İngilis dilində zamanlar sistemi azərbaycanca: on iki zamanın bir xəritəsi
The English Tense System: The Map
Bu səhifədə
Məqsəd
Bu dərsdən sonra siz ingilis dilinin 12 zaman formasını bir xəritədə görə, onların istənilənini iki seçimlə (zaman + aspekt) qura və hər aspektin nə demək olduğunu izah edə biləcəksiniz: simple, continuous, perfect və perfect continuous.
Əsas fikir
İngilis feil formaları əzbərlənməli 12 ayrı zamanın uzun siyahısı kimi görünə bilər. Əslində belə deyil. Hər forma cəmi iki seçimdən yaranır.
1-ci seçim: zaman (time): nə vaxt? Keçmiş, indi, yoxsa gələcək. Üç hissəli bir zaman xətti təsəvvür edin: keçmiş, indi, gələcək.
2-ci seçim: aspekt (aspect): hərəkətə necə baxıram?
- Simple (sadə): bütöv fakt və ya tam bitmiş hadisə kimi.
- Continuous (davamedici): içəridən, bir anın ətrafında gedən proses kimi.
- Perfect (bitmiş): sonrakı bir nöqtədən geriyə, həmin nöqtədən əvvəl baş vermiş və hələ də əhəmiyyətli olan bir şeyə baxış.
- Perfect continuous (bitmiş davamedici): sonrakı bir nöqtədən geriyə, həmin nöqtəyə qədər davam edən fəaliyyətə baxış: nə qədər çəkdiyinə və ya yenicə dayanıb, nəticəsi görünən fəaliyyətə diqqət.
İki seçimi birləşdirin və üç sətirli (keçmiş, indi, gələcək) və dörd sütunlu bir xəritə alırsınız. Hər zamanın bir ünvanı var: past + perfect = past perfect. Dörd sütunun mənasını bir dəfə öyrənin, zaman xəttinin hər hissəsində eyni cür işləyəcək. Bütün sistemin arxasında on iki yox, bir fikir dayanır.
Azərbaycan dili və ingilis dili
Azərbaycan dilində də zaman və görünüş var, amma formalar ingilis xəritəsinin bütün xanalarını doldurmur. Bəzi xanalar üst-üstə düşür, bəziləri isə bizdə boşdur. Ən vacib fərqlər: -ır / -ir həm Present Simple (sadə indiki zaman), həm də Present Continuous (indiki davamedici zaman) işini görür («işləyirəm» = I work və I'm working); müddət bildirəndə də indiki zaman işlənir («beş ildir burada işləyirəm»), ingiliscədə isə perfect lazımdır (I've been working / I've worked here for five years). -ıb / -mış («işləmişəm») Present Perfect (indiki bitmiş zaman) formasına yaxındır, amma bizdə «dünən», «2019-cu ildə» kimi bitmiş vaxtla da işlənir. -ırdı («işləyirdim») həm Past Continuous (keçmiş davamedici zaman), həm də keçmiş vərdişdir (used to). Xoş xəbər: -mışdı («işləmişdim») Past Perfect (keçmiş bitmiş zaman) formasına, -mış olacaq («bitirmiş olacağam») isə Future Perfect (gələcək bitmiş zaman) formasına çox yaxındır. Perfect continuous formaları üçün bizdə ayrıca forma yoxdur: müddəti «… ildir», «… saat idi ki» ilə deyirik.
| İngiliscə | Azərbaycanca | Qeyd |
|---|---|---|
| I work / I am working | işləyirəm | bir forma, iki ingilis forması |
| I have worked | işləmişəm | nəticə və təcrübə; bitmiş vaxtla ingiliscədə işlənmir |
| I have been working (for five years) | beş ildir işləyirəm | ingiliscədə perfect, bizdə indiki zaman |
| I worked | işlədim | sadə keçmiş |
| I was working | işləyirdim | həm də «used to» mənası |
| I had worked | işləmişdim | yaxşı uyğunluq |
| I had been working (for ten years) | on il idi ki, işləyirdim | ayrıca forma yoxdur |
| I will work | işləyəcəyəm / işlərəm | qərar, proqnoz |
| I will be working | işləyəcəyəm / işdə olacağam | ayrıca forma yoxdur |
| I will have worked | işləmiş olacağam | yaxşı uyğunluq |
Quruluş
Tikinti blokları
| Aspekt | Köməkçi feil + feilin forması | Nümunə (work) |
|---|---|---|
| simple | indiki və keçmiş zamanın təsdiq cümləsində köməkçi feil yoxdur | work / worked |
| continuous | be + -ing forması | be working |
| perfect | have + üçüncü forma | have worked |
| perfect continuous | have been + -ing forması | have been working |
Üçüncü forma (past participle, bəzən V3 deyilir): worked, gone, written. Zamanı həmişə birinci feil göstərir: am / was / will be, have / had / will have.
