SlowingoQrammatika
B1 38 / 39

İngilis dilində zamanlar sistemi azərbaycanca: on iki zamanın bir xəritəsi

The English Tense System: The Map

Bu səhifədə
  1. Məqsəd
  2. Əsas fikir
  3. Azərbaycan dili və ingilis dili
  4. Quruluş
  5. İstifadə
  6. Tez-tez edilən səhvlər
  7. Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər
  8. Qarışdırmayın
  9. Yazılış və tələffüz
  10. Qızıl qayda
  11. Tapşırıqlar

Məqsəd

Bu dərsdən sonra siz ingilis dilinin 12 zaman formasını bir xəritədə görə, onların istənilənini iki seçimlə (zaman + aspekt) qura və hər aspektin nə demək olduğunu izah edə biləcəksiniz: simple, continuous, perfect və perfect continuous.

Əsas fikir

İngilis feil formaları əzbərlənməli 12 ayrı zamanın uzun siyahısı kimi görünə bilər. Əslində belə deyil. Hər forma cəmi iki seçimdən yaranır.

1-ci seçim: zaman (time): nə vaxt? Keçmiş, indi, yoxsa gələcək. Üç hissəli bir zaman xətti təsəvvür edin: keçmiş, indi, gələcək.

2-ci seçim: aspekt (aspect): hərəkətə necə baxıram?

  • Simple (sadə): bütöv fakt və ya tam bitmiş hadisə kimi.
  • Continuous (davamedici): içəridən, bir anın ətrafında gedən proses kimi.
  • Perfect (bitmiş): sonrakı bir nöqtədən geriyə, həmin nöqtədən əvvəl baş vermiş və hələ də əhəmiyyətli olan bir şeyə baxış.
  • Perfect continuous (bitmiş davamedici): sonrakı bir nöqtədən geriyə, həmin nöqtəyə qədər davam edən fəaliyyətə baxış: nə qədər çəkdiyinə və ya yenicə dayanıb, nəticəsi görünən fəaliyyətə diqqət.

İki seçimi birləşdirin və üç sətirli (keçmiş, indi, gələcək) və dörd sütunlu bir xəritə alırsınız. Hər zamanın bir ünvanı var: past + perfect = past perfect. Dörd sütunun mənasını bir dəfə öyrənin, zaman xəttinin hər hissəsində eyni cür işləyəcək. Bütün sistemin arxasında on iki yox, bir fikir dayanır.

Azərbaycan dili və ingilis dili

Azərbaycan dilində də zaman və görünüş var, amma formalar ingilis xəritəsinin bütün xanalarını doldurmur. Bəzi xanalar üst-üstə düşür, bəziləri isə bizdə boşdur. Ən vacib fərqlər: -ır / -ir həm Present Simple (sadə indiki zaman), həm də Present Continuous (indiki davamedici zaman) işini görür («işləyirəm» = I work və I'm working); müddət bildirəndə də indiki zaman işlənir («beş ildir burada işləyirəm»), ingiliscədə isə perfect lazımdır (I've been working / I've worked here for five years). -ıb / -mış («işləmişəm») Present Perfect (indiki bitmiş zaman) formasına yaxındır, amma bizdə «dünən», «2019-cu ildə» kimi bitmiş vaxtla da işlənir. -ırdı («işləyirdim») həm Past Continuous (keçmiş davamedici zaman), həm də keçmiş vərdişdir (used to). Xoş xəbər: -mışdı («işləmişdim») Past Perfect (keçmiş bitmiş zaman) formasına, -mış olacaq («bitirmiş olacağam») isə Future Perfect (gələcək bitmiş zaman) formasına çox yaxındır. Perfect continuous formaları üçün bizdə ayrıca forma yoxdur: müddəti «… ildir», «… saat idi ki» ilə deyirik.

