 2022.
- I've been playing the piano for eight years.
F. Blönduð upprifjun
- lost
- am thinking
- had gone