Xəritə: work feilinin 12 forması
| Simple | Continuous | Perfect | Perfect continuous | |
|---|---|---|---|---|
| Past | I worked | I was working | I had worked | I had been working |
| Present | I work | I am working | I have worked | I have been working |
| Future | I will work | I will be working | I will have worked | I will have been working |
Düsturlar və nümunələr: 12 zaman bir cədvəldə
S = mübtəda, V = fel, V2 = felin keçmiş forması (ran), V3 = past participle (run). Nümunələr aşağıdakı Semin hekayəsindəndir.
| Zaman | Düstur | Nümunə |
|---|---|---|
| present simple | S + V (he/she/it: V-s) | Sam runs five kilometres every morning. |
| present continuous | S + am / is / are + V-ing | He's running along the river. |
| present perfect | S + have / has + V3 | He's run three marathons so far. |
| present perfect continuous | S + have / has been + V-ing | He's been running since six o'clock. |
| past simple | S + V2 | He ran his first marathon in 2021. |
| past continuous | S + was / were + V-ing | He was running through the park when he hurt his knee. |
| past perfect | S + had + V3 | He had never run more than twenty kilometres. |
| past perfect continuous | S + had been + V-ing | He had been running for four hours. |
| future simple | S + will + V | He'll run his fastest time next Sunday. |
| future continuous | S + will be + V-ing | He'll be running through the city centre. |
| future perfect | S + will have + V3 | He'll have run forty-two kilometres by lunchtime. |
| future perfect continuous | S + will have been + V-ing | He'll have been running for nearly four hours. |
İnkar və sual: işi birinci köməkçi feil görür
| Forma | İnkar | Sual |
|---|---|---|
| Present Simple / Past Simple | She doesn't work. / She didn't work. | Does she work? / Did she work? |
| köməkçi feili olan istənilən forma | She isn't working. / She hasn't worked. / She won't be working. | Is she working? / Has she worked? / Will she be working? |
| iki və ya üç köməkçi feili olan formalar | She hadn't been working. | Had she been working? |
Not sözünü birinci köməkçi feildən sonra qoyun və ya birinci köməkçi feili mübtədadan əvvələ keçirin. Present Simple və Past Simple formalarında köməkçi feil yoxdur, ona görə onlar do / does / did sözünü «borc alır».
Hər aspektin mənası
| Aspekt | Əsas mənası | Cavab verdiyi sual |
|---|---|---|
| simple | bütöv fakt və ya hadisə | Nə olur / oldu / olacaq? |
| continuous | bir anın ətrafında gedən proses | O anda nə gedir / gedirdi / gedəcək? |
| perfect | bir nöqtədən əvvəl, həmin nöqtədə əhəmiyyətli | O vaxta qədər nə artıq edilib? |
| perfect continuous | bir nöqtəyə qədər davam edən və ya yenicə dayanıb nəticəsi görünən fəaliyyət | O vaxta qədər nə qədər davam edir? Nə ilə məşğul olublar? |
Xəritə haqqında qeydlər
- Dəqiq desək, ingilis feili özü yalnız iki zamanı göstərir (indiki work, keçmiş worked); gələcək will modal feili ilə düzəlir. «12 zaman» öyrənmək üçün faydalı bir xəritədir.
- Will yeganə gələcək forma deyil: going to, Present Continuous və Present Simple da gələcəkdən danışa bilər. A2-05 dərsinə baxın.
- Vəziyyət feilləri (know, like, want, believe) adətən continuous və perfect continuous sütunlarından qaçır. A1-23 və B1-34 dərslərinə baxın.
- Future Continuous (gələcək davamedici zaman) B1-05 dərsində öyrədilir. Future Perfect (gələcək bitmiş zaman) və Future Perfect Continuous (gələcək bitmiş davamedici zaman) burada yalnız tanışlıq üçündür; onlar B2-01 dərsində öyrədilir.