İngiliscəAzərbaycancaQeyd
I work / I am workingişləyirəmbir forma, iki ingilis forması
I have workedişləmişəmnəticə və təcrübə; bitmiş vaxtla ingiliscədə işlənmir
I have been working (for five years)beş ildir işləyirəmingiliscədə perfect, bizdə indiki zaman
I workedişlədimsadə keçmiş
I was workingişləyirdimhəm də «used to» mənası
I had workedişləmişdimyaxşı uyğunluq
I had been working (for ten years)on il idi ki, işləyirdimayrıca forma yoxdur
I will workişləyəcəyəm / işlərəmqərar, proqnoz
I will be workingişləyəcəyəm / işdə olacağamayrıca forma yoxdur
I will have workedişləmiş olacağamyaxşı uyğunluq

Quruluş

Tikinti blokları

AspektKöməkçi feil + feilin formasıNümunə (work)
simpleindiki və keçmiş zamanın təsdiq cümləsində köməkçi feil yoxdurwork / worked
continuousbe + -ing formasıbe working
perfecthave + üçüncü formahave worked
perfect continuoushave been + -ing formasıhave been working

Üçüncü forma (past participle, bəzən V3 deyilir): worked, gone, written. Zamanı həmişə birinci feil göstərir: am / was / will be, have / had / will have.

Xəritə: work feilinin 12 forması

SimpleContinuousPerfectPerfect continuous
PastI workedI was workingI had workedI had been working
PresentI workI am workingI have workedI have been working
FutureI will workI will be workingI will have workedI will have been working

Düsturlar və nümunələr: 12 zaman bir cədvəldə

S = mübtəda, V = fel, V2 = felin keçmiş forması (ran), V3 = past participle (run). Nümunələr aşağıdakı Semin hekayəsindəndir.

ZamanDüsturNümunə
present simpleS + V (he/she/it: V-s)Sam runs five kilometres every morning.
present continuousS + am / is / are + V-ingHe's running along the river.
present perfectS + have / has + V3He's run three marathons so far.
present perfect continuousS + have / has been + V-ingHe's been running since six o'clock.
past simpleS + V2He ran his first marathon in 2021.
past continuousS + was / were + V-ingHe was running through the park when he hurt his knee.
past perfectS + had + V3He had never run more than twenty kilometres.
past perfect continuousS + had been + V-ingHe had been running for four hours.
future simpleS + will + VHe'll run his fastest time next Sunday.
future continuousS + will be + V-ingHe'll be running through the city centre.
future perfectS + will have + V3He'll have run forty-two kilometres by lunchtime.
future perfect continuousS + will have been + V-ingHe'll have been running for nearly four hours.

İnkar və sual: işi birinci köməkçi feil görür

FormaİnkarSual
Present Simple / Past SimpleShe doesn't work. / She didn't work.Does she work? / Did she work?
köməkçi feili olan istənilən formaShe isn't working. / She hasn't worked. / She won't be working.Is she working? / Has she worked? / Will she be working?
iki və ya üç köməkçi feili olan formalarShe hadn't been working.Had she been working?

Not sözünü birinci köməkçi feildən sonra qoyun və ya birinci köməkçi feili mübtədadan əvvələ keçirin. Present Simple və Past Simple formalarında köməkçi feil yoxdur, ona görə onlar do / does / did sözünü «borc alır».

Hər aspektin mənası

AspektƏsas mənasıCavab verdiyi sual
simplebütöv fakt və ya hadisəNə olur / oldu / olacaq?
continuousbir anın ətrafında gedən prosesO anda nə gedir / gedirdi / gedəcək?
perfectbir nöqtədən əvvəl, həmin nöqtədə əhəmiyyətliO vaxta qədər nə artıq edilib?
perfect continuousbir nöqtəyə qədər davam edən və ya yenicə dayanıb nəticəsi görünən fəaliyyətO vaxta qədər nə qədər davam edir? Nə ilə məşğul olublar?