İstifadə
1Zaman: onu birinci feil daşıyır
Yalnız birinci feili dəyişin, bütün hərəkət zaman xətti boyunca yerini dəyişəcək. Feil ifadəsinin qalan hissəsi eyni qalır.
2Simple: bütöv fakt
Sadə aspekt hərəkəti tam bir vahid və ya ümumi fakt kimi təqdim edir: vərdiş, bitmiş hadisə, sadə proqnoz.
3Continuous: gedən proses
Davamedici aspekt sizi müəyyən bir anda hərəkətin içinə qoyur: hərəkət o andan əvvəl başlayıb və hələ bitməyib.
4Perfect: əvvəl və hələ də əhəmiyyətli
Perfect aspekti bir nöqtədən (indi, keçmişdəki və ya gələcəkdəki bir an) geriyə, ondan əvvəl baş vermiş və həmin nöqtədə əhəmiyyətli olan bir şeyə baxır.
5Perfect continuous: bir nöqtəyə qədər nə qədər
Perfect continuous bir nöqtəyə qədər davam edən fəaliyyətə geriyə baxır və adətən nə qədər çəkdiyini deyir. O, nəticəsini indi gördüyümüz, yenicə dayanmış fəaliyyəti də təsvir edə bilər (ətraflı: B1-01).
612 formanın hamısında bir hekayə
Qaçışçı Semi eyni feilin 12 formasında izləyin: run – ran – run.
Tez-tez edilən səhvlər
Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
1. «… ildir edirəm» → indiki zaman. Azərbaycancada indiyə qədər davam edən müddəti indiki zamanla deyirik: «Nigar iki ildir ispan dili öyrənir». İngiliscədə müddət indiyə qədər uzanırsa, perfect sütunu lazımdır: has been learning (və ya vəziyyət feilləri ilə has known, has had).
2. «-ıb / -mış» + bitmiş vaxt → Present Perfect. «Tural keçən il universiteti bitirib» cümləsində «-ib» forması Present Perfect kimi görünür. Amma last year, yesterday, in 2019 kimi bitmiş vaxt varsa, ingiliscədə Past Simple lazımdır.
3. «-ır» → indi gedən hərəkət üçün Present Simple. «Kamran telefonu aça bilmir, maşın sürür»: azərbaycancada bir forma kifayətdir. İngiliscədə danışıq anında gedən hərəkət üçün Present Continuous lazımdır.
4. «-ırdı» → həmişə Past Continuous. «Uşaq olanda hər yay nənəmgilə gedirdim» cümləsindəki «-ırdı» proses deyil, keçmiş vərdişdir. İngiliscədə vərdiş üçün Past Simple və ya used to daha təbiidir. A2-28 dərsinə baxın.
Qarışdırmayın
's = is, yoxsa has? — Növbəti sözə baxın: -ing forması → is; üçüncü forma → has.
'd = had, yoxsa would? — 'd sözündən sonra üçüncü forma → had; feilin əsas forması → would.
Eyni aspekt, fərqli zaman — Sütunun mənası eyni qalır; yalnız zaman xəttindəki nöqtə dəyişir.
Öyrənənlərin ən çox qarışdırdığı altı fərq (Present Simple və Present Continuous, Past Simple və Present Perfect, Present Perfect simple və continuous, Past Simple və Past Continuous, Past Simple və Past Perfect, gələcək zaman formaları) B1-R4 dərsində məşq olunur.
Yazılış və tələffüz
- Danışıqda qısaldılmış formalar normaldır: I'm, she's, they've, he'd, we'll, won't, hasn't, hadn't.
- been danışıqda zəif deyilir: /bɪn/, qısa saitlə: I've been waiting /aɪv bɪn ˈweɪtɪŋ/. Uzun /iː/ ilə deməyə ehtiyac yoxdur.
- Modal feildən sonra have zəif deyilir: I'll have finished /aɪl əv ˈfɪnɪʃt/. Yazıda isə həmişə will have və ya 'll have yazın, heç vaxt 'll of yox.
- -ed sonluğu: kar səslərdən sonra /t/ (worked /wɜːkt/), cingiltili səslərdən sonra /d/ (played /pleɪd/), /t/ və ya /d/ səsindən sonra /ɪd/ (waited /ˈweɪtɪd/). Azərbaycan dilində söz sonunda cingiltili samit karlaşır, ona görə played sözünün sonundakı /d/ səsini «t» kimi deməyin.