Xəritə haqqında qeydlər

  • Dəqiq desək, ingilis feili özü yalnız iki zamanı göstərir (indiki work, keçmiş worked); gələcək will modal feili ilə düzəlir. «12 zaman» öyrənmək üçün faydalı bir xəritədir.
  • Will yeganə gələcək forma deyil: going to, Present Continuous və Present Simple da gələcəkdən danışa bilər. A2-05 dərsinə baxın.
  • Vəziyyət feilləri (know, like, want, believe) adətən continuous və perfect continuous sütunlarından qaçır. A1-23 və B1-34 dərslərinə baxın.
  • Future Continuous (gələcək davamedici zaman) B1-05 dərsində öyrədilir. Future Perfect (gələcək bitmiş zaman) və Future Perfect Continuous (gələcək bitmiş davamedici zaman) burada yalnız tanışlıq üçündür; onlar B2-01 dərsində öyrədilir.

İstifadə

1Zaman: onu birinci feil daşıyır

Yalnız birinci feili dəyişin, bütün hərəkət zaman xətti boyunca yerini dəyişəcək. Feil ifadəsinin qalan hissəsi eyni qalır.

I'm waiting for the bus.
Avtobusu gözləyirəm.
indi
I was waiting for the bus when it started to rain.
Avtobusu gözləyirdim ki, yağış yağmağa başladı.
keçmiş: «gözləyirdim» → was waiting
I'll be waiting for you at the station.
Səni vağzalda gözləyəcəyəm.
gələcək: azərbaycancada ayrıca davamedici forma yoxdur

2Simple: bütöv fakt

Sadə aspekt hərəkəti tam bir vahid və ya ümumi fakt kimi təqdim edir: vərdiş, bitmiş hadisə, sadə proqnoz.

My sister works in a hospital.
Bacım xəstəxanada işləyir.
indi: ümumi fakt → works, is working yox
She worked nights for three years.
O, üç il gecələr işlədi.
keçmiş: bitmiş dövr
I think she'll find a new job soon.
Məncə, o, tezliklə yeni iş tapacaq.
gələcək: proqnoz

3Continuous: gedən proses

Davamedici aspekt sizi müəyyən bir anda hərəkətin içinə qoyur: hərəkət o andan əvvəl başlayıb və hələ bitməyib.

Sorry, I can't talk — I'm driving.
Bağışla, danışa bilmirəm, maşın sürürəm.
indiki an → am driving
At midnight we were still talking.
Gecə yarısı biz hələ də danışırdıq.
keçmişdəki an
This time tomorrow, I'll be lying on a beach.
Sabah bu vaxt çimərlikdə uzanıb günəşlənəcəyəm.
gələcəkdəki an → will be lying

4Perfect: əvvəl və hələ də əhəmiyyətli

Perfect aspekti bir nöqtədən (indi, keçmişdəki və ya gələcəkdəki bir an) geriyə, ondan əvvəl baş vermiş və həmin nöqtədə əhəmiyyətli olan bir şeyə baxır.

I've lost my keys, so I can't get in.
Açarlarımı itirmişəm, ona görə içəri girə bilmirəm.
indidən əvvəl, nəticə indi: «-mişəm» → have lost
When we arrived, the film had already started.
Biz gələndə film artıq başlamışdı.
keçmişdəki andan əvvəl: «-mışdı» → had started
By Friday, I'll have finished the report.
Cüməyə qədər hesabatı bitirmiş olacağam.
gələcəkdəki andan əvvəl: «-miş olacağam» → will have finished; B2-01 dərsinə baxın

5Perfect continuous: bir nöqtəyə qədər nə qədər

Perfect continuous bir nöqtəyə qədər davam edən fəaliyyətə geriyə baxır və adətən nə qədər çəkdiyini deyir. O, nəticəsini indi gördüyümüz, yenicə dayanmış fəaliyyəti də təsvir edə bilər (ətraflı: B1-01).

We've been waiting for forty minutes.
Qırx dəqiqədir gözləyirik.
indiyə qədər: «… dəqiqədir» + indiki zaman → have been waiting
She'd been working there for ten years when the company closed.
Şirkət bağlananda o, on il idi ki, orada işləyirdi.
keçmişdəki ana qədər → had been working
In June, I'll have been living here for exactly five years.
İyunda burada yaşadığım düz beş il olacaq.
gələcəkdəki ana qədər; B2-01 dərsinə baxın
Her hands are dirty. She's been gardening.
Əlləri çirklidir. Bağda işləyirmiş.
yenicə dayanıb, nəticə görünür

612 formanın hamısında bir hekayə

Qaçışçı Semi eyni feilin 12 formasında izləyin: run – ran – run.