- worked sözündəki /ɜː/ saiti azərbaycan dilində yoxdur: dodaqlar yuvarlaqlaşmır, dil ortada qalır. Onu «vork» kimi «o» ilə deməyin; /w/ səsində də alt dodaq dişlərə toxunmur.
Qızıl qayda
Hər zaman = zaman (keçmiş / indi / gələcək) + aspekt: simple = bütöv fakt; continuous = gedən proses; perfect = bir nöqtədən əvvəl və əhəmiyyətli; perfect continuous = bir nöqtəyə qədər nə qədər (və ya nəticəsi görünən, yenicə bitmiş fəaliyyət). Zamanı seçin, aspekti seçin və zamanı, inkarı və sualı birinci köməkçi feilə daşıtdırın. Azərbaycanca «… ildir» deyəndə ingiliscədə perfect sütununa keçin.
Xəritəni mənimsədikdən sonra eyni zamanların daha nəzakətli və ya daha məsafəli səslənmək üçün necə "sürüşdürüldüyünü" C2 səviyyəsində görə bilərsiniz: C2-01.
Tapşırıqlar
A. Quruluş
Formanın adını ingiliscə yazın və ya cümləni tələb olunan formada yazın.
-
Formanın adını yazın: "She had been waiting."
-
Formanın adını yazın: "They'll have finished."
-
Present Perfect Continuous: I (study) for three hours.
-
Past Continuous: At 9 p.m. we (watch) a film.
-
Future Continuous: This time tomorrow I (fly) to Lima.
-
Sual cümləsinə çevirin: They have been living here for a year.
-
İnkar cümləsinə çevirin: She was working yesterday.
B. Məna
Suala cavab verin və ya düzgün cavabı seçin.
-
Hansı aspekt «İndiyə qədər nə qədər?» sualına cavab verir? …
-
Hansı aspekt bir anda gedən hərəkəti göstərir?
-
Düzgün cavabı seçin: Look! It ….
-
Düzgün cavabı seçin: When we arrived, the concert …, so we missed the first song.
-
Düzgün cavabı seçin: Her hands are dirty because she ….
C. Səhvi tapın
Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.
-
I know him since we were children.
-
Did you saw the match?
-
He's been running for an hour.
-
We was having dinner when you called.
D. Mətndə
Mətni tamamlayın. Mötərizədəki feili düzgün zamanda yazın.
Mia 17 (work) as a nurse. She 18 (start) her first job in 2015. Before that, she 19 (study) for four years. At the moment, she 20 (train) to be a midwife, and she 21 (do) the course for six months now. Next year, she 22 (move) to a bigger hospital.
E. Sizin növbəniz
İngiliscə yazın.
-
Özünüz haqqında üç cümlə yazın: biri Present Continuous, biri Present Perfect, biri Past Simple formasında.
-
Uzun müddətdir etdiyiniz bir iş haqqında bir cümlə yazın və nə qədər çəkdiyini deyin.
F. Qarışıq təkrar
Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.
-
A2-19 Present Perfect, yoxsa Past Simple? Fərqi sadə dillə I (lose) my keys yesterday, but I found them this morning.
-
B1-34 Vəziyyət feilləri davamedici formada: I think və I'm thinking, she's being silly azərbaycanca I (think) about changing my job.
-
B1-03 Past Perfect azərbaycanca: «mən gələndə film başlamışdı» ingiliscə By the time I got to the party, most people (go) home.
Cavablar
A. Quruluş
- past perfect continuous
- future perfect
- have been studying
- were watching
- will be flying
- Have they been living here for a year?
- She wasn't working yesterday.
B. Məna
- perfect continuous
- continuous
- 's snowing / is snowing
- had started
- has been gardening
C. Səhvi tapın
- I have known him since we were children.
- Did you see the match?
- ✓ He's been running for an hour.
- We were having dinner when you called.
D. Mətndə
- works / is working
- started
- had studied / had been studying / studied
- is training
- has been doing
- will move / is moving / is going to move / will be moving
E. Sizin növbəniz
- I'm reading a great book at the moment. I've been to Morocco twice. I went there last in 2022.
- I've been playing the piano for eight years.
F. Qarışıq təkrar
- lost
- am thinking
- had gone