Sam runs five kilometres every morning before work.
Sem hər səhər işdən əvvəl beş kilometr qaçır.
Present Simple; ABŞ-da: kilometers
Right now he's running along the river.
Hazırda o, çay boyunca qaçır.
Present Continuous
He's run three marathons so far.
O, indiyə qədər üç marafon qaçıb.
Present Perfect
He's been running since six o'clock this morning.
O, bu səhər saat altıdan bəri qaçır.
Present Perfect Continuous (indiki bitmiş davamedici zaman); azərbaycancada indiki zaman
He ran his first marathon in 2021.
O, ilk marafonunu 2021-ci ildə qaçdı.
Past Simple: bitmiş vaxt
Last spring he was running through the park when he hurt his knee.
Keçən yaz parkda qaçırdı ki, dizini zədələdi.
Past Continuous
Before his first marathon, he had never run more than twenty kilometres.
İlk marafonuna qədər o, heç vaxt iyirmi kilometrdən çox qaçmamışdı.
Past Perfect
He had been running for four hours when he finally saw the finish line.
Nəhayət finiş xəttini görəndə artıq dörd saat idi ki, qaçırdı.
Past Perfect Continuous (keçmiş bitmiş davamedici zaman)
He thinks he'll run his fastest time ever next Sunday.
O düşünür ki, gələn bazar günü indiyə qədərki ən yaxşı vaxtını göstərəcək.
Future Simple (sadə gələcək zaman)
This time next Sunday, he'll be running through the city centre.
Gələn bazar günü bu vaxt o, şəhər mərkəzindən keçərək qaçacaq.
Future Continuous; ABŞ-da: center
By lunchtime, he'll have run forty-two kilometres.
Günortaya qədər o, qırx iki kilometr qaçmış olacaq.
Future Perfect: «-mış olacaq»
By the time he crosses the line, he'll have been running for nearly four hours.
Finiş xəttini keçəndə artıq təxminən dörd saat qaçmış olacaq.
Future Perfect Continuous; by the time sözündən sonra Present Simple: crosses

Tez-tez edilən səhvlər

❌I have been work here since May.
✅I have been working here since May.
Perfect continuous: have been + -ing forması.
❌She has went home.
✅She has gone home.
Perfect: have + üçüncü forma, Past Simple yox.
❌Did you finished your homework?
✅Did you finish your homework?
Zamanı yalnız birinci feil göstərir.
❌I living in Rome now.
✅I am living in Rome now.
Davamedici forma be tələb edir. I live in Rome now da düzgündür.
❌They was playing football.
✅They were playing football.
Köməkçi feil mübtəda ilə uzlaşır.
❌I'm knowing the answer.
✅I know the answer.
Vəziyyət feilləri davamedici formadan qaçır. B1-34 dərsinə baxın.
❌Has she been worked here long?
✅Has she been working here long?
have been + -ing forması, üçüncü forma yox.
❌I work here since 2020.
✅I have worked here since 2020.
İndiyə qədər: perfect. I have been working here since 2020 da düzgündür.

Azərbaycan dilində danışanlar üçün tələlər

1. «… ildir edirəm» → indiki zaman. Azərbaycancada indiyə qədər davam edən müddəti indiki zamanla deyirik: «Nigar iki ildir ispan dili öyrənir». İngiliscədə müddət indiyə qədər uzanırsa, perfect sütunu lazımdır: has been learning (və ya vəziyyət feilləri ilə has known, has had).

❌Nigar is learning Spanish for two years.
✅Nigar has been learning Spanish for two years.
❌Our family lives in this house since I was born.
✅Our family has lived in this house since I was born.
və ya: has been living

2. «-ıb / -mış» + bitmiş vaxt → Present Perfect. «Tural keçən il universiteti bitirib» cümləsində «-ib» forması Present Perfect kimi görünür. Amma last year, yesterday, in 2019 kimi bitmiş vaxt varsa, ingiliscədə Past Simple lazımdır.

❌Tural has finished university last year.
✅Tural finished university last year.

3. «-ır» → indi gedən hərəkət üçün Present Simple. «Kamran telefonu aça bilmir, maşın sürür»: azərbaycancada bir forma kifayətdir. İngiliscədə danışıq anında gedən hərəkət üçün Present Continuous lazımdır.

❌Kamran can't answer the phone now because he drives.
✅Kamran can't answer the phone now because he's driving.

4. «-ırdı» → həmişə Past Continuous. «Uşaq olanda hər yay nənəmgilə gedirdim» cümləsindəki «-ırdı» proses deyil, keçmiş vərdişdir. İngiliscədə vərdiş üçün Past Simple və ya used to daha təbiidir. A2-28 dərsinə baxın.

⚠️(Uşaqlığınızın vərdişindən danışırsınız.) When I was a child, I was visiting my grandmother in Sheki every summer.
✅When I was a child, I visited my grandmother in Sheki every summer.
Qrammatik cəhətdən düzgündür, amma Past Continuous bir anda gedən prosesi göstərir; vərdiş üçün visited və ya used to visit işlədin.

Qarışdırmayın

's = is, yoxsa has? — Növbəti sözə baxın: -ing forması → is; üçüncü forma → has.

She's working.
O, işləyir.
she is working
She's worked here for years.
O, illərdir burada işləyir.
she has worked; «illərdir» + indiki zaman → perfect

'd = had, yoxsa would? — 'd sözündən sonra üçüncü forma → had; feilin əsas forması → would.

He'd left before I arrived.
Mən gələnə qədər o, artıq getmişdi.
he had left
He'd leave if he could.
Bacarsaydı, gedərdi.
he would leave

Eyni aspekt, fərqli zaman — Sütunun mənası eyni qalır; yalnız zaman xəttindəki nöqtə dəyişir.

I've finished.
Bitirmişəm.
indidən əvvəl
I'd finished.
Bitirmişdim.
keçmişdəki bir andan əvvəl

Öyrənənlərin ən çox qarışdırdığı altı fərq (Present Simple və Present Continuous, Past Simple və Present Perfect, Present Perfect simple və continuous, Past Simple və Past Continuous, Past Simple və Past Perfect, gələcək zaman formaları) B1-R4 dərsində məşq olunur.

Yazılış və tələffüz

  • Danışıqda qısaldılmış formalar normaldır: I'm, she's, they've, he'd, we'll, won't, hasn't, hadn't.
  • been danışıqda zəif deyilir: /bɪn/, qısa saitlə: I've been waiting /aɪv bɪn ˈweɪtɪŋ/. Uzun /iː/ ilə deməyə ehtiyac yoxdur.
  • Modal feildən sonra have zəif deyilir: I'll have finished /aɪl əv ˈfɪnɪʃt/. Yazıda isə həmişə will have və ya 'll have yazın, heç vaxt 'll of yox.
  • -ed sonluğu: kar səslərdən sonra /t/ (worked /wɜːkt/), cingiltili səslərdən sonra /d/ (played /pleɪd/), /t/ və ya /d/ səsindən sonra /ɪd/ (waited /ˈweɪtɪd/). Azərbaycan dilində söz sonunda cingiltili samit karlaşır, ona görə played sözünün sonundakı /d/ səsini «t» kimi deməyin.
  • worked sözündəki /ɜː/ saiti azərbaycan dilində yoxdur: dodaqlar yuvarlaqlaşmır, dil ortada qalır. Onu «vork» kimi «o» ilə deməyin; /w/ səsində də alt dodaq dişlərə toxunmur.

Qızıl qayda

Hər zaman = zaman (keçmiş / indi / gələcək) + aspekt: simple = bütöv fakt; continuous = gedən proses; perfect = bir nöqtədən əvvəl və əhəmiyyətli; perfect continuous = bir nöqtəyə qədər nə qədər (və ya nəticəsi görünən, yenicə bitmiş fəaliyyət). Zamanı seçin, aspekti seçin və zamanı, inkarı və sualı birinci köməkçi feilə daşıtdırın. Azərbaycanca «… ildir» deyəndə ingiliscədə perfect sütununa keçin.

Xəritəni mənimsədikdən sonra eyni zamanların daha nəzakətli və ya daha məsafəli səslənmək üçün necə "sürüşdürüldüyünü" C2 səviyyəsində görə bilərsiniz: C2-01.

Tapşırıqlar

A. Quruluş

Formanın adını ingiliscə yazın və ya cümləni tələb olunan formada yazın.

  1. Formanın adını yazın: "She had been waiting."
  2. Formanın adını yazın: "They'll have finished."
  3. Present Perfect Continuous: I (study) for three hours.
  4. Past Continuous: At 9 p.m. we (watch) a film.
  5. Future Continuous: This time tomorrow I (fly) to Lima.
  6. Sual cümləsinə çevirin: They have been living here for a year.
  7. İnkar cümləsinə çevirin: She was working yesterday.

B. Məna

Suala cavab verin və ya düzgün cavabı seçin.

  1. Hansı aspekt «İndiyə qədər nə qədər?» sualına cavab verir? …
  2. Hansı aspekt bir anda gedən hərəkəti göstərir?
  3. Düzgün cavabı seçin: Look! It ….
  4. Düzgün cavabı seçin: When we arrived, the concert …, so we missed the first song.
  5. Düzgün cavabı seçin: Her hands are dirty because she ….

C. Səhvi tapın

Hər cümlədə bir səhv var və ya cümlə düzgündür. Düzəldilmiş cümləni yazın və ya correct yazın.

  1. I know him since we were children.
  2. Did you saw the match?
  3. He's been running for an hour.
  4. We was having dinner when you called.

D. Mətndə

Mətni tamamlayın. Mötərizədəki feili düzgün zamanda yazın.

Mia's career
Mia 17 (work) as a nurse. She 18 (start) her first job in 2015. Before that, she 19 (study) for four years. At the moment, she 20 (train) to be a midwife, and she 21 (do) the course for six months now. Next year, she 22 (move) to a bigger hospital.

E. Sizin növbəniz

İngiliscə yazın.

  1. Özünüz haqqında üç cümlə yazın: biri Present Continuous, biri Present Perfect, biri Past Simple formasında.
  2. Uzun müddətdir etdiyiniz bir iş haqqında bir cümlə yazın və nə qədər çəkdiyini deyin.

F. Qarışıq təkrar

Əvvəlki dərsləri təkrarlayın.

  1. A2-19 Present Perfect, yoxsa Past Simple? Fərqi sadə dillə
    I (lose) my keys yesterday, but I found them this morning.
  2. B1-34 Vəziyyət feilləri davamedici formada: I think və I'm thinking, she's being silly azərbaycanca
    I (think) about changing my job.
  3. B1-03 Past Perfect azərbaycanca: «mən gələndə film başlamışdı» ingiliscə
    By the time I got to the party, most people (go) home.
Cavablar

A. Quruluş

  1. past perfect continuous
  2. future perfect
  3. have been studying
  4. were watching
  5. will be flying
  6. Have they been living here for a year?
  7. She wasn't working yesterday.

B. Məna

  1. perfect continuous
  2. continuous
  3. 's snowing / is snowing
  4. had started
  5. has been gardening

C. Səhvi tapın

  1. I have known him since we were children.
  2. Did you see the match?
  3. ✓ He's been running for an hour.
  4. We were having dinner when you called.

D. Mətndə

  1. works / is working
  2. started
  3. had studied / had been studying / studied
  4. is training
  5. has been doing
  6. will move / is moving / is going to move / will be moving

E. Sizin növbəniz

  1. I'm reading a great book at the moment. I've been to Morocco twice. I went there last in 2022.
  2. I've been playing the piano for eight years.

F. Qarışıq təkrar

  1. lost
  2. am thinking
  3. had gone
Android TətbiqiHər Yerdə Öyrənin Google Play